Skip to main content

Full text of "Procès de condamnation de Jeanne d'Arc. : Texte, traduction et notes ..."

See other formats


f, 


\  \     W 


)    '    - 


iWMl'l 


A/hi:son\ri:  c  iirisii  ^ï\Jl 


\  i')                                    '■ 

iî*                1 

^^^# 

Si^ 

**•*:. 

ÎJr-^ 

^T--^'-^ 

I     ■■  If 


0' 


"^^ 


-i, 


^X^' 


f^      ♦ 


J*l 


THE  BOSTON  PUBLIC  LIBRARY 


JOAN  OF  ARC  COLLECTION 


Jf?ff 


At-'7^t^rfv 


> 


Qjtint^ofens-  uf  m   cferna  6ea-fuiijtem.  coniunj^ns^ 


pSmu  mj  st^e}3  •  i(^Ws.jj»ii{csiJ3W3ii^im]w?"ÇyiQ,0HN''9'''^i^l''^J*Ji 


LmMJtHBjL.1  mtAW  w  1.1  tjj  mriBnmi. 


lj,..a  iij.li  j>B  » 


THOMAS   DE   COURCELLES.   rédacteur  du  Procès 

liihl.  .\„l..  Ciiilniin-^  l\-  I  I .  il.  ox 
(  Pierre  lomb.ik- .mcicnncmeni  a  Notre-Dame  de  Piiris) 


PIERRE  CHAMPION 


PROCÈS  DE  CONDAMNATION 


DE 


JEANNE  D'ARC 


TEXTE,   TRADUCTION    ET    NOTES 


TEXTK  LATIN 


PARIS 

LIBRAIRIE    SPÉCIALE    POUR    L'HISTOIRE    DE    FRANCE 

HONORÉ    CHAMPION,    ÉDITEUR 

EDOUARD  CHAMPION 

5,     aUAI     MALAaUAIS     (vi'^) 
1920 


7  r 


rC 


'A  ^ 

Vû('  / 


9((pfe 


NOTICE   CRITIQUE 


C'est  une  entreprise  ingrate  que  celle  de  donner  une  nouvelle  édition 
du  procès  de  Jeanne  d'Arc. 

Le  texte  qu'a  publié  l'illustre  Jules  Quicherat,  entre  1841  et  1849, 
pour  le  compte  de  la  Société  de  l'histoire  de  France,  est  un  chef-d'œuvre 
d'érudition  et  de  clairvoyance.  Qu'ajouter  à  l'admirable  monument  élevé 
par  Quicherat?  Que  faire,  sinon  republier  un  texte  établi  avec  autant 
d'amour  que  d'intelligence? 

Heureusement,  il  n'en  est  pas  tout  à  fait  des  choses  de  l'érudition 
comme  des  créations  de  la  pensée  et  de  l'art,  qui,  d'un  coup,  atteignent 
au  définitif.  Le  seul  fait  de  donner  une  édition  du  Procès  soixante-dix- 
neuf  ans  après  la  publication  du  premier  volume  de  Jules  Quicherat,  alors 
que  tant  d'érudits  et  de  dévots  de  la  Pucelle  ont  fait  connaître  des  do- 
cuments nouveaux  ou  discuté  le  sens  de  textes  déjà  publiés,  vous  crée 
une  supériorité  qui  n'est  pas  toujours  décevante.  Ai-je  eu  tort  de  lui 
faire  crédit?  Ai-je  eu  raison  de  me  rendre  à  tant  de  sollicitations  pres- 
santes ?    Il   ne    m'appartient  plus   d'y  répondre. 

J'ai  conscience,  du  moins,  d'avoir  fait  œuvre  utile,  de  remplir  en 
quelque  sorte  un  devoir  en  permettant  aux  lecteurs  d'avoir  sous  la  main 
les  documents  les  plus  précieux,  presque  les  seuls  utiles  à  connaître, 
pour  apprécier  le  caractère  de  Jeanne  d'Arc.  Que  Quicherat  d.emeure  à 
Thonneur  et  moi  à  la  peine  ! 

LES     CINQ   EXPÉDITIONS     DÉFINITIVES     ET    AUTHENTIQUES    DU    PROCÈS. 

Ce  n'est  qu'un  certain  laps  de  temps  après  la  mort  de  Jeanne  que  son 
procès  fut  rédigé  sous  la  forme  authentique  que  nous  possédons  :  «  Et 
dicit  quod  hiijiisinodi  processus  fuit  redachis  in  forma  in  qua  est,  per  magnum 
lemporis  spatium  post  mortem  ipsius  fohannx  ;  sedqiio  tempore  ncscit  »  (Dépo- 
sition de  Nicolas  Taquel).  Thomas  de  Courcelles,  l'un  des  conseillers  du 
tribunal,  assisté  de  Guillaume  Manchon,  notaire,  traduisit  en  latin  les 
interrogatoires  de  la  minute  française,  compléta  les  procès-verbaux,  rédi- 
gea une  sorte  de  long  récit,  le  tout  en  forme  de  lettres  patentes  émanant 


VI  PROCES  DE  CONDAMNATION  DE  JEANNE  D  ARC 

de  Pierre  Cauchon,  évêque  de  Beau  vais,  et  de  Jean  Le  Maistre,  dominicain, 
vice-inquisiteur  de  la  foi  :  «  Et  fueruui  dicli  processus  facti  super  qiiadatii 
iniiiula  in  gallico...  Qui  processus  fueruiit  posliiiodum  reducii  de  gaJlico  i)i 
latiiiuin  per  magistrum  Thomam  de  Courcellis  et  loqueiitem,  in  forma  in 
qua  iiunc  stant,  proiil  melius  et  secundiun  veritatem  fieri  potuit,  longe  post 
moriein  et  exsecutionem  factam  de  ipsa  Johamia  »  (Déposition  de  Guillaume 
Manchon).  Cinq  expéditions  furent  alors  délivrées  par  les  notaires  d'après 
le  registre  original  du  procès,  aujourd'hui  perdu  :  «  Et  fuerunt  facti,  ut 
dicit,  quinque  similes  processus  »  (Déposition  de  Guillaume  Colles  dit 
Boisguillaume).  Manchon  en  écrivit,  à  lui  seul,  trois  de  sa  main  : 
«  Ipsiimquefecisse  cum  aliis  duobus...  »  (Déposition  de  G.  Manchon)  :  l'une 
tut  donnée  à  l'inquisiteur,  l'autre  au  roi  d'Angleterre,  la  troisième  à 
Pierre  Cauchon. 

Ces  cinq  expéditions  furent  signées  et  authentiquées  par  les  notaires 
Manchon,  Boisguillaume  ctTaquel,  et  munies  du  sceau  des  juges. 

De  ces  cinq  exemplaires,  celui  qu'avait  conservé  Guillaume  Manchon 
fut  remis  aux  juges  de  la  réhabilitation,  le  15  décembre  1453,  et  lacéré 
par  sentence  du  tribunal.  Au  témoignage  de  Martial  d'Auvergne,  un 
exemplaire  avait  été  envoyé  à  Rome;  un  autre  se  trouvait  à  Orléans 
en  1475.  Etienne  Pasquicr  en  conserva  pendant  quatre  ans  un  exemplaire. 
Aujourd'hui  il  en  existe  trois  à  Paris  sur  lesquels  le  texte  du  procès  a  été 
collationné  à  nouveau: 

—  A.  Bibliothèque  de  la  Chambre  des  députés,  ms.  n"  1 1 19,  seul  exem- 
plaire connu  sur  vélin  et  de  grand  format  que  Quicherat  estimait  destiné 
au  roi  d'Angleterre  par  Manchon  ;  mais  il  semble  bien,  à  considérer  les 
variantes  de  certaines  rubriques,  qu'il  s'agisse  de  l'exemplaire  de  Pierre 
Cauchon  lui-même («  Ténor  summacionis  noslri  episcopi  Belvaccnsis...  »;  les 
autres  sources  donnent  :  episcopi  Belvaceiisis)  que  Boisguillaume  a  pa- 
raphé. 11  fut  employé  pour  les  préliminaires  de  la  réhabilitation  et  faisait 
partie  de  la  Bibliothèque  du  Parlement  au  milieu  du  xvii"=  siècle 
(ni  feuillets,  26  x  55  cm.). 

—  B.  Bibliothèque  nationale,  ms.  lat.  5965,  exemplaire  soigneuse- 
ment collationné  et  présentant  de  nombreux  grattages  et  des  surcharges 
de  mains  différentes  (169  feuillets  de  papier,  29  X  20  cm.,  traces  de 
sceaux). 

—  C.  Bibliothèque  n-ationale,  ms.  lat.  5966,  exemplaire  d'une  écriture 
uniforme,  sans  surcharges   ni  grattages,   dont   les   sceaux    sont  tombés 


PL.   I 


Mnx^  j^fifie^fô^  fot^^iLMK  ntonii-^^u^  ^tkania&uiké  <>*,  jMHxxJU^tuutt-^ 

«i<Es.  \|2^^M4^<l^yW  ^^fKOMé-^f^iJBlu^  a£uic«m<veV»iou*  ^mw  rtt«*e.' 


M: 


-^î 


FAC-SIMILÉ    DU    Ms.    DU    PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    )EANNE    DARC    (A) 

Bihliolhcque   Je   la   Chamhrc   des    llc/Miés.    Ma.    N     I  I  l 'J  ■   P-   5 


PL.   Il 


AW 


-h- 


.0. 


( 

iKn*  jW.\*M  tirm^^fiic  |?^t%  Iw^inV^  MJRvm^  -^Wocnj .yj^»?>  j<Jl\i^ 


.A 


^^wrk»*oC«.^,4*^-»»«c^.^<:^.^i7^«^.6^ 


FAC-SIMILE    DU    Ms.    DU    PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    lEANNE    DARC  (A) 

Hihliothlqiic   Je   la   Chamhrc   Jc^   /Jépu/cs.    Ms.    N     /li'l 

Altcsiaiioii  Cl   Signatures  des  iroi;.  notaires. 
Sceau  de   TEveque.   Sceau  de   linquisiteur 


PL.  III 


âxidMi  «itMtA.  ïaû»/'  fnAm*a»ti  v /U*tMp>tK»7y  ^9i<t^\b^*Tiu44^  rMÀbiiilcV' 

.^^An^vM^VuM^toHi^  «v/Uïtanj'bwttvMiA»^  ^^toHlK«»r.Q<ai(wf»«>»y 
-rtnneuta  M&iOki:ov««- Va^HicIa  wX(7tuvo  Sidtciiorv  «it-ct^^^MrO^^ok^cAtHfe 
4t*i44i^M^»tiUMm1  -iMT  ^MMd^'^ittitttMUUXrvvrM    AiHcfo,  HiCUrVlO  i^fcBui- 


l^^G^l^^r^f^É^ 


FAC-SIMILE    DU    Ms.    DU    PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D'ARC  (B) 

liihl,nllw,,i,c  Salinnolc.   .\h.   lai.    '>')(,;.  p.    I  iU 


PL.   IV 


'9^ 


yiCc  Btiir  A^. ^**-f^^  A.?>?iD  ^-tn-  -^t  Vt^a.  ^jjOf.^p^  flê^ 


FAC-SIMILE    DU    Ms    DU    PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    DARC    (C) 

liihlinllh(iiic   Nalionolc.     M-.,  loi.    '>'>(,(}./?■    /'''S' 


é 

NOTICE    CKITICIUE  VII 

depuis  le  temps  où   le  consulta  Edmond  Richer  (220  feuillets  de  papier, 
28  X  21  cm.,  traces  de  sceaux)'. 

Tous  les  nombreux  manuscrits  qui  ont  été  décrits  par  Quicherat  dérivent 
de  ces  trois  originaux.  La  copie  la  plus  célèbre  (dérivée  de  A),  la  seule 
que  l'on  puisse  signaler  ici,  est  celle  que  fit  exécuter  Nicaise  Dèlorme, 
abbé  de  Saint-Victor  de  Paris,  entre  1488  et  1516  (Bibliothèque  natio- 
nale, ms.  lat.  14665)  ;  beaucoup  de  copies  en  furent  tirées  au  xvi^  siècle, 
et  elle  servit  à  compléter  le  texte  dit  de  d'Urfé. 

Ces  trois  manuscrits  ont  sensiblement  la  même  valeur  ;  ce  sont  des 
copies  authentiques,  dérivées  d'un  original  commun.  Plus  qu'autre 
chose,  ces  copies  attestent  des  habitudes  particulières  aux  scribes  qui  les 
ont  exécutées.  Les  variantes  sont  donc  insignifiantes. 

Le  ms.  A,  très  complet,  tire  une  autorité  particulière  de  sa  qualité 
matérielle,  du  fait  qu'il  semble  avoir  été  destiné  à  Cauchon  (il  porte 
encore  des  fragments  du  sceau  de  cire  de  l'évéque),  de  ses  notes  margi- 
nales qui  sont  de  la  main  du  scribe  et  surtout  de  plusieurs  leçons  plus 
correctes. 

Le  ms.  B,  qui  porte  de  nombreux  grattages  et  des  ratures,  est  celui  qui 
a  servi  à  Quicherat  pour  l'établissement  de  son  texte.  Je  pense  qu'à  cause 
des  ces  particularités  il   a   mérité    de   retenir  l'attention    de    Quicherat. 

Le  ms.  C  marche  presque  toujours  d'accord  avec  A.  Mais  ce  manu- 
scrit semble  avoir  été  copié  assez  vite,  et  de  ce  fait  contient  quelques  lap- 
sus; il  diffère  souvent  de^dans^ l'ordre  des  mots. 

Ce  sont  là,  il  faut  le  dire,  des  vétilles  puisque  nous  sommes  en  pré- 
sence de  trois  copies  authentiques. 

LA  SOURCE  DE  l'eXPÉDITION  AUTHENTIQUE   EST    UNE  MINUTE   EN   FRANÇAIS. 

Mais  quelle  est  la  source  du  procès  de  condamnation  mis  dans  la 
forme  où  nous  le  possédons  aujourd'hui  ? 

C'était,  nous  l'avons  dit,  une  certaine  minute  française  Çiniiiiita  in  gallico) 
que  le  notaire  Guillaume  Manchon  avait  écrite  de  sa  main  (déposition 
de  Guillaume  Manchon).  Avec  ses  collègues,  Pierre  Taquel  et  Boisguil- 
laume.  Manchon  recueillait  le  matin  les  interrogatoires  et  les  réponses  de 
Jeanne.  Après  déjeuner,  les  trois  notaires  travaillaient  tour  à  tour  aux 
collations.  Ils  devaient  faire  leur  travail  soigneusement,  car  Jeanne  répon- 

I.  Je  ne  décris  pas  ces  manuscrits,  ni  ceux  qui  suivent,  renvoyant  les  lecteurs 
à  la  Notice  littéraire  du  Procès  de  condamnation  (Qiiicherai,  Procès,  V,  pp.  385  et 
suiv.). 


VIII  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

dait  avec  prudence.  Lorsqu'on  l'interrogeait  sur  des  points  déjà  traités, 

elle  n'entendait  pas   répondre    de   nouveau;    alors   elle  faisait  lire  ses 

déclarations  parles  notaires  (déposition  de  Boisguillaume).  Dans  la  séance 

^du  14  mars,  on  entend  Jeanne  demander  le  double  de  ses  interrogatoires 

^"    dans  le   cas  où   elle   aurait   été  menée   à  Paris  :  Item  reqnisivit  quod,  si 

f       ita  sit  quod  ducatur  Parisius,  quod  ipsa  haheat  duplum  istorum  ijiterrogato- 

riorum  et  responsor um  ejus,  ut  ipsa  tradat  illis  de  Parisius  acpossit  eis  dicere  : 

«  Ecce  qualiter  fui  inierrogata  apud  Rothoinagum,  et  responsiones  meas  »  ; 

et  ut  amplius  ipsa  non  vexetur  de  toi  petitioiiibus. 

Cette  minute  en  français  formait  un  manuscrit  de  papier  écrit  tout 
entier  de  la  main  de  Manchon  qui  le  montra  aux  juges  delà  réhabilitation. 
Sur  cette  minute  française  a  été  faite  la  traduction  latine  que  nous  pos- 
sédons aujourd'hui  :  «  Quo  facto,  ipse  venerahilis  magister  Guillelmus  Man- 
chon certum  papyri  codiceni,  apud  se  repositum,  in  quo  continctur  tota  notula 
processus  quondam  facti  contra  eamdem  Johannani  la  Pucelle,  in  gallico,  exhi- 
buil,  asserens  codiceni  ipsuni  manu  sua  propria  scripluni,  et  super  quo  asseruil 
processutn  in  lalino,  in  quodani  lihro  tune  oslenso  conscriptum,  fuisse  factunt.  >•> 
Cette  minute  française,  produite  devant  les  juges  de  la  réhabilitation, 
nous  ne  la  possédons  plus.  Et  c'est  grand  dommage.  Comme  Quichcrat 
a  eu  le  grand  mérite  de  le  prouver,  nous  en  conservons  seulement  un 
fragment  écourté  dans  le  ms.  de  d'Urfé,  commençant  à  la  douzième 
séance  du  procès. 

I.K    MANUSCRIT    DE    d'uRFÉ. 

On  s'était,  depuis  longtemps,  demandé  ce  que  contenait  un  recueil 
fameux  de  la  collection  des  beaux  manuscrits  de  Claude  d'Urfé  (1502- 
1558)  et  qui  est  désigné  ordinairement  pour  cela  sous  le  titre  de  manu- 
scrit de  d'Urfé  (Bibliothèque  nationale,  ms.  lat.  8838). 

Il  a  fait  partie  de  la  célèbre  bibliothèque  du  château  de  la  Bâtie,  où 
Honoré  d'Urfé  a  pu  le  feuilleter  en  sa  jeunesse.  Il  a  appartenu  à  Baluze, 
à  M.  de  Chavannes,  à  M.  Thomas  d'Islan,  à  Fevret  de  Fontette,  conseil- 
ler au  Parlement  de  Bourgogne  en  1769.  M.  de  l'Averdy  le  trouva  au 
Dépôt  des  chartes  et  des  manuscrits  en  1787. 

C'est  un  très  grand  recueil  (50  )<  30cm. )de294fF.de  vélin,  dont  la  reliure 
ancienne  de  bois  et  de  velours  vert  aux  ornements  de  cuivre  ciselé  portant 
la  devise  et  les  armes  de  Claude  d'Urfé  a  été  refaite  en  veau  vert  au  temps 
de  Charles  X.  On  y  distingue  deux  écritures  bien  différentes  :  l'une  date 
du  temps  de  Louis  XII»  l'autre  est  une  petite  gothique  contemporaine  du 
règne  de  Charles  \'II.  Et,  sans  qu'on  puisse  absolument  rendre  compte 


NOTICE    CRITIQUE  IX 

de  ce  désordre,  ce  recueil  nous  présente  :  i°  le  Journal  du  siège  d'Or- 
léans (fol.  i-xxxi,  écriture  du  xvF  siècle)  ;  2°  le  procès  latin  de  condam- 
nation jusqu'aux  mots  ego  non  deponcrem  sine  licenlia  Dei,  de  l'interroga- 
toire du  5  mars  (fol.  1-16  v",  écriture  du  xvF  siècle);  3°  une  rédaction 
fragmentaire  en  français  des  interrogatoires  du  procès  de  condamnation 
commençant  à  la  séance  du  3  mars  :  «  Item  dit  que  la  demoiselle  de 
Liixanihoiirg  »  etc.  (fol.  17-54,  écriture  du  w"^  siècle);  4°  une  nouvelle 
transcription  complète  du  procès  latin  '  (fol.  34-96),  suivie  de  «  l'instru- 
ment des  diverses  sentences  »  authentiquées  par  les  trois  notaires  (fol. 
96-100,  écriture  du  xv^  siècle)  ;  5°  la  déposition  de  Jean  d'Aulon  (fol. 
100-103,  écriture  du  xv^  siècle);  6»  un  mémoire  latin  annexe  du  procès 
de  réhabilitation  :  «  Loquentes  qui  veritatem  non  cnimciaveruut  »  (fol. 
104-110):  la  fin  du  procès  de  condamnation  et  l'information  posthume 
copiées  sur  le  ms.  du  couvent  de  Saint-Victor  (écriture  du  xvi^  siècle); 
7°  la  préface  des  greffiers  mise  en  tête  de  la  rédaction  définitive  du 
procès  :  Hic  est  initiutn  libriabsolucionis...  Exigit rationis ordo,  etc.  ((ol.  112, 
écriture  du  xvF  siècle);  8°  un  fragment  de  la  rédaction  priinitive  du  procès 
de  réhabilitation  avec  la  suite  -de  la  procédure  mise  en  forme  de  récit 
dans  la  bouche  des  juges,  et  non  pas  dans  celle  des  greffiers  (fol.  1 1 3-240, 
écriture  du  xv^  siècle)  ;  9°  une  copie  de  la  rédaction  définitive  du  procès 
de  réhabilitation  comme  on  la  lit  dans  le  manuscrit  de  Saint-Victor,  à 
partir  de  l'audience  du  4  juin  1456  (fol.  241-261,  écriture  du  xvi®  siècle). 

Il  a  fallu  la  science  paléographique  de  Jules  Quicherat,  servie  par  sa 
claire  intelligence  et  sa  merveilleuse  connaissance  des  textes,  pour 
débrouiller  ce  chaos  ^.  Après  M.  de  l'Averdy,  qui  avait  le  premier  discerné 
que  toutes  les  écritures  du  xvF  siècle  étaient  autant  de  compléments 
destinés  à  combler  des  lacunes  qui  existaient  dans  un  texte  plus  ancien- 
nement écrit,  et  conjecturé  que  les  interrogatoires  en  français  étaient  la 
copie  de  la  minute  française,  Quicherat  a  reconnu  tous  ces  morceaux, 
établi  l'originalité  et  la  valeur  de  la  première  rédaction  du  procès  de  . 
réhabilitation,  comme  celles  de  la  minute 'française.  En  sorte  que  nous 
ne  pouvons  mieux  faire  que  de  résumer  ici  ses  conclusions: 

I"  «  Le  manuscrit  de  d'Urfé  est  l'exemplaire  unique  d'une  rédaction 
d'essai  appliquée  au  procès  de  réhabilitation  de  la  Pucelle,  mais  non  pas 
adoptée  pour  l'expédition  des  grosses  dudit  procès  ; 


1 .  Diffère  de  B  par  une  attestation  particulière  de  Manchon  qui  suit  VIncipit  ; 

à  la  fin,  les  attestations  des  notaires  ne  sont  pas  dans  le  même  ordre.  Les  anno-) 
tations  marginales  sont  comprises  dans  le  texte. 

2.  Notice  des  pièces  de  la  Réhabilitation  (Procès,  V,  pp.  438  et  ss.). 


X  l'ROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

2°  Dès  le  xv^'  siècle,  lorsque  les  cahiers  de  cet  exemplaire  furent  atta- 
chés, une  transposition  malencontreuse  fit  coudre  en  tête  du  volume  la 
copie  des  écritures  de  la  condamnation  qui  auraient  dû  prendre  place 
dans  l'intérieur,  à  la  suite  du  procès-verbal  du   5  juin  ; 

3°  Au  xvi«  siècle,  probablement  sous  le  règne  de  Louis  Xll,  le  manu- 
scrit, très  délabré  et  réduit  environ  aux  deux  tiers  de  son  volume  par  la 
destruction  de  plusieurs  cahiers,  fut  répare  et  complété  par  l'adjonction 
de  nouveaux  cahiers  dont  on  prit  la  matière  dans  le  manuscrit  de  Saint- 
Victor  et  que  l'on  rapporta  avec  aussi  peu  de  discernement  que  le  relieur 
en  avait  mis  à  attacher  ensemble  les  anciens  ; 

4°  Tout  ce  qui  est  de  l'écriture  la  plus  ancienne  dans  le  manuscrit  de 
d'Urfé  a  le  prix  d'un  original;  tout  ce  qui  est  d'une  main  postérieure  est 
sans  valeur  aucune.   » 

Et  Quicherat  conjecturait  encore,  avec  la  plus  grande  vraisemblance, 
que  ce  manuscrit  avait  dû  appartenir  aux  Graville,  dont  Claude  d'Urfé 
avait  hérité  par  sa  mère,  Anne  de  Graville,  fille  de  l'amiral  de  Louis  XII, 
Louis  Mallet  de  Graville.  (Cf.  l'abbé  Reure,  Les  deux  procès  de  Jeanne 
d'Arc  et  le  manuscrit  d'Urfé,  Lyon,  1894.)  Or  nous  savons  que  c'est  à 
l'instigation  de  l'amiral  que  Louis  XII  fit  exécuter,  vers  l'an  1500,  une 
traduction  abrégée  du  procès,  dont  l'auteur  a  connu,  sans  aucun  doute, 
la  minute  française  du  manuscrit  de  d'Urle. 

I.A     IRAXSI.ATION    AXCIKXNK. 

Une  ancienne  traduction  '  a  longtemps  passé  et  passe  quelquefois 
encore,  malgré  l'opinion  de  Quicherat,  pour  le  texte  français  original  du 
procès  de  condamnation.  Un  mémoire  très  peu  critique  de  l'abbé  Dubois, 
reproduit  et  vulgarisé  parles  collections  de  Buchon,  de  Michaud  et  Pou- 
joulat,  lui  a  donné  ce  crédit.  Et  par  contre,  la  valeur  du  texte  de  d'Urfé, 
où  l'Averdy  et  Quicherat  ont  reconnu,  à  raison,  la  minute  originale  de 
(  Manchon,  ne  paraît  pas  évidente  à  tout  le  monde,  puisque  j'ai  entendu 
un  jour  un  des  meilleurs  érudits  sur  le  sujet  de  la  Pucelle  me  parler  de 
ce  texte  comme  d'une  «  médiocre  version  française  ». 

Il  faut  en  finir  et  honorer  une  fois  de  plus  la  perspicacité  de  Jules 
Quicherat. 

Que  la  version  française,  mise  en   av;int   par  l'abbé   Dubois,  ne    soit 


I.  Cette  translation  française  a  été  éditée,  d'après  le  ms.  411  de  la  Bibliothèque 
d'Orléans,  par  J.-A.  Buchon  (Collection  des  Chroniques  nationales  françaises,  à  la 
suite  de  Moiistrelet,  t.  IX),  qui  l'a  fait  suivre  du  mémoire  de  l'abbé  Dubois. 


PL.   V 


(a)   ecnture   du    XV'    siècle    (fol.   29) 


■^î 


;^^^  ^^vi^rc.-  ^^5*^  ?^  ^*^^  f^*"  Z^"*'^  f^-^^  «P-V  .^ 
Lv.,.*^.^  -^-^  -^^  7-î^.-»0  SH^-/^  c^-*y  7--^  f^(y^M.0^f^^> 

^i^cUy    ent^    .:i*c^H«^4-^  >»o    m*^    '^V^  ^*^    J»tVicvi<:«»V^cO    ^V-   r>v^.^c, 

fb)   écriture  du    XVI-  siècle   (p.  16) 
FAC-SIMILE    DU    Ms.    DU    PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    lEANNE    DARC  (U) 

liiblinlhiviic    .\,llw,n,U:    \h.    Un.    S.-,iti 


NOTICE    CRITiaUR  XI 

qu'une  traduction,  c'est  ce  qui  résulte  du  titre  même  de  cet  ouvrage  : 
w  Cy  commence  la  déduction  du  procès  faicl  par  Monseigneur  Pierre  Cauchon, 
cvesque  et  comte  de  Beauvais,  en  matière  de  la  foy,  contre  une  femme  nommée 
Jcbanne,  vulgairement  appelée  la  Puccllc,  translatée  de  latin  en  françois  par  le 
commandement  du  roy  Louys,  douiicsnw  de  ce  nom.  et  à  la  prière  de  Monsei- 
gneur l'admirai  de  France,  seigneur  de  Gravillc.  »  Aux  yeux  de  tout  cri- 
tique, cette  rubrique  devrait  suffire. 

Mais  entrons  un  peu  dans  le  détail  de  ce  travail,  l'œuvre  d'un  disciple 
de  Gerson,  un  bon  français,  mais  un  médiocre  latiniste  au  demeurant  : 
il  l'avouera  et  le  prouvera  '.  Il  n'est  pas  indifférent  d'ailleurs  de  savoir 
comment  a  travaillé  l'auteur  de  la  première  édition  du  procès  de  la 
Pncelle.  11  avait  lu,  dit-il  dans  son  préambule  historique,  les  Chroniques 
de  France,  Froissart,  Monstrelet,  Gaguin  et,  comme  élève  de  Gerson,  il 
a  une  tradition  qui  mérite  le  respect.  C'est  dommage  seulement  que  son 
talent  et  sa  connaissance  du  latin  n'aient  pas  été  à  la  hauteur  de  ses 
bonnes  intentions.  J'ai  lu  sa  translation  comme  un  devoir  d'écolier  et 
l'ai  confrontée  avec  les  originaux  qu'il  a  eus  sous  les  yeux  ;  en  vérité,  son 
travail  est  médiocre,  sa  langue  incertaine.  Les  latinismes  y  abondent,  et 
nous  n'avons  pas  un  seul  instant  l'impression  de  la  langue  rapide  et 
concrète  que  parlaient  les  contemporains  de  la  Pucelle^. 

Le  translateur  écourte  les  textes  3,  commet  de  fâcheuses  omissions  ou 
ajoute  des  explications  qui  altèrent  souvent  le  sens  du  texte  qu'il  a  sous 


1.  «  Devant  que  procéder  plus  outre  j'ai  bien  voulu  mectre  l'oppinion  de  maistre 
Jehan  Gerson,  docteur  en  théologie,  pénitencier  de  Paris,  contraire  à  toutes  les 
oppinions  des  autres  théologiens  de  Paris,  laquelle  oppinion  est  fondée  en  plu- 
sieurs raisons,  lesquelles  sont  difticilles  à  translater  en  françois  »  (Buchon,  op.  cit., 

P-  177)- 

2.  «  Caritativement  »  rend  caiitative  {ibid.,  p.  )i);  «  invaillable  «,  invalidus 
(p.  57);  teiiipore  xstivo  devient  «  en  temps  d'esté  «(p.  59);  ex  ahiindanti,  «d'abon- 
dant» (p.  64);  perseqiiendi  Biirgundos,  «  de  persécuter  les  Bourguignons  »  (!)  (p.  69)  ; 
Et  non  creditde  hocfecisse  opéra,  «  mais  n'en  cuide  point  avoir  fait  les  oeuvres  »  (p.  76)  ; 
de  temeritate  credentix,  «  de  sa  téméraire  crédence  »  (p.  1 56)  ;  seductorium ,  «  séduc- 
toier  1)  (p.  167);  contemnis  ipsiim,  «  et  le  contempnes  »  (p.  168);  piisillanimitas 
vergens  in  desperationem,  «ce  fut  pusillanimité  tendante  adespéracion»  (p.  170); 
eligere  viam,  eslvre  la  voie  (p.  173);  neiiiine  ipsam  conipelleiite,  «personne  ne  l'avoit 
conipellée  à  ce  »  (p.  182)  (la  minute  de  d'Urfé  dira  «  sans  nulle  contraincte  »)  ; 
dans  le  même  ordre  d'idée  magnavi  injuriant  est  traduit  «  la  grande  injure  » 
(p.  183)  (la  minute  de  d'Urfé  dira  «  la  grant  mauvestié  de  ce  qu'elle  avoit  fait  »)  ; 
linior  igtiis  devient  «  la  crainte  du  feu  »  (p.  184)  (la  minute  dira  «  la  paour  »). 

3.  (^est  là  un  procédé  si  constant  du  translateur  qu'il  est  impossible  de  le  signa- 
ler particulièrement. 


XII  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

les  yeux  '  ;  et,  trop  souvent  aussi,  il  paraphrase  gauchement  le  latin, 
arrange,  déplace,  change  l'emploi  des  temps. 

Comme  exemples  de  lourdes  paraphrases,  on  peut  citer  au  premier 
interrogatoire  la  traduction  du  paragraphe  :  «  Item  requisita  pcr  nos  qitod 
diceret  Pater  Noster  »  (p.  55);  la  façon  presque  comique  dont  est  rendu 
le  paragraphe  de  la  séance  du  22  février  :  «  luterrogata  ntrum  in  juven- 
tiite  didicerit  aliquam  artem,^^  etc.  {p.  58)  :  Artem,  «art»,  il  est  vrai,  à  côté 
de  «  métier  »,  demeure  bien  singulier  ;  et  le  translateur  omet  filer  parmi 
les  occupations  de  la  jeune  fille  ;  «  nec  timebat  mnlierem  Rothomagensem  de 
nendo  et  siiendo  »  devient  ceci  :  «  Et  que  sa  mère  lui  avoit  apprins  à  coustre 
et  qu'elle  ne  cuidoit  point  qu'il  y  eust  femme  dedans  Rouen  qui  ne  lui 
en  sceust  apprendre  aucune  chose  »  ;  «  Vacahat  circa  iiegotia  familiariii 
domiis  »  est  rendu  «  en  laquelle  maison  elle  faisoit  les  négoces  (!)  de  ladite 
maison  »  ;  «  curato  proprio  »,  «  a  son  propre  curé  »  ;  «  serenalionem 
conscentiarum  »,  «  la  sérénité  des  consciences  des  chrestiens  »  (p.  172); 
«  lraiisJigura)ido  in  speciem  Christi,  Angcliy)...  «  En  eux  transférant  en  espèces 
d'angels  ou  de  saincts  »  (p.  174);  la  fin  du  discours  de  Cauchon  à 
Jeanne  (p.  174). 

Mais  il  y  a  pis  ;  l'œuvre  du  translateur  n'est  pas  exempte  de  quelques 
bons  contresens  ^. 


1.  <'  Je  ne  vous  les  dirai  point  encore,  mais  allez  au  roy  et  il  vous  les  dira  » 
(p.  62),  fausse  le  sens  de  la  réponse  du  22  février  :  «  Ego  non  dicani  hocvobis  :adhuc 
von  est  vobis  responsutn  ».  «  Et  crois  que  tout  le  clergé  de  Rouen  et  de  Paris  ne 
m'y  sauroient  contraindre  se  ils  ne  avoient  tort  »(p.  64)  ne  rend  pas  du  tout  la 
réponse  du  24  février  :  «  dicens  ulteiius  quod lotus  clerus  Rothomageusis  vet  Parisiensis 
nesciret  eatn  coudeninare,  nisi  haherel  in  jus  »  ;  «  récorder  »  (p.  73)  n'est  pas  recitare. 

2.  Quicherat  a  déjà  noté,  dans  le  premier  interrogatoire,  l'ignorance  du  trans- 
lateur qui  a  fait  un  contresens  sur  de  lingua  gatlicana  qui  signifie,  comme  on  sait, 
de  nation  française,  et  ici  d'obédience  française.  «  Tune  autetn  diximus  quod  tihenter 
sibi  traderemns  unmn  aut  duos  notahites  viros  de  tingiia  gatlicana,  coravi  quitus  ipsa 
diceret  Pater  noster.  »  —  «  Et  adoncq  ledit  évesque  dit  :  je  vous  ordonnerai  un  ou 
deux  notables  personnaiges  de  cette  compagnie  (c'est-à-dire  des  Anglo-Bourgui- 
gnons) auquel  vous  direz  Pater  noster  et  Ave  Maria  »  (interrogatoire  du  2 1  février). 

L'omission  de  la  négation  fait  un  non-sens  delà  phrase  suivante  :  «  Item,  tu  as 
dit  que  souvent  en  tes  lectres  tu  as  mis  ces  deux  noms  Jhesus  Maria,  et  le  signe 
de  la  croix,  en  cuidant  démonstrer  à  ceux  à  qui  tu  escripvois  que  tu  feroys  le  con- 
tenu en  tes  lectres  ;  et,  en  aultres  tes  lectres,  te  es  vantée  que  tu  férirois  tous  ceux 
qui  ne  te  obéiroient...  »  (p.  168).  «  Item  tu  dixisti  quod  sœpe  in  tuis  litteris  posuisti 
ista  nomina  Jhesus  Maria,  et  sigmivi  crucis,  designando  quod  illis  ad  quos  scribebas 
non  facerent  contenta  in  litteris.  In  aliis  autem  litteris  te  jactasti  quod  faceres  occidi 
omues  iltosqui  non  obedirent...  »  (Art.  VI  de  la  cédule  des  erreurs  de  Jeanne.)  «  Ad 


NOTICE   CRITIQ.UE  XIII 

Quelles  sont  les  sources  du  translateur  ? 

Il  a  suivi  le  texte  de  la  version  définitive,  en  l'abrégeant,  pour  tout  le 
début  du  procès,  et  cela  jusqu'à  la  séance  du  3  mars  :  c'est  dans  cette 
partie  qu'il  accumule  les  latinismes,  les  lourdeurs,  les  omissions,  les 
arrangements,  les  inexactitudes.  Au  cours  de  cette  séance,  le  ton  change"^ 
tout  ;i  coup  :  le  translateur  copie  la  minute  trançaise  dont  il  a  certaine-  | 
ment  trouvé  le  fragment  que  nous  possédons  dans  le  ms.  qui  appartiendra  » 
plus  tard  à  Claude  d'Urfé.  Il  reproduit  les  fautes  '  les  plus  singulières, 
les  textes  uniques  qui  ne  se  trouvent  que  là,  les  lacunes  et  les  inadver- 
tances du  copiste  de  ce  manuscrit,  en  particulier  en  ce  qui  concerne 
l'ordre  des  séances  -.  Aucun  doute  sur  ce  point.  Tout  au  plus  peut-on 
noter  quelques  omissions,  et  parfois  aussi  quelques  corrections  heureuses. 
Le  translateur  reprendra  le  texte  de  la  version  dérinitive  au  cours  de  la 
séance  du  19  mai  :  jusqu'à  la  lin  du  procès,  saut  quelques  réflexions  et 
quelques  intercalations  originales  qui  lui  appartiennent,  il  travaillera  sur 
ce  texte.  De  nouveau  réapparaissent  les  latinismes,  les  contresens,  les 
explications,  les  omissions,  les  abrégés,  les  inexactitudes,  tout  ce  qui 
caractérisait  le  début  de  son  travail. 

Plusieurs  incidents  méritent  toutefois  d'être  retenus  et  lui  appartiennent 
en  propre  :   une  tradition  sur  le   sujet  de  l'entretien  secret  entre  le  roi  ) 
Charles  et  Jeanne;  l'opinion    de  Gerson,   favorable  à  la   Pucelle  ;   une^ 


requestain  tuain  »  {_lbid.,  art.  Xlj  n'est  pas  rendu  du  tout  par  «  pour  requeste  du 
inonde  »  (p.  171).  «  Maie  sentiens  de  uniLate  »  a'tst  pas  «  mal  sentante  la  vérité  » 
(p.   172).  ^i  Credulitis  »  n'est  pas  rendu  par  «  incrédulités  »  (p.  174J. 

1.  Que  autrement  (Buchon,o/?.c//.,  p.  loi);  i'cira.ngc  leçon  turbatton  des  apersou- 
nes»{p.  10^)  pour  ^<.  des  prisons  »  ;  la  rubrique  répétée  du  15  mars  (p.  iiyjjk  transla- 
teur rencontre,  au  cours  de  cette  séance,  la  mauvaise  graphie  ont  fait  voulentiers 
oblacion  {pour  on /ait)  ci  ["mtt^rpièie  oit  faict  i^p.  119J;  il  reproduit  l'étrange  faute 
armast  pour  ado  ras  t  (p.  128J;  coste  (p.  152J  pour  teste.  11  ajoute  même  quelques 
erreurs  nouvelles  ;  par  exemple  (p.  1 1 5J  :  Sen^neur  de  Loire,  ne  comprenant  pas  de 
L'Ours  comme  titre  donné  a  Thôtelier  parisien.  Le  copiste  du  texte  de  d'Urfé  avait 
omis  le  mot  roi  à  la  requête  de  qui  Jeanne  avait  été  devant  la  Charité.  Le  translateur 
complète  cette  omission  par  le  mot  cappitaine,  ce  qui  est  absurde,  puisque  le  capi- 
taine était  l^errinet  Gressart,  l'Anglo-Bourguignon  contre  qui  allait  combattre 
Jeanne  (p.  121).  Il  rencontre  (séance  du  17  marsj  la  mauvaise  leçon  «  brannera 
presque  tout  le  royaume  *,  etc.,  qu'il  est  bien  excusable  de  ne  pas  corriger;  mais 
alors  le  translateur  refait  une  phrase  qu'il  rattache  à  la  précédente  (^p.  125).  l^ar 
contre  il  a  bien  corrigé  quelle  figure  (p.  103)  au  lieu  de  quelque  ;  «  teist  par  leur 
conseil  »  (p.  122)  au  lieu  de  feust  ;  exortacion,  corrigé  exhortation  (p.  135^  ;  sauroit 
pour  sçavoit  (p .  159). 

2.  Au  milieu  de  la  séance  du  17  mars  il  intercale  celle  du  2  mai  ;  il  reproduit  la 
délibération  unique  du  27 mars;  les  mêmes  lacunes  (séance  du  28  et  du  31  mars;. 


XIV  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

forme  abrégée  de  l'abjuration  du  cimetière  Saint-Ouen  où  Ton  serait  tenté 
de  reconnaître  la  formule  brève  que  dut  signer  Jeanne  ;  un  récit  de 
cette  scène  dont  le  translateur  n'indique  pas  la  source,  mais  qui  paraît 
être  Viiijoniialio  pra'via  ;  enfin  une  explication  mystique,  cl  des  plus 
curieuses,  sur  l'information  posthume  faite  parCauchon. 

En  voilà  assez  pour  retenir  notre  attention. 

En  résumé,  le  translateur  a  travaillé  sur  la  version  définitive  du  pro- 
cès au  début  et  à  la  fin  de  son  travail  :  entre  les  séances  du  5  et  du 
19  mai,  il  a  reproduit  textuellement  la  minute,  comme  nous  la  possédons 
aujourd'hui  dans  le  manuscrit  de  Claude  d'Urfé.  L'emploi  de  ces  deux 
textes  pourrait  au  premier  regard  paraître  un  peu  surprenant  si  l'auteur 
ne  nous  avait  pas  parlé  de  l'utilisation  simultanée  de  deux  livres".  La 
reproduction  des  fautes  du  ms.  de  d'Urfé  surtout  ne  laisse  aucun  doute  à 
ce  sujet  ;  et  l'usage  de  ce  manuscrit  paraîtra  même  fort  naturel  si  l'on 
se  rappelle  que  la  translation  française  fut  entreprise  sur  les  ordres  de 
l'amiral  Mallet  de  Graville  dont  hérita  Claude  d'Urfé.  C'est  donc  dans  la 
maison  de  Graville  que  le  translateur  a  travaillé  ;  c'est  là  qu'il  a  trouvé 
ces  deux  textes  dont  il  nous  parle,  et  qui  ne  sont  pas  d'accord  :  tout 
comme  nous,  le  premier  éditeur  du  procès  de  Jeanne  d'Arc  a  travaillé  sur 
le  précieux  ms.  lat.  8838.  Il  n'en  savait  pas  plus  que  nous. 

On  voudrait  recommander  la  lecture  de  son  oeuvre,  encore  savoureuse, 
si  elle  n'était  trompeuse  à  fcirce  d'omissions.  Mais,  encore  une  fois,  la 
translation  est  sujette  à  caution.  Nous  n'y  avons  pas  la  parole  de  Jeanne 
d'Arc  ;  nous  n'en  possédons  l'écho  que  là  où  le  translateur  a  copié  la 
version  française  que  possédait  son  patron  Mallet  de  Graville. 


LA    VERSION    FRANÇAISE    DU    .MS.    DE    D  URFE     EST    BIEN    UN    FRAGMENT 
DE    LA    MINUTE    ORIGINALE. 

On  a  vu  que  le  vieux  translateur  avait  négligé  de  reproduire  à  la  fin 
de  son  travail  ce  qui  subsistait  de  la  minute  française.  C'est  une  chance 
puisque  nous  pouvons  ici  comparer  les  trois  textes  :  1°  la  minute  fran- 
çaise de  Manchon  ;  2°  la  version  latine  et  définitive  de  Thomas  de  Cour- 


I.  «  hiterroguée  qui  lui  conseilla  de  prendre  habit  d'homme,  à  laquelle  interro- 
gation j'ai  trouvé  en  uug  livre  que  ses  voix  lui  avoient  commandé  qu'elle  print 
habit  d'homme,  et  en  Vautre  j'ai  trouvé  que,  combien  qu'elle  en  fust  plusieurs  fois 
interroguée,  touttesfors  elle  n'en  feist  point  de  réponse,  fors  :  «  Je  ne  charge 
homme;»  et  ai  trouvé  audit  livre  que  plusieurs  fois  varia  à  ceste  interrogation.  » 


NOTICE    CRITiaUE  XV 

celles  et  de  Manclion  ;  3"  la  version  du  translateur  de   Mallet  de   Gra- 
viUe. 

Nous  prendrons  d'abord  comme  exemple  une  phrase  de  l'interrogatoire 
du  25  mai  (19  mai  dans  la  version  du  translateur)  : 

I"  Item,  interroguée           2"  Ih'iii,   iiilcrrooala  5"  Item,  interroguée 

s'elle   cuide    et    croist      nlrinii     credalne    quod  par       ledict      maistre 

qu'elle    ne   soit  point      ipsa  leneatur  siihruitterc  Pierre    se     elle    croit 

tenue    submeictre   ses      dicinetfactasuaEccle-  qu'elle  ne  soit  tenue  se 

dix  et  faisà  l'Eglise  mi-      siœ  im'lilaiili  vel  alteri  submectre     à    l'église 

litantou  à  autres  que  à      qitain  Dca  : .  respondit  :  militante  de  ses  faicts 

Dieu  :   respond  :  «  La      «  Ego  volo  maiiutencrc  et  de  ses  dicts,  à  autre 

manière  que  j'ai  tous-      ilhim  modiim,  quantum  que    Dieu,    respond  : 

jours  dicte  et  tenue  eu      ad  hoc,  qnem  ego  sernper  «  Je  veux  maintenir  le 

procès,     je    la     vueil      dixieiteiiui{nprocessu.y>  mesme  que    j'ai   tou- 

maintenir     quant     ad      Item  dixil  quod,  si  ipsa  jours  tenu  en  mon  pro- 

ce.  «Item  dit  que,  s'elle      esset  in  jiidicio  et  videret  ces;  et  si  je  est03^s  en 

estoit  en  jugement  et      iguem  accensum,    ligna  jugement  et  véovs    le 

véoit  le  feu  alumé,  et      parata  et   tortorcm   aiit  feu  allumé  et   le   bois 

les    bourrées    alumer,      itlum  qui  deheret  immit-  préparé,  et  le  bourreau 

et  le  bourreau  prest  de      tere  igiiem,  paratnm  ad  ou  celui   qui  me   deb- 

bouter  le    feu,  et  elle      hoc  faciendum,    et  ipsa  vroit    mettre     en    feu 

estoit   dedans   le    feu,      esset  iiifra  iguem  :   non  prest    de     me     jecter 

si  n'en  dyroit-elle  autre      lanien  diceret  aliiid,  et  dedens,     et     encoires 

chose  et  soustendroit      sustineret      illud    quod  quand  seroys  au   feu, 

ce  qu'elle  a  dit  eu  pro-      dixitin  processu,  usque  n'en  diroys  autre  chose 

ces  jusques  à  la  mort.       fl(/ wor/^m.  (Version  la-  que  ce  que  j'en  ai  dit; 

(Minute  française.)        tine  définitive.)  mais  veux  soustenir  ce 

que  j'en  ai  dit  jusques 
à  la  mort  ».  (Version 
du  translateur.) 

\"oici  un  second  exemple  emprunté  à  la  séance  du  28  mai  : 

1°  Item,  dit  qu'elle  2°  Item,  dixit  quod  3°  A  quoi  respon- 
n'a  point  dit  ou  enten-  ipsa  non  dixit  l'el  intelle-  dit  qu'elle  ne  enten- 
du révoquer  ses  appa-  xil quodrevocaret suasap-  dit  jamais  avoir  révo- 
ricions,  c'est  assavoir  paritiones,  videlicetquod  que  les  apparitions  de 
que  ce  fussent  sainctes  essent  sanctx  Katarinaei  ses  voix,  c'est  assavoir 
Marguerite  et  Kathe-  Margareta;  et  tolum  hoc  que  ce  fut  saintes  Ca- 
rine  ;  et  tout  ce  qu'elle      quod   fecit,    ipsa    fccit  therine  et  Marguerite  ; 


XVI 


PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 


a  fait,  c'est  de  paour 
du  feu,  et  n'a  rien  ré- 
voqué que  ce  ne  soit 
contre  la  vérité.  Item, 
dit  qu'elle  ayme  mieux 
faire  sa  pénitance  à  une 
fois,  c'est  assavoir  à 
mourir,  que  endurer 
plus  longuement  paine 
en  chartre.  item,  dit 
qu'elle  ne  fist  oncques 
chose  contre  Dieu  ou 
la  foy,  quelque  chose 
que  on  luy  ait  l'ait 
révoquer  ;  et  que  ce 
qui  estoit  en  la  cédule 
de  l'abjuracion,  elle  ne 
l'enlendoit  point. Item, 
dit  qu'elle  dist  en  l'eure 
qu'elle  n'en  entcndoit 
point  révoquer  quel- 
que chose,  se  ce  n'es- 
toit  pourveu  qu'il 
pleust  à  Nostre  Sire. 
Item,  dit  que,  se  les 
juges  veullent,  elle 
repranda  habit  de 
femme;  du  résidu  elle 
n'en  fera  autre  chose. 
(Minute  française.) 


prœ  ihnoreignis  et  nihil  et  ce  qu'elle  en  a  dit, 
revocavit  quin  hoc  sit  ce  a  esté  pour  la 
contra  veritatem.  Item,      crainte  du  feu  ;  et   se 


dixit  quod  ipsa  praediU- 
git  facere  pœrdtentiam 
siiam  una  vice,  videli- 
cet  moriendo,  quam  lou- 
gius  sustinere  pœnam 
in  cancre.  Item  dixit 
quod  nunquam  fecit  ali- 
quid  contra  Deum  aut 
fidcm,  qiiidquid  jussuni 
sihi  ftierit  revocare,  et 
quod  illud  quod  conti- 
nehatur  in  schcdula  ah- 
jurationis,  ipsa  non  in- 
tell igebat.  Item,  dixit 
quod  ipsa  non  intende- 
bal  aliquid  rcvocare, 
nisi  proviso  quod  hoc 
placeret  Deo.  Item  dixit 


elle  en  a  révoqué,  ce  a 
esté  contre  vérité. 
Item,  dit  qu'elle  aime 
trop  mieux  faire  pé- 
nitence, c'est  assa- 
voir en  mourant,  que 
plus  longuement  sous- 
tenir  la  peine  de  la 
prison.  Et  se  dist  que 
jamais  elle  ne  feist 
aucune  chose  contre 
Dieu  ou  contre  la  foi, 
quelque  chose  que 
on  lui  ait  comman- 
dé révoquer  ;  et  ce 
qui  estoit  contenu  en 
la  cédule  de  l'adjura- 
cion  (sic),  elle  ne  l'en- 


quod,  si  judices   velint,      tendit  jamais  et  qu'elle 
ipsa    recipiet     habitum      ne  entendit  jamais  ré- 


muliebrem  ;  et  de  resi- 
diio  nihil  aliud  faciet. 
(Version  définitive.) 


voquer  aucune,  se  ce 
n'estoit  qu'il  pleust  à 
Dieu  qu'elle  révoquast. 
(Version  du  transla- 
teur.) 


Faisons  de  suite  justice  de  la  version  française  du  translateur,  dérivée 
de  la  version  latine  définitive  où  l'on  retrouve  tous  les  défauts  signalés 
au  paragraphe  précédent.  (Dans  le  premier  exemple,  calqué  sur  la  phrase 
latine,  le  translateur  ajoute  :  prest  de  me  jecter  dedens  interprétant  paratum 
ad  hoc  faciendum  ;  dans  le  second,  remarquons  deux  latinismes  inusités  : 
eti  mourant  pour  moriendo,  soustenir  la  peine  de  la  prison  calqué  sur  sustinere 
pœnam  in  carcere.) 

Conférons  maintenant  la  minute  de  Manchon  et  la  version  définitive. 
Nul  doute  que  la  version  latine  ne  soit  à  son  tour  calquée  sur  la  minute 


NOTICE    CRITiaUE  XVII 

dont  elle  épouse  exactement  la  forme  française,  mais  en  rendant  les  motsN       y' 
concrets  et  rapides  de  notre  langue  courante  par   les  termes   plus  géné- 
raux du  latin  qui  traîne  à  son  tour  ;   ici  ce  n'est  plus  du  français  calqué 
sur  du  latin,  c'est  du  latin  calqué  sur  du  français. 

Dans  le  premier  exemple,  voyez  la  rapidité  et  le  tour  bien  français  de  ] 
la  phrase  :  «  La  manière,  etc.  »  Les  traducteurs  rencontrant  ce  joli  mot/ 
de  nos  campagnes  :  les  bourrées,  l'ont  rendu  par  ligna -jCl  l'on  avouera  que 
prcsl  de  bouter  le  feu  est  pauvrement  rendu  par  parnluin  ad  hoc  faciendum. 

Dans  le  second,  la  paour  du  feu  résonne  autrement  que  timorignis.  Voilà 
un  tour  de  parler  bien  français:  dit  qu'elle  aynie  mieulx  faire  sa  pénitance  à  j 
une  fois,  c'est  assavoir  à  mourir  etc.,  que  la  version  définitive  a  si  curieuse-   ; 
ment  calqué,  mais  cette  fois  au  mépris  de  la  latinité.  Notre  Sire  est  autre 
chose  que  le  Deus  de  la  version  latine. 

Qu'on  lise,  ligne  par  ligne,  et  la  minute  et  la  version  définitive,  on 
sera  partout  amené  à  des  conclusions  analogues.  La  version  définitive  est 
un  travail  très  honorable.  On  sent  qu'il  y  a  eu  partout  effort  pour  serrer 
de  près  un  texte  vivant,  rapide,  mais  en  somme  diflicile  à  rendre  à  cause 
des  mots  de  chez  nous.  La  version  latine  reproduit,  du  mieux  qu'elle 
peut,  la  minute  française,  explique  les  choses,  et,  en  désespoir  de  cause, 
admet  le  mot  français. 

Ce  n'est  pas  seulement  dans  cette  comparaison  des  deux  textes  qu'il 
appert  que  le  ms.  de  d'Urfé  nous  a  conservé  la  version  originale  du  pro- 
cès de  condamnation.  Dans  les  parties  latines  communes,  il  y  a  des 
variantes  nombreuses  et  caractéristiques  qui,  toutes,  militent  en  faveur  du 
texte  original  de  d'Urfé.  Quicherat,  qui  l'a  reconnu,  en  général,  n'a  pas 
reproduit  partout  cette  partie  latine.  En  rapportant,  par  exemple,  les  actes 
de  la  séance  du  27  mars,  Quicherat  publie  une  délibération  des  juges 
qui  ne  se  rencontre  que  dans  le  manuscrit  de  d'Urfé  :  il  ajoute  (I,  p.  200, 
note  i)  :  «  Le  reste  est  absolument  conforme  à  la  rédaction  définitive.  » 
Or  tout  l'alinéa  qui  suit  est  à  la  troisième  personne  (dictus  doininus  Bel- 
vacensis  et  vicarius  iuquisiioris  obtuleriiiit  dictœ  fohannx,  etc.)  et  montre  une 
rédaction  bien  difterente  ;  dans  la  version  définitive,  c'est  l'évêque  qui 
parle. 

Certains  passages  du  texte  latin  ont  été  omis  par  Quicherat.  J'ai  cru 
devoir  les  reproduire  tous,  puisque  nous  avons  ici  le  moyen  de  voir  com- 
ment ont  travaillé  les  notaires  et  les  juges  pour  rédiger  la  rédaction 
latine  définitive.  Cela  importe  pour  apprécier  toute  la  valeur  de  la 
minute  française,  celle-là,  en  général,  très  exactement  publiée  par 
Quicherat.  Enfin  nous  retiendrons  encore  que  cette  version  première 
contenait  bien  des  renseignements,  des  noms,  des  délibérations  qui  n'ont 
Procès  de  Jeanne  d'Arc  h 


XVIII  PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

pas  trouvé  place  dans  la  rédaction  latine,  définitive.  Le  texte  de  d'Urfé  a 

donc  tous  les  caractères  constituant  une  version  originale.  Et  nous  pouvons 
même  voir  comment  ceux  qui  mirent  en  latin  le  texte  français  l'ont 
parfois  précise,  rnudifié  et  même  faussé  dans  un  sens  ^  défavorable  à 
Taccusée.  Comme  cela  est  plus  probant  encore  !  Quelle  valeur  cette  cons- 
tatation ne  donne-t-elle  pas  au  texte  français  que  nous  a  conservé 
le   ms.    de  d'Urfé! 

C'est  qu'il  est  bien,  en  effet,  l'original  sur  lequel  a  été  calquée  la  ver- 
sion latine  définitive  ;  qu'il  reproduit  cette  langue  parlée,  rapide  et 
franche,  autant  qu'on  la  dégage  d'un  procès-verbal  déjà  mis  en  forme 
par  un  greffier;  que  nous  y  entendons  l'écho  de  la  parole  de  Jeanne. 
C'est  dans  la  minute  française,  et  là  seulement,  que  nous  trouverons 
le  mouvement  de  la  phrase  française,  ses  incidentes  rapides,  les  mots  de 
la  campagne  et  de  l'armée  qui  étaient  bien  ceux  de  Jeanne,  ses  propres 
exclamations. 

Parcourons  seulement  dans  le  détail  le  premier  fragment  de  la  minute. 
Entendons  Jeanne  répondre  :  «  Il  est  bon  à  savoir  que  les  seigneurs 
maintenoient  leurs  armes  »  ;  «  Entrez  hardiment  parmv  les  Anglois  »  ; 
«  C'estoit  de  blans  satins,  et  y  en  avoit  en  aucuns  les  fleurs  de  Hz  »  (Res- 
poiidit  qiiod  erat  de  alhis  satiiiis,  gaUice  de  blans  satins,  et  iit  aliquibus  erant 
lilia,  traduira  le  latin);  le  «  bon  eur  »  attaché  à  l'étendard  devient  boiiain 
forliuiant;  «  et  m'en  actend  à  leur  couraige  »  sera  traduit  et  nie  refera  ad 
aniiinini  ipsoruiii;  «  lever  les  enfants  »  sera  expliqué  de  sacro  fonte;  les 
«  bonnes  femmes  »  deviendront  des  tniilieres  ;  une  «  livrée  de  gans  pour 
bailler  aux  chevaliers  »  prendra  cet  aspect  ecclésiastique  :  iiiia  lihrata  de 
chirotheris  pro  tradendo  niilitibus;  la  haquenée  sera  rendue  par  gradarius , 
qui  est  le  cheval  qui  marche  à  l'amble.  A  propos  de  l'enfant  de  Lagny, 
Jeanne  dira  bien  vivement  qu'il  «  estoit  noir  comme  sa  coste;  mais  quant 
il  baisla,  la  couleur  lui  commença  à  revenir  »  ;  ce  qui  sera  traduit  sans 
grâce  :  eratque  iiiger  velut  tiinica  ejusdcin  fotmiinœ  ;  sed  quando  fccit  hiatuin 
color  ejtis  cœpit  redire  ;  «  héraulx  et  trompectes  pour  faire  crier  »  devien- 
dra :  hcraldos  et  tubiciues  seu  trompetas  ad  facieudum  proclatnari.  A  Cathe- 
rine de  la  Rochelle,  Jeanne  ayait  répondu  «  qu'elle  retournast  à  son 
mary  faire  son  mesnaige  et  nourrir  ses  enfans  »  ;  ce  qui  sera  traduit  : 
quod  reverferetur  ad  maritum  suum  et  faceret  negotia  domus  suée,  gallice  son 
mesnage,  et  nutrirei  pneros  sues.  «  On  n'y  trouveroit  point  de  paix,  si  ce 
n'estoit  par  le  bout  de  la  lance  »  est  une  bonne  phrase  où  résonne  clai- 
rement la  parole  de  Jeanne  :  le  traducteur  la  calquera  fidèlement,  certes; 
mais  alors,  dans  quelle  latinité  :  quod  sibi  videbatur  quod  non  reperiretur 
pax,  nisi  per  butnm  lanceae  ;  la  minute  dit  «  gecter  eaue  »   et  la  version 


NOTICE    CRITIQUE  XIX 

définitive  explique:  projicificit  (Uiuaiii  hciicdictaiii  ;  «  respond  qu'elle  n'en 
maugréa  oncques,  ne  sainct  ne  saincte,  et  qu'elle  n'a  point  accoustumé 
à  jurer  »  est  reproduit  de  même  :  Respondit  quod  ipsa  nuuquani  mahdixit 
Saiiiiiiiii  vel  Saïuiam  et  quod  ipsa  nuiiqnain  coiisuevit  jiirarc. 

De  plus  nombreux  rapprochements,  tant  de  gallicismes  étranges,  exac- 
tement semblables  à  ceux  du  texte  français  de  d'Urfé,  n'ajouteraient  rien 
de  plus  à  une  évidence. 

Il  y  a  mieux  encore  :  dans  la  séance  du  2  mai,  la  version  latine  défini- 
tive empruntera,  sans  les  traduire,  les  mots  mêmes  du  texte  de  Man- 
chon. Et  par  contre,  comme  cela  ne  peut  avoir  lieu  que  dans  le  cas  d'un 
orignal  commun  qui  a  servi  au  traducteur,  nous  rencontrons  des  omis- 
sions, volontaires  ou  non,  dans  le  travail  définitif  en  latin  '. 

En  voilà  assez  pour  établir  la  valeur  du  texte  français  du  manuscrit  de 
d'Urfé,  justifier  tous  les  regrets  de  ne  posséder  que  des  fragments  d'une 
minute  aussi  précieuse  ^. 


GARANTIES    RELATIVES    D  AUTHENTICITÉ    ET    DE    FIDÉLITÉ 
DE  LA  RÉDACTION  DÉFINITIVE.  — DATE  DE  LA  VERSION  LATINE  DE  COURCELLES. 

La  rédaction  définitive  du  Procès  de  Jeanne  d'Arc,  comme  nous  la 
possédons,  présente-t-elle  toutes  les  garanties  de  fidélité  nécessaires  ?  Les 
interrogatoires  en  français  sont-ils  passés  littéralement  dans  le  latin  ? 

Les  citations  que  nous  venons  de  donner  répondent  déjà  à  cette  ques- 
tion. Le  fait  a  été  cependant  mis  en  doute  par  le  promoteur  du  procès 
de  réhabilitation,  dès  1452,  et  par  les  avocats  de  la  famille  d'Arc  :  «  Item^ 
quod  dictas  prxtcusiis  processus,  orioinaliter  primo  in  gallico  scriptus,  fuit 
minus  jjdeliter_^  in    lalinum   transhtns,    mùltis  detruncatis   dictx  Johannx 


excusationetn  contingentibus,  et  plu  ri  mis  additts  contra  veritatem,  ipsis  factum 
aggravantihus  ;  sicque  dictus  processus  a  suooriginali  in  pluribus  suhstantiali- 
hus  discrepare comperitur...  —  Item,  et  licct  in  dicto processu  fuissent  assumpti 
notarii  puhlici,  fide  digiii,  qui  palam  verhis  galUcis  dictx  fohannx  processum 


1 .  Dans  la  séance  du  1 7  mars,  il  faut  noter  l'omission  de  deux  réponses  de  la 
Pucelle. 

2.  La  copie  de  d'Urfé  n'est  pas  qu'incomplète,  elle  est  souvent  fautive  :  CJmstel  pou  r 
autel  (séance  du  3  mars);  prendre  cour  peindre  (séance  du  10  mars);  acteudie  pour 
entendre  {séance,  du  14  mars);  sen  pour  sans;  ont  fait  voulentlers  oblacion  pour  on 
fait  (séance  du  15  mars);  hrannera  cour  brantera  (séance  du  17  mars);  l'eure  pour 
Verre;  armast  pour  adorait  (ihid.).  D'autres  fautes  sont  d'origine  graphique  :  caste 
pour  teste  (séance  du  17  mars);  ai  n  s  ne  pour  au  sire  [de  Boussac]  (séance  du  2  mai). 


XX  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

et  acta  ejiisdem  registrariint,  altamen  quidam  alii  suspecti  nolarii,  in  loco 
abscondito  et  propinquo  latuermit,  qui  phirajalmjcribere  voluerunt .  . .  Imo  et 
quidam  alius  confcctiis  et  processus  in  authentica  forma,  phiriniuin  disfans  cl 
dissimilis  a  dicto  priori  processu.  Et  hoc  fuit  et  est  verum.  .  .  » 

Ce  sont  là  des  assertions  gratuites.  Pour  les  réfuter,  le  notaire  Guil- 
laume Manchon  n'eut  qu'à  livrer  la  minute  française  du  procès  de  con- 
damnation aux  juges  delà  réhabilitation. 

Bien  qu'il  tint  alors  à  prendre  une  attitude  prudente  et  honorable 
(Manchon  dira  avoir  pleuré  pendant  plus  d'un  mois  après  le  supplice  de 
Jeanne,  avoir  acheté,  avec  l'argent  qui  lui  revint  du  procès,  un  petit 
missel  pour  dire  des  prières  à  son  intention),  bien  qu'il  ait  été  la  créature 
de  l'évêque  de  Beauvais,  il  semble  que  Manchon  fit  correctement  sa 
besogne.  Il  se  plaignit  des  faux  greffiers  appostés  aux  audiences  :  «  Et, fado 
praudio,  cum  legerelur  et  ficret  collatio  in  prxsentia  aliquorum  dociorum,  in 
domo  episcopi  Belvacensis,  de  scriptura  dicti  Joqucntis  fada  de  mane,  dicehatur 
ipsi  loqueuti  quod  per  alios  aliter  fuerat  script uin,  iiuiuccndo  eum  qnod  scriberet 
ad  modum  aliorum.  Quibns  respondebat  loqucns  jideliter  scripsisse,  et  quod 
nihil  mutaretyprout  nec  mutavit,  imo  fideliter  scripsit.  Etrecolit  quod  in  verbis 
de  quibus  erat  controversia  inter  eum  et  dictas  scriptores,  ipse  loquens  faciebat 
notam,  et,  in  crastino,  ipsa  Johanna,  super  dubUsinterrogata  iterum,  confirma- 
bat  scriplurani  loquentis,  prout  vidcri  poterii  per  inspedioneni  processus.  .  .  » 
«  Item  dit  qu'en  escripvant  ledit  procez,  icelui  déposant  fut  par  plusieurs 
fois  argué  de  monseigneur  de  Beauvais  et  desditz  maistres,  lesquelz  le 
vouloient  contraindre  a  escripre  selon  leur  ymaginacion  et  contre  l'en- 
tendement d'icelle.  Et  quant  il  y  avoit  quelque  chose  qui  ne  leur  plaisoit 
point,  ilz  détendoient  de  l'escripre,  en  disant  qu'il  ne  servoit  point  au 
procez;  mais  ledit  déposant  n'escripvit  oncques,  fors  selon  son  entende- 
ment et  conscience  «(Déposition  de  G.  Manchon).  L'huissier  Jean  Massieu, 
qui  eut  des  égards  pour  Jeanne,  le  déclarera  :  «  Et  recolit  quod  ipse  Man- 
chon non  scribcbat  ad  libitum  aliquorum,  imo  pro  veritate  scribebal ;  d  ali- 
quando  faciebat  quod  ipsa  fohanna  super  difficultate  recolebatur ,  et  reperiebatur 
quod  Manchon   bene  intelligebat  et  scribcbat  K  «Mais  surtout  entendons  le 


I.  Suivant  la  déposition  de  Jean  Le  Fèvre,  tandis  que  Jeanne  était  examinée  sur 
ses  apparitions  et  qu'on  lui  donnait  lecture  de  ses  réponses,  il  lui  fit  remarquer 
qu'elles  avaient  été  mal  transcrites,  que  l'accusée  n'avait  pas  répondu  ainsi.  Et  il  dit 
à  Jeanne  d'en  faire  la  remarque.  La  Pucelle  demanda  alors  au  notaire  de  lui  donner 
une  seconde  lecture,  vu  qu'elle  avait  dit  le  contraire  et  que  sa  transcription  était 
mauvaise.  La  réponse  de  Jeanne  fut  corrigée  :  «  Ettuiic  nuioistcr  Giiilletmiis MancJmi 
ddem  Joliannx  dixit  quod  de  cxtero  attenderet.  « 


NOTICE    CRITiaUE  XXI 

témoignage  du  bon  dominicain  de  Rouen,  frère  Isambard  de  la  Pierre, 
qui  chercha  toujours  à  éclairer  Jeanne  sur  les  pièges  qu'on  lui  tendait  et 
qui  tint  la  croix  devant  son  bûcher  :  «  Judicio  loqueiitis,  didus  Manchon 
fideliter  scripsit  et  retulit,  et  se  refeii  processui.  »  Enfin,  s'il  avait  signé  le 
procès  et  son  abrégé.  Manchon  refusa  de  signer  l'information  posthume, 
malgré  le  désir  de  Monseigneur  de  Beauvais. 

Des  charges  autrement  graves  pèsent  sur  les  juges  ',  et  l'évcque,  plus 
que  sur  les  rédacteurs  du  procès  et  ce  pitoyable  Manchon.  Les  douze 
articles  d'accusation  n'ont  pas  tous  été  corrigés  suivant  la  minute  transcrite 
de  la  main  de  Manchon  ;  au  témoignage  de  frère  Isambard  de  la 
Pierre,  ce  dernier  n'aurait  pas  consigné  l'appel  de  Jeanne  au  Concile  que 
ce  bon  religieux  lui  avait  conseillé  d'interjeter  :  «  Tune  episcopus  Belva- 
censis  aspere  increpavit  loqiientem,  dicendo  :  «  Taceatis,  in  nomine  diaholi  !  » 
Ouibiis  sie  atiditis,  dominus  Guillelmiis  Manchon,  notarius  dictce  caiisx,  qiiœ- 
sivit  ah  ipso  episcopo  an  scriherethujusmodisuhmissionem;  qui  quidem  episcopus 
rcspondit  qiiod  non,  et  quod  non  erat  necesse,  dicta  Johanna  dicente  dicto  epis- 
.opo  :  «  Ha!  vos  bene  scrihitis  quœ  faciiint  contra  me,  et  non  vultis  scrihere 
quœfaciunt  pro  me  !  »  Et  crédit  quod  non  fuit  scriptum;  unde  subsecutum  est 
in  consilio  illo  magnum  murmur .  .  .  » 

Mais  il  faut  avouer  qu'il  est  bien  singulier  de  constater  que  Thomas 
de  Courcelles,  le  rédacteur,  avec  Manchon,  de  la  version  définitive  du 
procès,  a  pris  soin  d'omettre  son  nom  alors  que  la  minute  le  donne 
comme  prenant  part  aux  délibérations  relatives  aux  articles  d'accusation 
dressés  contre  Jeanne  (séance  du  27  mars),  et  qu'il  n'a  pas  transcrit 
l'opinion  des  juges  sur  la  procédure  où  son  nom  figure  (ibid.^  ;  en  outre, 
il  est  à  noter  qu'il  ne  reproduira  pas  les  avis  sur  la  torture  (séance  du 
12  mai)  où  son  nom  figure  encore;  qu'il  restreindra  son  rôle  lors  du 
procès  de  réhabilitation  et  qu'il  chargera  surtout  l'évêque. 

Or  Thomas  de  Courcelles,  comme  on  le  verra  en  lisant  sa  notice 
biographique,  était  absolument  l'homme  de  Cauchon.  Et,  se  fiant  à  sa 
mémoire  pour  compléter  les  parties  omises  par  les  notaires  de  la  minute, 
il  a  aussi  donné  des  titres  inexacts  aux  assesseurs  du  procès  ^.  Ni  dans 
l'ensemble,  ni  dans  le  détail,  il  ne  paraît  donc  avoir  eu  un  très  grand 


1.  Déposition  de  R.  de  Grouchet  (Quicherat,  II,  p.  3  57)  :  Dicitquod  crédit  nota- 
rios  fideliter  scripsisse.  Vidit  tamen  et  audivit  quod  episcopus  Belvacensis,  quando 
notarii  non  faciebant  sicut  voiebat,  aspere  increpabat  eos  :  eratque  res  ipsa  valde 
violenta,  ut  asserit,  ex  his  quae  vidit  et  audivit;  p.  359:  Dicitquod  notarius  scribe- 
bat  processum  in  gallico,  et  quando  erat  dubium  super  scriptura,  ei  repetebatur.  .  . 

2.  Denitle  et  (Châtelain,  Le  procès  de  Jeanne  iVArc  et  l'Université  de  Paris,  p.  1 5-16. 


XXII  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

souci  de  l'exactitude  '.  Lorsqu'il  comparaîtra  au  procès  de  réhabilitation, 
il  ne  se  souviendra  plus  de  rien.  Il  affirmera  qu'il  na  jamais  délibéré  sur 
une  peine  à  infliger  à  Jeanne  ^.  Tout  cela  est  fort  troublant  et  indique 
une  conscience  bien  médiocre,  des  réticences  qui  ne  peuvent  pas  être 
involontaires. 

A  quelle  date  Thomas  de  Courcelles  exécuta-t-il  son  travail  ? 

Les  textes  du  procès  de  réhabilitation  ne  suffisent  pas  pour  préciser  ce 
point.  Ils  disent  seulement  :  «un  grand  espace  de  temps  après  la  mort  de 
Jeanne  »  (Déposition  de  Taquel);  «  longtemps  après  sa  mort  et  son  exécu- 
tion »  (Déposition  de  Manchon).  Le  père  Denifle  ayant  fait  une  étude 
particulière  des  titres  universitaires  et  religieux  donnés  aux  assesseurs, 
titres  qui  manquent  la  plupart  du  temps  dans  la  minute  française,  a  été 
amené  à  conclure  que  le  procès  a  été  rédigé  au  plus  tôt  en  1.135.  Le  per- 
sonnage que  la  minute  nommait  seulement  Tabbé  de  Mortemer,  Cour- 
celles l'appela  Guillaume,  abbé  alors  nouvellement  en  fonctions  (voir  la 
notice  sur  l'abbé  de  Mortemer). 

Le  fait  est  important  à  signaler.  Sans  doute,  les  juges  partiaux  de  Jeanne 
estimaient  que  «  l'instrument  de  la  sentence  »  suffisait  pour  l'édifica- 
tion de  tous.  D'autre  part  on  verra  qu'entre  1433  et  1439  Thomas  de 
Courcelles  a  dû  être  absorbé  par  les  travaux  du  Concile.  Mais  alors  la  ré- 
daction du  procès  de  condamnation  se  présenterait  comme  une  œuvre 
tardive,  comme  un  essai  de  justification  des  juges  tout  autant  que  le  procès 
de  la  Pucelle,  assez  rapproché  en  somme  du  temps  oii  d'autres  juges 
vont  commencer,  en  fiweur  de  Jeanne,  l'œuvre  de  la  réhabilitation.  La 
publicité  qui  fut  donnée  au  travail  de  Courcelles  (ci-nq  copies  authentiques 
en  furent  tirées,  on  l'a  dit)  semble  bien  fortifier  ce  point  de  vue,  qui 
déconcerte  au  premier  aspect,  mais  paraît  concorder  avec  les  dépositicms 
des  notaires. 

En  voilà  assez,  je  pense,  pour  montrer  où  est  le  défaut  de  l'œuvre. 
Plus  on  médite  sur  la  rédaction  définitive  du  procès,  plus  on  est 
amené  à  constater  la  vérité  des  paroles  que  frère  Isambard  prononçait  lors 
de  la  réhabilitation  :  «  Dit  qu'il  croit,  comme  il  l'a  dit  plus  haut,  que  la 
sentence  fut  portée  contre  la  Pucelle  plus  par  une  basse  envie  de  se  ven- 
ger que  par  amour  de  la  justice.  .  .   Dit  que  les  juges  observaient  assez 


1.  Plusieurs  passages  ont  été  omis,  notamment  en  ce  qui  concerne  le  signe  donné 
au  roi  (séance  du  15  mars);  d'autres  ont  été  précisés  ou  interprétés,  toujours  dans 
un  sens  défiworable  à  l'accusée. 

2.  «  Asserit  etiatii  quod  nunquam  deliberavit  de  aliqua  pena  eldem  Johanna? 
inflîgeoda.  » 


NOTICE    CRITIQ.UE  XXIII 

les*  règles  du  droit,  mais  suivant  leurs  sentiments,  comme  il  a  déposé 
plus  haut  ;  ils  agissaient  par  cette  basse  envie  de  vengeance.  »  {Super 
XIX  ariicnlo,  dicit  quod  crédit,  ut  proedixit,  quod  sententia  fuit  magis  lata 
-contra  eaiu  livore  viudictx  qiiain  \elo  justitix.  Super  XXI,  dicit  quod  satis 
ohservahant  judices  ordinem  juris,  judicio  loquentis  ;  sed  de  affectu  eoruin  jain 
super ius  deposuit  videlicct  quod  livore  vindicfa'  procedebant.) 

PROCÉDURE     RÉGULIÈRE  DU     PROCÈS. 

Il  faudrait  avoir  toujours  présentes  à  l'esprit  les  paroles  d'Isambard  pour 
juger  sainement  de  la  valeur  et  de  la  régularité  du  procès  de  condamna- 
tion, pour  apprécier  ces  prétendus  vices  de  forme  et  de  procédure  allégués 
assez  gratuitement  par  les  témoins  de  la  réhabilitation  et  par  certains  éru- 
dits  contemporains.  Le  tribunal  de  Rouen  était  passionné  ;  il  avait  été 
chargé,  par  le  conseil  anglais,  d'avilir  et  de  condamner  la  pauvre  Jeanne. 
Mais  encore  était-il  pour  lui  du  plus  haut  intérêt  d'observer  suffisamment 
dans  la  marche  de  cette  affaire  les  règles  du  droit,  de  garder  solennelle- 
ment l'apparence  de  la  justice.  C'est  seulement  en  suivant  ces  règles  qu'il 
pouvait  en  imposer,  etqu'il  en  imposa,  à  la  chrétienté,  à  la  France  loya- 
liste mais  croyante. 

Comment  supposer  que  des  clercs,  aussi  habiles  que  politiques, 
tels  que  Cauchon  ou  Courcelles,  allaient  user  de  faux  notaires 
(le  conseil  anglais  était  peut-être  de  cet  avis),  de  procédures  trop  irrégu- 
lières, de  grossières  supercheries  ?  Tout  ce  que  les  témoins  de  la  réhabi- 
litation ont  dit  à  ce  sujet,  tout  ce  qu'on  a  répété  après  eux,  est  fort  exa- 
géré. 11  n'y  a  pas,  à  proprement  parler,  dans  un  procès  d'hérésie  de 
vices  de  formes.  Comme  procès  d'hérésie,  il  fut  conduit  suivant  les  règles 
du  droit  inquisitorial,  d'une  «  manière  simplifiée  et  directe,  sans  vacarme 
d'avocat  ni  figure  de  jugement  »  {Sextus  Decretalium,  1.  VI,  t.  I,  ch.  xx). 
Tout  au  plus  peut-on  noter  que  l'instruction  préliminaire,  faite  dans  le 
pays  de  Jeanne  et  ailleurs,  aurait  pu  être  insérée  au  procès,  encore  que 
ses  éléments  aient  été  conservés  dans  le  réquisitoire  en  70  articles  présenté 
par  le  promoteur,  et  que  le  procès  contienne'  plusieurs  allusions  à  ces 
informations,  qui,  dans  leur  forme,  pouvaient  passer  pour  des  éléments 
secondaires  du  procès,  et  seulement  utiles  à  sa  conduite. 

DE  L\  CORRECTION'  PARTIELLE  DES  DOUZE  ARTICLES. 

Plus  grave,  certes,  est  la  correction  partielle  des  douze  articles  résumant 
la  doctrine  de  Jeanne.  Mais,  là  encore,  sauf  en  ce  qui  concerne  la  soumis- 
sion à  l'église  militante,  il  estfacilede  voir  que  la  plupart  des  corrections 


XXIV  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

ont  été  introduites  dans  le  sens  demandé  par  l'accusée.  Manchon  ne  s'çs- 
timait  pas  coupable  d'un  faux  en  cette  circonstance,  puisque  de  lui-même, 
à  la  réhabilitation,  il  produisit  le  feuillet  écrit  de  sa  main  contenant  la 
minute  des  corrections. 

On  n'a  jamais,  paraît-il,  été  d'accord  sur  ces  propositions  :  et  peut-être 
n'a-t-on  pris  ni  le  temps,  ni  la  peine,  de  s'y  mettre.  Qu'importait,  quand 
il  était  si  facile  à  des  théologiens  prévenus  de  tirer  des  propositions  mal 
sonnantes  de  la  bouche  de  Jeanne,  «  si  pénétrée  du  sentiment  de  la  foi  et 
en  même  temps  si  ignorante  de  ses  termes'  »  ?  Quelle  difficulté  y  avait-il 
ensuite  à  les  lui  faire  maintenir  sous  une  forme  répréhensible,  sans  l'ins- 
truire des  correctifs,  qu'il  n'est  pas  certain  d'ailleurs  qu'elle  eût  acceptés, 
suivant  la  généreuse  pensée  de  Jean  Lohier  :  «  \'ous  voyez  la  manière 
comment  ils  procèdent.  Hz  la  prendront  s'ilz  peuvent  par  ses  paroles,  c'est 
assavoir  es  assercions  où  elle  dit  Je  sça'nîe  certain  ce  qui  touche  les  appari- 
cions  ;  mais  s'elle  disoit  7/  me  semble,  pour  icelles  paroles  Je  sçai  decerlaiii,  il 
m'est  advis  qu'il  n'est  homme  qui  [la]  peust  condampner.  Il  semble  qu'ilz 
procèdent  plus  par  haine  que  par  autrement  ;  et  pour  ceste  cause  je  ne  me 
tendray  plusicy,  car  jen'yveuil  plusestre. . .  »  (Déposition  de  Guillaume 
Manchon.) 

LA    FORMULE    d'aB|UR,\TION'  ET  SON    AUTHENTICITÉ. 

Une  autre  pièce  dont  l'authenticité  a  été  discutée  bien  longuement,  et 
depuis  longtemps  ^,  est  la  formule  d'abjuration  de  Jeanne,  du  moins  sous 
la  forme  où  nous  la  possédons.  Que  n'a-t-on  pas  écrit  sur  cette  scène 
rapide  et  tumultueuse   du   cimetière  de  Saint-Oucn  '    ? 

Nous  la  connaissons  mal,  comme  nous  connaissons  mal  toutes  les 
scènes  de  désordre  où  la  multitude  intervient.  Est-ce  une  raison  aux  théo- 
logiens de  se  montrer   plus  saints  que   la  sainteté,  aux  moralistes,  plus 


1.  J.  Quicherat,  Aperçus  itonveau.x,  p.  109. 

2.  Thomas  de  Quincy  :  «  Cette  fille,  dont  le  dernier  accent  fut  une  manifestation 
d'abnégation  sublime,  n'a  pu  prononcer  le  mot  de  rétractation,  ni  avec  ses  lèvres, 
ni  dans  son  cœur.  Non,  elle  ne  l'a  pas  fait  ;  je  l'affirmerais,  un  mort  se  levât-il  du 
tombeau  pour  jurer  le  contraire  !  » 

3.  Cf.  U.  Chevalier,  Sources  historiques  du  Moyen  Age.  Bibliographie,  t.  II,  col. 
2515-2546.  Voir  surtout  U.  Chevalier,  Labjuration  de  Jeanne  d'Arc  au  cimetière 
de  Saint-Ouen  et  l'authenticité  de  sa  formule  (1^02);  Dunand  (chanoine),  L'abju- 
ration de  Jeanne  d'Arc  au  cimetière  de  Saint-Ouen  (1901)  et  Etudes  critiques,  1905  ; 
comte  de  Malevssie,  Les  lettres  de  Jeanne  d'Arc  et  la  prétendue  abjuration  de  Saint- 
Ouen  [191 1]  et  la  discussion  excellente  de  Lucien  Valin,  L'abjuration  de  Jeanne  d'Arc 
(24  mai  145 1).  Plaque  commêmorative,  Rouen,   191 3. 


NOTICE    CRITIQUE  XXV 

vertueux  que  la  plus  haute  des  vertus,  aux  paléographes  de  discuter  àpre- 
ment  sur  des  formules  mal  assurées  ? 

A  plus  de  vingt  ans  de  distance  les  dépositions  des  témoins  ne  pou- 
vaient guère  concorder.  Ceux  qui  étaient  dans  la  foule  voyaient  peu  et 
n'entendaient  pas.  Presque  personne  ne  comprit  ce  qui  se  passait.  Les 
assistants  murmuraient,  réclamaient  àTévéque  l'exécution  de  la  sentence  ; 
l'on  nommait  traître  l'évcque  de  Beauvais  ;  on  lui  jetait  des  pierres.  Le 
bourreau,  dans  un  chariot,  attendait  dans  la  rue  qu'on  lui  donnât  la  sor- 
cière à  brûler. 

Le  fait  même  de  la  rétractation,  qui  motiva  en  partie  le  second  procès, 
ne  peut  être  discuté.  «  Dieu,  dira  Jeanne,  luy  avait  mandé  par  saintes  Cathe- 
rine et  Marguerite  la  grande  pitié  de  la  trayson  que  elle  consenty  en 
faisant  l'abjuracion  et  révocacion  pour  sauver  sa  yiq.  Item,  dit  que,  au  de- 
vant de  jeudi,  que  ses  voix  lui  avoient  dit  ce  que  elle  feroit  et  qu'elle  fist 
ce  jour.  .  .  Item,  dist  que  ses  voix  luy  ont  dit  depuis  que  avoit  faitgrant 
mauvaistié  de  ce  qu'elle  avoit  fait,  de  confesser  qu'elle  n'eust  bien  fait. 
Item,  dit  que  de  paour  du  feu,  elle  a  dit  ce  qu'elle  a  dit.  .  .  »  {Causa 
relapsus.) 

Voici  comment  les  choses  ont  dû  se  passer. 

Vraisemblablement,  aux  yeux  des  juges  partiaux  de  Jeanne  d'Arc,  il 
résultait  de  l'instruction  et  de  la  conduite  du  procès  ordinaire  des  charges 
assez  graves  pour  la  faire  condamner  comme  hérétique  :  le  port  de 
l'habit  masculin  qu'elle  maintenait  lui  être  imposé  par  Dieu,  ses  refus  nom- 
breux de  répondre,  ses  explications  contradictoires  au  sujet  du  signe  donné 
au  roi,  le  fait  de  s'en  remettre  toujours  à  elle-même,  aux  voix  qui  lui  ve- 
naient de  ses  saintes  et  à  Dieu,  son  seul  juge,  voilà  ce  qui  exaspérait 
des  théologiens  très  empressés  à  servir  la  cause  du  plus  fort,  qui  était 
celle  des  Anglais.  Les  juges  étaient  donc  résolus  à  la  condamner,  à  l'hu- 
milier ;  mais  ils  ne  tenaient  pas,  ces  gens  d'église,  à  la  faire  brûler  : 
ecclesia  ahhorret  a  sanguine.  Un  bon  moyen  de  mettre  en  quelque  sorte 
leur  conscience  en  repos  et  de  servir  leurs  maîtres,  c'était  d'obtenir  de 
Jeanne  une  rétractation  :  double  avantage,  puisque  Jeanne  ratifierait 
ainsi  leur  jugement. 

La  chose  était  très  difficile,  car  Jeanne  se  montrait  prudente,  résolue,  et 
elle  les  décourageait  par  d'orgueilleuses  et  candides  réponses  :  elle  pré- 
tendait maintenir  ses  dires  jusque  devant  le  feu  du  bûcher.  Bien  des  fois 
déjà  Çrepetitis  vicihus'),  les  juges  l'avaient  requise  de  se  soumettre  à 
l'Église,  de  se  rétracter.  Ces  tentatives  durent  se  multiplier  dans  les  jours 
qui  précédèrent  la  première  sentence.  11  se  livra  dans  le  cœur  de  Jeanne 
un  grand  combat  :    ses  saintes  lui  conseillaient  de  ne  pas  céder  et  elles 


XXVI  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

l'avertissaient  en  même  temps  qu'elle  faiblirait.  On  lui  faisait  peur  avec 
le  feu  ;  on  l'assurait  que,  si  elle  se  soumettait,  elle  serait  conduite  en  pri- 
son d'église.  (Discours  de  Nicolas  Loiseleur,  rapporté  par  Guillaume 
Manchon.) 

C'était  le  rêve  des  prisonniers  de  ce  temps-là,  l'asile  sûr  pour  la  pauvre 
jeune  tille  qu'elle  était.  Jeanne  ne  dit  ni  oui,  ni  non  ;  mais  les  juges  qui 
l'avaient  sondée, ces  religieux  habitués  à  lire  dans  les  consciences,  eux, 
l'avaient  bien  compris  :  Jeanne  se  rétracterait  au  dernier  moment. 

Il  ne  restait  plus  qu'à  préparer  avec  adresse  la  scène  fameuse  qui  se 
déroula  le  24  mai  dans  le  cimetière  de  Saint-Ouen.  Une  courte  formule 
d'abjuration  fut  alors  préparée  en  vue  de  l'événement.  Elle  était  en  fran- 
çais, écrite  sur  un  rôle  de  papier  double,  comprenait  cinq  à  six  lignes  de 
grosse  écriture  (Dépositions  de  Taquel  et  de  Guillaume  de  la  Chambre). 
Jeanne  est  amenée  le  matin  et  prend  place  sur  l'échataud  devant  ses 
juges.  Autour  s'agite  et  se  presse  une  grande  foule  de  curieux,  d'Anglais; 
et  le  bourreau  n'est  pas  loin  avec  sa  charrette.  Le  prédicateur  Guillaume 
Evrard  la  prêche  ;  il  l'admoneste,  pour  la  dernière  fois,  de  se  soumettre. 
On  ne  peut  rien  tirer  d'elle.  Par  trois  fois,  elle  est  sollicitée  en  vain. 
L'évêque  commence  à  lire  la  sentence  de  mort. 

La  jeune  lîlle  faiblit;  avant  que  la  lecture  soit  terminée,  elle  dit  qu'elle 
se  soumettra  à  l'Église.  Elle  ne  sait  plus,  d'ailleurs,  ce  qu'elle  fait  (Dépo- 
sitions de  Jean  Massieuet  de  Guillaume  Manchon).  Elle  semble  sourire  et 
n'entend  plus.  Jean  Massieu",  l'huissier,  sort,  peut-être  de  sa  manche,  la 
courte  formule  d'abjuration  en  français  et  lui  dit  de  signer.  Jeanne  ne  paraît 
pas  comprendre  et  demande  qu'on  la  donne  aux  clercs  qui  l'examineront. 
«  Signe  maintenant  ou  autrement  tu  finiras  tes  jours  dans  le  feu  !  » 
ajoute  rudement  Guillaume  Evrard.  Jeanne  répond  alors  qu'elle  aime 
mieux  signer  que  d'être  brûlée,  et  demande  de  suite  à  être  conduite  dans' 
une  prison  d'église  (Déposition  de  Jean  Massieu).  Jean  Massieu  lit  la 
courte  cédule  ^.  Et  comme  Jeanne  ne  sait  ni  lire  ni  écrire,  elle  y  met  une 
croix  (Déposition  de  Guillaume  Colles).  Cela  ne  parait  pas  suffire  à 
Massieu  qui  prend  la  main  de  Jeanne  avec  une  plume  et  lui  fait  écrire 
son  nom  ' . 

1.  Aimond  de  Macy  ne  peut  se  tromper  sur  le  geste,  mais  il  erre  sur  la  personne, 
qu'il  dit  être  Laurent  Calot.  Au  témoignage  de  Jean  Marcel,  celui-ci  se  trouvait 
parmi  les  Anglais  qui  réclamaient  la  mort  de  la  Pucelle.  Et  d'ailleurs  il  n'avait 
aucune  qualité  pour  intervenir  ici.  Aimond  de  Macy  n'avait  pas  de  mémoire.  Il 
dit  aussi  que  le  prédicateur  est  Nicolas  Midi,  quand  il  est  avéré  que  c'est  Guillaume 
Evrard. 

2.  C'est  par  inadvertance  que  Guillaume  de  la  Chambre  déclara  plus  tard  que 
Jeanne  lut  elle-même  cette  formule  (Prods,  III,  p.  52).  Jeanne  la  répéta. 

3.  Je  continue  à  donner  à  Massieu  le  rôle  attribué  à  Calot  par  Aimond  de  Macy. 


NOTICE   CRITIQUE  XXVII 

Pierre  Cauchon  lit  alors  la  sentence  adoucie,  et  Jeanne  est  reconduite 
dans  sa  prison,  à  la  fureur  des  Anglais  déçus. 

Possédons-nous  la  formule  de  l'abjuration  que  signa  Jeanne  ?  Je  ne  le 
crois  pas.  Cette  formule,  que  mit  en  latin  Nicolas  de  Venderès  (Déposi- 
tion de  Thomas  de  Courcelles),  est  assez  longue,  et  ne  saurait  tenir  dans 
cinq  ou  six  grosses  lignes  d'une  feuille  de  papier.  Mais  avons-nous  le 
droit  de  dire  qu'elle  était  bien  différente?  Non  pas.  C'était  une  formule 
identique  ;  et  comme  nous  savons  qu'elle  commençait  par  les  mots  Je 
Jcbntnie  ',  en  nous  reportant  à  la  formule  française  insérée  dans  le  procès, 
nous  sommes  en  droit  de  penser  que  c'était  cette  formule,  allégée  de  son 
style,  et  peut-être  adoucie  dans  sa  forme-.  Avait-on  expliqué  à  Jeanne, 
avant  la  scène  du  cimetière,  la  longue  formule  dont  elle  signa  l'abrégé? 
Le  fait  n'est  pas  établi  (Déposition  de  Guillaume  Manchon),  mais  demeure 
sans  grande  conséquence.  Jeanne  savait  qu'elle  faiblirait.  Il  semblait,  d'ail- 
leurs, aux  assistants  qu'elle  ne  paraissait  pas  comprendre  ce  qu'on  lui  de- 
mandait. Elle  ne  voyait  rien  que. le  dur  combat  qui  se  livrait  en  son  cœur; 
à  l'avance  elle  avait  eu  le  pressentiment  qu'elle  serait  vaincue. 

Que  valent  ici  les  raisonnements  des  théologiens  et  les  arguties  des 
diplomatistes  ?  Que  penser,  lorsque  Jeanne  nous  a  livré  le  secret  de  son 
âme,  de  l'opinion  de  ceux  qui  tiennent  pour  un  faux  absolu  la  teneur  de 
l'abjuration,  comme  elle  est  insérée  au  procès? 

On  a  dit  dernièrement  3  que  cette  pièce,  Jeanne  l'avait  désavouée  à 
l'avance  en  y  mettant  une  croix  (ainsi  elle  avait  agi  parfois  dans  les  lettres 
qu'elle  écrivait,  contre  son  désir,  à  ses  bons  amis  de  France,  afin  de  les 
avertir  qu'ils  n'eussent  pas  à  tenir  compte  des  termes  de  sa  lettre).  Mais 
ici  nous  sommes  en  pays  ennemi  ;  Jeanne  ne  savait  pas  écrire,  et  sans 
doute  elle  ne  savait  pas  tracer  son  nom.  Elle  a  fait  une  croix  ;  un  témoin, 


1.  Notez  que  Taquel  est  non  loin  de  l'estrade,  qu'il  peut  voir  et  entendre. 

2.  Si  l'on  ne  connaissait  les  habitudes  de  tronquer  les  textes  du  «  translateur  du 
procès  »,  si  l'on  pouvait  donner  une  raison  qu'un  document  de  ce  genre  soit  venu  à 
sa  connaissance,  on  serait  bien  tenté  de  reconnaître  cette  formule  dans  le  texte 
qu'il  nous  a  rapporté. 

3.  M.  le  comte  de  Maleissye  veut  prouver  que  Jeanne,  à  l'époque  de  son  abjura- 
tion, savait  lire  et  signer  son  nom,  en  comparant  la  qualité  de  trois  signatures  conser- 
vées sur  des  lettres  de  Jeanne  d'Arc  et  le  progrès  qu'il  y  remarque  entre  le  17  juin 
1429  et  le  28  mars  1430.  (C'e  C.  de  Maleissye,  Les  lettres  de  Jehainte  d'Arc  et  la  pré- 
tendue abjuration  de  Saint-Ouen,  191 1.)  S'il  en  était  ainsi,  la  croix  mise  au  bas  de 
cet  acte  ne  ferait  pas  preuve.  —  Je  ne  crois  pas  que  nous  ayons  les  éléments  d'infor- 
mation suffisants  pour  cette  démonstration.  Les  signatures  alléguées  me  paraissent 
n'avoir  aucune  parenté.  Et  comment  une  pareille  falsification  aurait-elle  échappé 
à  la  famille  de  Jeanne  d'Arc  et  aux  juges  de  la  Réhabilitadon  ? 


XXVIII  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

Aimond  de  Macy,  dil  môme  un  rond.  Elle  n'eût  fait  que  toucher  la 
cédule  de  la  plume  que  la  rétractation  était  valable  pour  ses  juges.  Mais, 
en  gens  soigneux  et  formalistes,  ils  tinrent  à  avoir  son  nom  écrit  de  sa 
main  '.  Ils  lui  conduisirent  donc  la  main. 

Ici,  comme  partout  ailleurs  dans  le  procès,  nous  sommes  amenés  à  le 
constater  :  la  passion  des  juges  s'abritera  derrière  la  régularité  de  la  pro- 
cédure. L'hypothèse  d'un  faux  total  est  à  écarter  absolument  :  et  que 
la  formule  eût  six  ou  vingt  lignes,  cela  change  peu  le  caractère  et  le  sens 
de  la  scène  tragique  du  cimetière  dont  les  péripéties  ont  été  réglées  à 
l'avance.  Comme  l'a  dit  si  justement  Quicherat,  est-ce  que  la  grande  vertu 
de  Jeanne  «  n'éclatait  pas  davantage  par  cette  faute  qu'elle  racheta  aussi- 
tôt après  en  faisant  le  sacrifice  de  sa  vie  »  ?  Mais  ce  qui  est  hors  de  dis- 
cussion, c'est  qu'il  v  a  eu  substitution  de  pièce. 

l'ixi-ormation  posthume. 

J'ai  compris  dans  l'édition  du  procès,  comme  l'avait  déjà  fait  Quicherat, 
l'information  posthume  du  7  juin  143 1,  relatant  certaines  circonstances 
des  derniers  jours  et  de  la  fin  de  Jeanne  ;  mais  comme  le  précédent 
éditeur,  comme  l'avaient  déjà  fait  les  greffiers  de  l'affaire,  il  y  a  lieu  de 
la  rejeter  hors  du  procès. 

Aucun  doute  sur  l'authenticité  de  ce  morceau  dont  les  pièces  sont 
écrites  de  la  même  main  que  le  reste  des  procédures.  Mais  il  demeure 
certain  aussi  que  l'information  posthume  eut  un  caractère  de  procédure 
irrégulière,  que  les  feuillets  du  procès  qui  nous  la  rapportent  n'ont  pas 
reçu  la  signature  des  notaires.  Les  interrogatoires  de  la  réhabilitation 
nous  font  connaître  que  Manchon  s'est  refusé  à  valider  ces  procédures, 
auxquelles  il  n'avait  pas  assisté  d'ailleurs.  (Par  ainsi  retourna  et  fut  à  la 
continuation  du  procès  jusqucs  à  la  fin,  excepté  qu'il  ne  fut  point  à  certain 
examen  de  gens  qui  parlèrent  à  elle  à  part,  comme  personnes  privées  ;  néan- 
moins Monseigneur  le  voulut  contraindre  à  se  signer  ;  laquelle  chose  ne  voulut 
faire.) 

L'information  posthume  comprend  une  suite  de  dépositions  faites 
quelques  jours  après  la  mort  de  Jeanne  par  sept  témoins,  la  plupart 
requis  de  déposer  par  Pierre  Cauchon  ;  elle  relate  certaines  paroles  dites 
par  Jeanne  en  présence  de  l'évêque,  le  matin  de  sa  mort;  elle  est  donnée 
comme  le  résultat  d'une  conversation  fortuite,  ce  qui  n'est  pas  vrai,  car 


I.  «  Et  ipsa  respondebat  quod  nesciebat  nec  légère  nec  scribere  »  (Procès,  II, 
p.    123)  [Déposition  d' Aimond  de  Macy]. 


NOTICE    CRlTiaUE  XXIX 

au  témoignage  de  Nicolas  Taquel,  greffier,  il  y  eut  un  interrogatoire  le 
matin  du  supplice  dans  la  prison  du  château  de  Rouen.  Le  procès-verbal 
n'en  fait  pas  mention.  Mais  la  veille  les  conseillers  avaient  émis  le  vœu 
qu'une  dernière  démarche  fût  tentée  auprès  de  l'accusée  afin  de  remémorer 
à  la  relapse  les  termes  de  sa  rétractation.  Sans  doute  révêquc  de  Beauvais 
se  rendit  auprès  de  Jeanne  quelques  heures  avant  sa  mort  pour  lui  parler 
de  sa  rétractation.  Cette  remontrance  a  dû  provoquer  les  paroles  insérées 
dans  l'information  posthume. 

Certes,  malgré  la  malveillante  interprétation  visiblement  donnée  aux 
paroles  de  Jeanne,  en  dépit  de  ce  que  cette  procédure  pût  avoir  d'irré- 
gulier  (dès  le  temps  de  Louis  Xll  on  eii  donna  une  explication  mystique 
par  analogie  avec  la  vie  de  Jésus  '),  malgré  que  Manchon  se  fût  dérobé, 
Tinformation  posthume  doit  être  admise  quant  au  fond.  Il  s'en  faut  qu'elle 
ait  une  portée  fâcheuse  contre  le  caractère  de  Jeanne. 

Pourquoi,  puisqu'elle  avait  dit  tant  de  fois  son  espoir  d'être  tirée  de  la 
prison,  n'aurait-elle  pas  déclaré  à  cette  heure  douloureuse  que  ses  voix 
l'avaient  trompée  sur  ce  point  ?  Toute  la  honte  n'est-elle  pas  pour  ces  reli- 
gieux qui  venaient,  à  cette  heure,  lui  poser  de  spécieuses  questions  sur  le 
nombre  et  la  forme  de  ses  visions,  sur  ce  signe  dont  elle  avait  parlé  déjà 
tant  de  fois  et  avec  tant  de  contradictions?  Ces  infâmes  venaient  l'entretenir 
du  salut  de  son  âme,  peut-être  lui  promettre,  sous  condition,  l'eucharistie  -: 
El,  paulopost,  ipsa  confessa  Jnit  peccata  sua  ciiidam  fratri  Martiiio,  de  ordîne 
Prxdicatorum;  et  post sacramentum  confessionis  et  pœiiitentix,  dtim  ipse  frater 
vellet  eidem  Johcnnœ  niinistrare  euchanstix  sacramentum,  tenens  hostiam 
consecratam  in  mauihus  suis,  petiit  ah  ea  :  «  Creditis  vos  quod  hic  sit  corpus 
Christi  ?  »  Respondit  dicta  Johaiina  quod  sic,  et  «  hic  solus  qui  me  potest  lihe- 
rare  :  peto  quod  mihi  miiiistretur.  »  Et  postea  dictas  frater  dicebat  eidem 
Johannx  :  «  Creditisne  ampUus  in  istis  vocihus?  »  Respondit  ipsa  Johanna  : 
«  Credo  in  solum  Deum,  et  nolo  amplius  fidcm  adhihere  in  ipsis  vocihus,  ex  quo 
me  sic  deceperunt.  » 

C'est  là   en   somme   une  belle    réponse,  dans  une    alternative   aussi 

1 .  «  Et  le  lendemain  [du  martyre  de  la  Pucelle],  ledit  évesque,  inquisiteur  et 
juges,  congnoissants  la  rumeur  et  murmure  qui  en  estoit  en  la  ville,  et  mesme  sai- 
chants  que  par  le  rapport  d'aucuns  estoient  advenus  des  signes  en  la  nuit,  d'icelle 
Jehanne  cuidants  couvrir  leur  malice  et  faux  jugement,  firent  comme  les  Juifs,  les- 
quels, non  contents  d'avoir  faict  mourir  Nostre  Seigneur,  s'en  allèrent  à  Pylatte, 
demandèrent  qu'il  leur  baillast  des  gens  pour  garder  le  sépulchre,  affin  que  ses  dis- 
ciples ne  robassent  le  corps  et  qu'ils  signassent  qu'il  estoit  ressussité.  Ledit  évesque 
et  juges  firent  faire  une  information  par  tous  tesmoings,qui  avoient  esté  au  ju^^e- 
ment  de  son  procès  »  (Le  translateur,  p.  i88). 

2.  Cf.  Scxtus  decretalium,  lib.  5,  t.  I,  iv. 


XXX  PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

cruelle  ;  la  honte  ne  peut  retomber  que  sur  les  vilaines  gens  qui  la  pro- 
voquèrent. / 

Par  l'information  nous  connaissons  encore  les  lettres-circulaires 
adressées  par  le  gouvernement  anglais  aux  puissances  spirituelles  et 
temporelles,  celles  de  l'Université  de  Paris  au  Pape  et  au  Collège  des  Car- 
dinaux pour  colorer  le  cruel  jugement;  la  révocation  d'un  religieux  qui 
avait  mal  parlé  des  juges  de  Rouen.  Tout  cela  est  partaitemenT  authen- 
tique et  ne  pouvait  cependant  prendre  place  dans  la  procédure  régulière 
du  procès. 

Documents  de  première  importance  et  qui  donnent  tout  le  sens  du 
Procès  de  Condamnation.  Il  fut  une  œuvre  politique  ;  la  propagande  offi- 
cielle s'en  empara.  Ces  lettres  circulaires,  où  l'on  explique,  où  l'on 
menace,  où  les  juges  invoquent  une  fois  de  plus  lautorité  spirituelle  de 
l'Université  de  Paris,  l'intérêt  supérieur  de  l'Eglise,  de  son  unité  en  face 
du  schisme,  l'appel  fait  à  la  Papauté  et  au  Sacré  Collège,  tout  cela  trahit 
à  la  fois  le  trouble  qui  demeurait  au  cœur  des  juges,  la  conscience  qu'ils 
avaient  d'avoir  mené  un  procès  politique.  Ces  pièces  sont  comme  la  pré- 
face de  la  rédaction  définitive  du  procès  de  condamnation  que  rédigera 
quelques  années  plus  tard  Thomas  de  Courcelles,  qui,  tout  autant  que  le 
procès  de  la  Pucellc,  est  l'apologie  de  ses  juges. 

C'est  sur  le  bûcher,  au  milieu  des  flammes,  que  Jeanne  devait  se 
retrouver  tout  entière,  purifiée.  Là,  on  l'entendit  bien  s'écrier  que  les 
voix  qu'elle  avait  eues  lui  venaient  de  Dieu  ;  qu'elles  ne  l'avaient  pas 
trompée.  Cela,  frère  Martin  Ladvenu  put  l'entendre,  comme  le  matin 
même  il  avait  recueilli  l'aveu  contraire  dans  sa  bouche  (information  pos- 
thume et  déposition  de  Ladvenu  au  procès  de  réhabilitation). 

PLAN    DE    LA    NOUVELLE   ÉDITION. 

La  besogne  d'un  nouvel  éditeur  du  procès  était  bien  facilitée  par  l'édi- 
tion de  Quicherat  qui  est,  en  vérité,  un  monument  incomparable  d'éru- 
dition et  de  bon  sens.  Le  texte  que  je  donne  aujourd'hui  n'est  donc  pas 
nouveau.  Il  est  fortifié  de  l'autorité  des  collations  qu'au  temps  de  Q.uichc- 
rat  on  faisait  pour  soi,  sans  se  croire  toujours  obligé  de  justifier  rigou- 
reusement le  choix  de  ses  leçons  ;  mais  dans  quelques  endroits  mon  texte 
sera  amendé. 

Comme  Quicherat,  le  nouvel  éditeur  a  maintenu  comme  titres  les 
anciennes  rubriques  des  greffiers;  il  a  reproduit  intégralement,  au-dessous 
de  la  version  latine  définitive,  le  texte  du  manuscrit  de  d'Urfé,  dont  Qui- 
cherat   avait   omis    d'assez    nombreux    passages.   On   n'a  pas  compris 


NOTICE    CRITiaUE  XXXI 

comme  variantes  les  graphies  peu  fixes  du  latin  médiéval  ;  on  n'a 
jamais  maintenu  e  pour  x,  c  pour  /,  y  pour  /,  les  lettres  parasites  ou 
redoublées,  etc.,  sauf  dans  les  mots  latins  qui  appartiennent  vraiment  au 
vocabulaire  du  moyen  âge  et  à  qui  il  convenait  de  laisser  leur  aspect  pri- 
mitif. Dans  la  minute  française,  au  contraire,  on  a  relevé  les  graphies  les 
plus  insignifiantes.  Toutefois  on  a  imprimé  en  petits  caractères  les  lettres, 
les  avis,  les  consultations  insérées  comme  pièces  justificatives  dans  le 
procès,  t»t  qui  empêchent  de  suivre  sa  marche.  Mais  on  n'a  pas  estimé 
devoir  reproduire  ces  textes,  quand  ils  sont  répétés  à  différentes  places 
dans  le  procès,  suivant  en  cela  l'exemple  de  Quicherat. 

J'ai  cru  devoir  nommer  l'instruction  processus  prœparatoniis,  le  procès 
\\i\-mè.me  processus  ordiiiarius,  le  second  procès  causa  relapsus,' ùir es 
empruntés  à  l'affaire  elle-même  et  qui  ont  l'avantage  de  n'être  pas  for- 
gés comme  ceux  de  Qincherâi  {causx  expositio  et  preparatoria,  primum  judi- 
ciuni,  secunduni  judicium.) 

Enfin,  ce  sera  là  mon  oeuvre  la  plus  périlleuse,  j'ai  annoté  de  façon 
très  brève  les  passages  du  procès  qui  demandaient  des  éclaircissements 
(en  évitant  toutes  les  discussions  au  sujet  de  faits  que  nous  pouvons 
seulement  constater,  sans  en  pouvoir  donner  l'explication  rationnelle)  ; 
et  j'ai  complété  toutes  les  notices  sur  les  personnages  qui  apparaissent 
au  cours  du  procès.  (Ces  notes  et  notices  se  trouveront  dans  le  volume 
contenant  la  traduction  française  du  Procès  de  Condamnation.^ 

C'était  là  la  partie  caduque  de  l'œuvre  de  Q.uicherat.  Lui-même  l'avait 
déjà  senti  et,  dans  ses  Aperçus  nouveaux  ',  il  avait  dû  corriger  bien  des 
notions  et  des  jugements  sur  les  juges  du  procès,  entre  autres.  Les  admi- 
rables investigations  de  Charles  de  Beaurepaire  ^  au  point  de  vue  nor- 
mand, le  trésor  qu'est  pour  la  connaissance  du  monde  universitaire  et 
clérical  le  Cartulaire  de  V  Université  du  Père  Denifle  et  d'Emile  Châtelain  ?, 
les  belles  recherches  qu'ils  ont  publiées  sur  l'Université  et  le  procès  de 
Jeanne,  permettent  de  rectifier  bien  des  erreurs,  de  préciser  la  physiono- 
mie de  beaucoup  d'assesseurs.  Ces  notices  ont  été  complétées  par  mes 
propres  recherches  à  la  Bibliothèque  nationale  et  aux  Archives,  en  parti- 
culier. 


1.  Aperçus  nouveaux  sur  VJ)isloire  de  Jeanne  d'Arc.  Paris,  Renouard,  1840,  in-8 
de  168  pp. 

2.  Noies  sur  les  juges  el  les  assesseurs  du  Procès  de  condaiiinalion  de  Jeanne  d'Arc. 
Rouen,  Caguiard,  1890,  in-8  de  138  pp. 

3.  Cliurlulariuni     Universitatis     Parisiensis.    Parisiis,     Delalain,     1897,     in-4° 
(t.  IV). 


XXXII  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

L'étude  que  Quicherat,  après  de  TAverdy,  avait  faite  des  manuscrits  du 
procès  est  très  copieuse.  Celle  qu'on  a  lue  ici  est  fort  courte.  Quelques 
fac-similés  donneront  au  lecteur  une  impression  exacte  des  originaux  '. 

Enfin  j'ai  estime  qu'il  convenait  de  publier,  en  même  temps  que  le  texte 
latin,  une  traduction  complète  du  procès.  Plus  encore  qu'au  temps  de 
Vallet  de  Viriville,  cette  version  est  devenue  nécessaire.  J'ai  fait  ce 
travail  en  m'inspirant  des  fragments. en  français  du  procès  qui  nous  ont 
été  conservés  par  le  ms.  de  d'Urfé.  Les  lecteurs  les  connaissent  bien,  et 
ils  sont  habitués  à  les  considérer  comme  la  parole  même  de  Jeanne  :  ces 
mots  sont  sacrés.  Ces  fragments  de  la  minute  française,  je  les  ai  repro- 
duits intégralement  dans  mes  variantes  et  les  ai  rajeunis  très  peu  quand 
ils  entraient  dans  ma  traduction. 

Il  m'a  fallu  un  certain  courage  pour  faire  passer  en  français  cette 
redondante  phraséologie  latine,  où  une  mauvaise  cause,  une  conviction 
peu  sincère,  se  parent  des  artifices |d'une  vide  rhétorique.  J'ai  tâché  d'en 
épouser  les  formes  enfontines  et  enflées.  Cette  traduction  française  est 
enfin  la  seule  complète.  Je  n'en  triompherai  pas  ;  les  parties  omises  par 
mes  prédécesseurs,  \'allct  de  \^iriville  -  et  Joseph  Fabre  >,  sont  de  peu  de 
conséquence;  je  ne  triompherai  pas  plus  de  J.  Quicherat  et  des  menues 
incorrections  que  j'ai  rencontrées  chez  lui.  Je  suis  persuadé  que  le  lec- 
teur aura  aussi  à  amender  quelque  peu  mon  travail  poursuivi  au  milieu  de 
circonstances  bien  extraordinaires  pour  un  érudit. 

Je  remercie  cordialement  mes  chers  camarades  Labrosse  et  Bondois 
de  leur  concours  dans  la  collation  des  deux  procès  originaux  conservés 
à  la  Bibliothèque  nationale;  François  Boucher,  qui  a  relu  avec  moi  le 
ms.  de  la  Chambre  des  députés  ;  Marcel  Gastineau  qui  m'a  beaucoup 
aidé  dans  l'établissement  du  texte  latin,  tandis  que  j'étais  aux  armées, 
et  à  qui  je  suis  très  heureux  de  rendre  un  public  hommage. 


1.  Cf.  A.  Marty  et  M.  Sepet,  L'histoire  de  Jeanne  iVAic  iV après  les  documents  ori- 
ginaux, Paris,  1907,  in-40, 

2.  Procès  de  condamnation  de  Jeanne  d'Arc  dite  la  Pucelle  d'Orléans  traduit  du 
latin.  . .  Paris,  Didot,  1867,  in-8. 

3.  Procès  de  condamnation  de  Jeanne  d'Arc  d'après  les  textes  authentiques  des 
procès-verbaux  officiels.  Paris,  Hachette,  s.  d.,  in- 12  (dans  l'esprit  d'une  adap- 
tation dramatique).  —  M.  J.  Fabre  vient  de  compléter  lui-même  les  précédentes 
notices  sur  les  juges  (Les  bourreaux  de  Jeanne  d'Arc  et  la  fête  nationale,  notices  sur 
les  personnages  du  procès  de  condamnation,  documents  sur  la  fête  du  patriotisme.  Paris, 
Hachette,  191  S,  in-12).  —  Cf.  L.  Le  Grand,  Vie  de  Jeanne  d'Arc  racontée  par 
elle-même,   1 911,  in-8. 


PROCÈS     DE     CONDAMNATION 


DE 


JEANNE  D^ARC 


[PROCESSUS  PR^PARATORIUS  VEL  OFFICIO.] 

IN    NOiMINE    DOMINI,    AMEN. 

INCIPIT    PROCESSUS    IN    CAUSA   FIDEI    CONTRA  aUONDAM    QUAMDAM 

MULIEREM,    JOHANNAM,    VULGARITER    DICTAM    la    Pucclk' . 

Universis  prsesentes  litteras  seu  prassens  publicum  instrumen- 
tum  -  inspecturis,  Petrus,  miseratione  divinaBelvacensisepiscopus, 
et  frater  Johannes  Magistri,  ordinis  Fratrum  Pnedicatorum,  a 
magnée  religionis  atque  circumspectionis  vire,  magistro  Johanne 
Gravèrent,  in  sacra  pagina  professore  eximio  ejusdem  ordinis, 
Inquisitore  fidei  et  heriticie  pravitatis  in  toto  regno  Franciae  aucto- 
ritate  apostolica  depatato,  in  diœcesi  Rothomagensi  et  specialiter 
quoad  priesentem  processum  per  eumdem  dominum  Inquisitorem 
deputatus  et  commissus,  salutem  in  auctore  et  consummatore  fidei. 
Domino  nostro  Jhesu  Christo.  Placuit  supernai  providentias 
mulierem  quamdam,  Joliannam  nomine,  qua,^  vulgo  Puella  nuncu- 
patur,  intra  5  termines  ac  limites  diœcesis  et  jurisdictionis  nostni;, 
episcopi  pn\:dicti,  per  inclitos  militâtes  viros  capi  et  deprehendi. 
Fama  vero  jam  multis  in  locis  percrebuerat  mulierem  ipsam,  illius 
honestatis  quas  muliebrem  sexum  decet,  prorsus  immemorem, 
abruptis  verecundia^  frenis,  totiusfœminei  pudoris  oblitam,  déformes 


I.  B  omet  l'invocation  et  la  rubrique.  —  2.  AC  :  instrumentum  piihliciiin.  — 
5.   BC:  infra. 

Procès  de  Jeanne  d'Arc.  i 


2  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

habitus  virili   sexui     congrues,   mira  et   monstruosa    defonnitate, 
gerere;  atque  insuper,  sua  pra^sumptio  in  hoc  usque    evasisse  fere- 
batur  ut,   pr^^ter  et  contra  fidem  catholicam,  in  lassionem   articu- 
lorum  ejusdem  orthodoxa;  fidei,  plurima  peragere,  dicere  et  disse- 
minare  auderet.  Quibus  in  rébus,  tum   in  nostra   pra.'fata  diœcesi, 
tum  in  Cicteris  plerisque   locis  regni  hujus,  non    mcdiocriter   deli- 
quisse  dicebatur.  Qux  dum  aima.-  Universitati  studii  Parisiensis  et 
fratri  Martino  Billorini  \  vicario  generali  pr^fati  domini  Inquisitoris 
heretic^  pravitatis,  innotuissent,  continue  illustrissimum  principem 
dominum  Burgundix'  ducem  atque  inclitum  dominum  Johannem 
de    Luxemburgo,    militem,  quorum    ditioni    et    potestati    prasfata 
mulier  eo  tempore   subjiciebatur,  instantius  rcquisiverunt,    adjecta 
summatione,  sub  pœnis  juris,   per  vicarium  jam  nominatum',  ut 
mulierem    ipsam,  sicut  privmittitur,    diffamatam  et  de  hajresi  sus- 
pectam,  nobis,  tanquam  ordinario  judici^  redderent  atque expedirent. 
Nos  vero,   episcopus    pntdictus,  prout    pastorali  nostro   incumbit 
officio,  desiderantes  exaltationi  ac  promotioni  fidei  christianas  totis 
viribus  intendere,  super  rébus    tantopere  divulgatis    inquisitionem 
debitam  explere  optavimus,  et,  veluti  jus  atque  ratio  suaderent,  ad 
ea  qu^  nobis  ulierius  incumbere  viderentur,  cum  maturo  procédera 
consilio.  Cujus   rei  gratia,  pnufatum    principem    antedictumque' 
dominum  Johannem  etiam  requisivimus,    et   sub   pœnis  juris,  ut 
nostriE    jurisdictioni  spirituaU  mulierem   sa^pedictam     remitterent 
judicandam  ;   eosdemque  nihilominus    serenissimus  et   christianis- 
simus  princepsdominusnosterFrancorum  et  AngHa;^  rex  ad  eumdem 


l.  Q  :  Billorini.  —  2.  Ici  se  termine  la  première  page  du  ms.  lat.  5965  de  la 
Bibliothèque  Nationale.  Au  bas  du  feuillet  est  écrite  l'attestation  du  greffier 
expéditionnaire  ainsi  conçue  :  Ego  vcro  GuiUernius  Colles,  alias  Boscguillaume, 
presbyter  RolJwniagensis  diivcesis,  publicus  auctorilate  aposlolica  et  in  [venerabili]  citria 
archiepiscopali  Rothoniagensi  iiolaiius,  ac  in  Imc  materia  cum  aliis  scriba  juratus, 
affinno  collatioiiem  prxscntis  processus,  septies  viginti  et  octodecim  (A  :  cenhim  et 
undecim  ;  C  :  chicenta  et  sex)  foliii  continenteiii,  débite  fuisse  factani  cum  registre  ori- 
ginali  prxsentis  causx.  Idcirco  singula  folia  manu  propria  signavi,  et  cum  dictis 
{A  :  aliis)  notariis  in  fine  subscripsi,  hic  me  manu  propria  subscribens .  Boscguillaume. 
Cette  attestation  est  rappelée  au  bas  du  recto  de  chaque  feuillet  par  la  formule  : 
Afjirnio  ut  supra  Boscguillaume.  —  3.  C  :  antcquedictum.  —  4.  C  :  AngJoruni. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DK    JEANNE    D  ARC  3 

finem  requisivit.  Tandem  inclitissimus  ipse  dominus  dux  Burgun- 
dùt  et  pniifatus  dominus  Johannes  de  Luxemburgo,  requisitionibus 
antedictis  bénigne  acquiescentes  et  catholicis  mentibus  cupientes 
expleri  qu:e  in  fidei  augmentum  accommoda  viderentur,  mulierem 
ipsam  eidem  domino  nostro  régi  ac  ejus  commissis  reddiderunt  ac  ' 
expediverunt.  Deinceps  vero  regia  providentia,  in  favorem  lîdei 
orthodoxie  totis  accensa  desideriis,  nobis,  episcopo  prsedicto  hanc 
eamdem  ^  mulierem  tradidit,  ut  de  factis  et  dictis  ejus  ad  plénum 
inquireremus,  conformiter  ad  '  et  secundumecclesiasticas  sanctiones 
ulterius  processuri.  Quibus  sic  peractis,  egregium  et  ctlebre  Capi- 
tulum  ecclesia^  Rothomagensis,  sede  archiepiscopali  vacante,  admi- 
nistrationem  omnimoda:  jurisdictionis  spiritualis  obtinens,  rogavi- 
mus  ut  nobis  territorium  in  hac  urbe  Rothomagensi,  hujus  proces- 
sus deducendi  gratia,  commodarent  ;  quod  liberaliter  et  gratiose 
concesserunt.  Sed,  priusquam  adversus  ipsam  mulierem  processum 
ulteriorem  intentaremus,  grandem  et  maturam  deliberationem  cum 
litteratis  et  peritis  in  jure  divino  et  humano,  quorum  in  hac  civi- 
tate  Rothomagensi,  Dei  gratia,  copiosus  numerus  erat,  recipere 
duximus. 

IX  -^  JANUARII  [m.CCCC.XXX  5]. — [143I  (n.   ST.).] 
PRIMA    DIES  ^    HUJUS  PROCESSUS. 

Atque  die  martis,  nona  mensis  januarii,  anno  Domini  millesimo 
quadringentesimo  tricesimo,  secundum  ritum  et  computationem 
Ecclesi^  Gallicanie,  indictione  nona,  pontificatus  sanctissimi  in 
Christo  patris  et  domini  domini  ^  Martini,  divina  Providentia 
pap^e  quinti,  anno  decimo  quarto,  in  domo  Consilii  Regii,  prope 
castrum  Rothomagense,  nos,  episcopus  pr^dictus,  doctores  et  magis- 
tros  fecimus  convocari,  videlicet  :  dominos  iCgidium  Sanctiia  Trini- 
tatis  Fiscampnensis,  in  sacra  pagina,  Nicolaum  de  Gemeticis,  in  jure 


I.  Q  :  l't .  —  2.  O  omet  canulcm.  —  ^-  Q  omet  ad.  —  4.  ABC  ajoutent  en 
marge:  Martis,  avant  la  date.  —  5.  ABC  omettent  en  marge  le  millésime.  — 
6.  A  en.  marge  :  prima  die.  —  7.  jQ  omet  le  second  (iowiHi. 


4  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

canonico,  monasteriorum  abbates  ;  Petrum,  prioremde  Longavilla, 
in  theologia  ;  Radulphum  Rousselli,  thesaurarium  ecclesias  Rotho- 
magensis,  utriusque  jurisdoctores  ;  —  Nicolaum  de  Venderès,  archi- 
diaconum  de  Augo,  in  canonico  ;  Robertum  Barberii,  in  utroque  ' 
jure,  licentiatos; — Nicolaum  Coppeqiiesne  ^ ,  bachalarium  in  theo- 
logia; et  Nicolaum  LoiseUeur  ',  magistrum  in  artibus. 

Itaque,  dum  tanti  tamque  célèbres  viri  pariter    loco    et  tempore 
prasdictis  convenerunt,  modum  et  ordinem  agendorum   ab  eorum 
prudentiis  requisivimus,  diligentias  super  ea  re  factas  exponendo, 
qua^  superius  recitantur.  Qui  doctores  et  magistri,  ubi  cuncta  ple- 
nius  intellexerunt,   deliberaverunt  in    primis  informationes  super 
his  haberi  oportere  qua^  de  factis  ac  dictis  hujus  mulieris  divulga- 
bantur;  eorumque  consiliis  decenter  susceptis,  narravimus  aliquas 
jam  informationes  jussu  nostro  fuisse  perfectas,   pariterque  décre- 
vimus  alias  rursum  venire  faciendas  ;  quaj  omnes  simul,  die  certo 
per  nos  determinando,  in  prassentia  consilii  referrentur,  ut  lucidius 
constare  posset  quisnam  ulterior  in  re  ipsa  processus  ageretur.  Pr^e- 
terea,  ut    melius  ac  ^  convenientius    pra2miss;e    informationes    ac 
caetera  in  his  rébus  peragenda  exsecutioni  mandarentur,  deliberatum 
fuit  eodem  die  per  antedictos  dominos  et  magistros  certis  officiariis 
opus  esse,  qui  agendorum  sollicitudinem  specialiter  gérèrent,  atque 
prasmissis  exsequendis  diligenter  intenderent  ;  fuitque,  ex  ipsorum 
tune  assistentium  consilio  et  deliberatione,  per  nos,  episcopum  pr«- 
dictum,  conclusum  et  ordinatum  ut   venerabilis    et    discretus    vir 
dominus  Johannes  de  Estiveto,  ecclesiarum  Bajocensis  et  Belvacen- 
sis  canonicus,  officium  promotoris    seu  procuratoris    generalis    in 
causa  ipsa  exerceret.  Scientificus  quoque  vir  magister  Johannes  de 
Fonte,  magister  in  artibus  et  licentiatus  in  jure  canonico,  in  consi- 
liarium,   commissarium   et   examinatorem   ordinatus    exstitit.    Ad 
officium  vero  notariorum  et  scribarum  deputati  fuerunt  prudentes  et 
honesti  viri  Guillelmus  Colles,   alias  Boscguillaume  5,  et  Guillelmus 


1.  C  :  canonico.  —  2.  C:  Couppcquesne.  —  3.   C  :  Loiseltui .  —  4.  ^-^  C"  /  alqi^ 
-  5.  A  :  Boisguillaume ;  B  :  Bossguillaunie. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  5 

Manchon,  presbyteri,  apostolica  et  impérial!  auctoritatibus  et  curiie 
archiepiscopalis  Rothomagensis  notarii  ;  et  dominus  Johannes 
Massieu,  presbyter,  decanus  christianitatis  Rothomagensis,  consti- 
tutus  fuit  exsecutor  mandatorum  et  convocationum  auctoritate  nos- 
tra  fiendarum.  Prout  Ikuc  omnia  in  litteris  super  creatione  liujus- 
modi  officiorum  confectis  latius  continentur.  Universarum  autem 
litterarum  tenores,  tam  clausarum  quam  patentium,  dequibusinter 
acta  prœmissa  cavetur,  per  ordinem  redigi  et  hic  describi  jussimus, 
ut  rerum  antedictarum  séries  lucidius  appareret. 


ET    PRIMO  SEQUITUR   TENOR  '    LITTERARUM    ALM.E   UNIVERSITATIS   STUDII 
PARISIENSIS,  TRANSMISSARUM  ILLUSTRISSIMO   PRINCIPI 
DOMINO  DUCI  BURGUNDI.E  ^. 

«  Très  hault  et  très  puissant  prince  et  nostre  très  redoubtc  et  honoré 
seigneur,  nous  nous  recommandons  très  humblement  à  vostre  noble 
haultece  5.  Combien  que  autreffois,  nostre  très  redoublé  et  honoré  sei- 
gneur, nous  ayons  pardevers- vostre  haultece  escript  et  supplié  très  hum- 
blement à  ce  que  celle  femme  dicte  la  Pucelk,  estant,  la  mercy  Dieu, 
en  vostre  subjeccion,  fust  mise  es  mains  de  la  justice  de  l'Église  pour 
lui  faire  son  procès  deuement  sur  les  ydolatries  et  autres  matières  tou- 
chans  nostre  sainte  foy,  et  les  escandes  réparer  à  l'occasion  d'elle  sur- 
venues en  ce  royaume,  ensemble  les  dommages  4  et  inconvéniens  innu- 
mérables  qui  en  sont  ensuis  :  toutesvoies,  nous  n'avons  eu  aucune  res- 
ponse  sur  ce,  et  n'avons  point  sceu  que,  pour  faire  du  fait  d'icelle 
femme  discucion  convenable,  ait  esté  faicte  aucune  provision  ;  mais 
doublons  moult  que,  par  la  faulceté  et  séduccion  de  l'ennemy  d'enfer  et 
par  la  malice  et  subtilité  des  mauvaises  personnes,  vos  ennemis  et  adver- 
saires, qui  mettent  toute  leur  cure,  comme  l'en  dit,  à  vouloir  délivrer 
icelle  femme  par  voyes  exquises,  elle  soit  mise  hors  de  vostre  subjec- 
cion par  quelque  manière,  que  Dieu  ne  veuille  permettre;  car,  en  vérité, 
au  jugement  de  tous  bons  catholiques  cognoissans  en  ce,  si  grant  lésion 
en  la  sainte  foy,  si  énorme  péril,  inconvénient  et  dommaige  pour  toute 
la  chose  publique  de  ce  royaume  ne  sont  avenues  de  mémoire  d'omme. 


I.  A  ajoute  copia;.  —  2.  5C  en  marge  :  Ténor  litterarum  Uiiiversitatis  Pari- 
siensis  transniissariim  dovtiiw  duci  Burgmidix.  —  5.  AC  :  haultesce.  —  4.  AC  : 
doiiiniai^es. 


6  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

si  '  comme  seroit  se  elle  partoit  par  telles  voyes  dampnées  sans  conve- 
nable réparacion  ;  mais  seroit  ce  en  vérité  grandement  au  ^  préjudice  de 
vostre  honneur  et  du  très  chrestien  nom  de  la  maison  de  France,  dont 
vous  et  vos  très  nobles  progéniteurs  avez  esté  et  estes  continuelment 
loyaulx  protecteurs  et  très  nobles  menbres  principaulx.  Pour  ces 
CAUSES,  nostre  très  redoubté  et  honoré  seigneur,  nous  vous  supplions, 
de  rechief,  très  humblement  que,  en  faveur  de  la  foy  de  Nostre  Sauveur, 
à  la  conservacion  de  sa  sainte  Eglise  et  tuicion  de  l'onneur  divin,  et 
aussi  pour  le  '  grant  utilité  de  ce  royaume  très  chrestian,  il  plaise  à 
vostre  haultesce  ycelle  femme  mettre  es  mains  de  l'inquisiteur  de  la  foy, 
et  envoier  seurement  par-deçà,  ainsi  que  autreffois  avons- supplié,  ou 
icelle  femme  bailler  ou  faire  bailler  à  révérend  père  en  Dieu  monsei- 
gneur l'évesque  de  Beauvais,  en  la  jurisdicion  espirituele  duquel  elle  a 
esté  appréhendée,  pour  à  icelle  femme  4  faire  son  procès  en  la  foy, 
comme  il  appartendra  par  raison,  à  la  gloire  de  Dieu,  à  l'exaltacion  de 
nostre  dicte  sainte  foy,  et  au  prouffit  des  bons  et  loyaulx  catholiques  et 
de  toute  la  chose  publique  de  ce  royaume,  et  aussi  à  l'onneur  et  louenge  5 
de  vostre  dicte  haultece^,  laquelle  Nostre  Sauveur  veuille  maintenir  en 
bonne  prospérité  et  finablement  lui  donner  sa  gloire.  Escript...  » 

ITEM   /    SEQUITUR    TENOR    COPI.E  ^    LITTERARUM    DICT.E    ALM,E    UXIVERSITATIS 

STUniI    PARISIENSIS,  TRANSMISSARUM  NOBII.I  AC  POTENTI  VIRO 

DOMINO  JOHANN!    DE  LUXEMBURGO,   MILITI. 

«  Très  noble,  honoré  et  puissant  seigneur,  nous  nous  recommandons 
moult  affectueusement  à  vostre  haulte  noblesce  9.  Vostre  noble  prudence 
scet'°  bien  et  cognoist  que  tous  bons  chevaliers  catholiques  doivent  leur 
force  et  puissance  emploier  premièrement  ou  "  service  de  Dieu,  et  en 
après  au  prouffit  de  la  chose  publique.  En  espécial,  le  serement  premier 
de  l'ordre  de  chevalerie  si  est  garder  et  deffendre  l'onneur  de  Dieu,  la 
foy  catholique  et  sa  sainte  Eglise.  De  ce  sacrement  vous  est  bien  sou- 
venu quant  vous  avez  vostre  noble  puissance  et  présence  personelle  "^ 


I.  C  omet  57.  —  2.  A  :  ou.  —  3.  C  ;  /fl.  —  4.  AC  ometient  femme .  —  5.6'; 
loenge.  —  6.  AC  :  haultesce.  —  7.  ^  en  marge  :  Ténor  Utterariim  Universitatis 
domino  Johauni  de  Luxemlnirgo  per  viodnm  copia:,  B  en  marge  :  Teiioi-  Utterarum 
Universitatis  Parisiensis  transmissarum  domino  Johanni  de  Luxendnirgo  per  inodiint 
copix  ;  C  en  marge  :  Tefior  Utterarum  Universitatis  transmissarum  domino  Johanni 
de  Luxemhurgo.  —  8.  ^  ;  coppiœ.  —  9.  jQ  •'  noblesse.  —  10.  C  :  sçoit.  —  f  i.  O .'  au. 
—    12.   AC  :  personnelle  ;  B  :  personnele. 


PROCES   DE   CONDAMNATION    DE  JEANNE   D  ARC  7 

emploiez  à  appréhender  caste  femme  qui  se  dit  la  Pucelle,  au  moyen  « 
de  laquelle  l'onneur  de  Dieu  a  esté  sans  mesure  oft'ensé,  la  foy  excessi- 
vement bleciée  ^,  et  l'Eglise  trop  fort  déshonorée;  car,  par  son  occasion, 
ydolatries,  erreurs,  mauvaises  doctrines  et  aultres  maulx  et  inconvéniens 
inestimables  se  sont  ensuys  en  ce  royaume.  Et,  en  vérité,  tous  loyaulx 
chrestians  vous  doivent  mercier  grandement  de  avoir  fait  si  grant  ser- 
vice à  nostre  sainte  foy  et  à  tout  ce  royaume  ;  et,  quant  à  nous,  nous  en 
mercions  Dieu  de  tous  noz  couraiges  et  vostre  noble  prouesse  i,  tant 
acertes  que  faire  povons.  Mais  peu  de  chose  seroit  avoir  fait  telle 
prinse,  s'il  4  ne  s'ensuyvoit  5  ce  qu'il  *  appartient  pour  satisfaire  l'of- 
fencev  par  icelle  femme  perpétrée  contre  nostre  doulx  Créateur  et  sa  foy 
et  sa  sainte  Eglise,  avec  ses  autres  metfaiz  innumérables,  comme  on  dit. 
Et  seroit  plus  grant  inconvénient  que  oncques  mais,  et  plus  grant  erreur 
deniourroit  au  peuple  que  par  avant,  et  si  seroit  ^  intolérable  ofïence 
contre  la  majesté  divine,  se  ceste  chose  demouroit  en  ce  point  ou  qu'il 
avenist  9  que  icelle  femme  fust  délivrée  ou  perdue,  comme  on  dit 
aucuns  des  adversaires  soy  vouloir  efforcier  de  faire  et  appliquer  à  ce 
tous  leurs  entendemens  par  toutes  voyes  exquises,  et  qui  pis  est,  par 
argent  ou  raençon.  Mais  nous  espérons  que  Dieu  ne  permettra  pas  avenir 
si  grant  mal  sur  son  peuple,  et  que  aussi  vostre  bonne  et  noble  pru- 
dence ne  le  soufïrera  pas,  mais  y  saura  'obien  pourveoir  convenable- 
ment, car  se  ainsi  estoit  faite  délivrance  d'icelle  sans  convenable  répa- 
racion,  ce  seroit  déhonneur  "  irréparable  à  vostre  grant  noblesce  ^^  et  à 
tousceulx  qui  de  ce  se  seroient  entremis,  mais  ài3  ce  que  telle  escande  '+ 
cesse  le  plus  tost  que  faire  se  pourra,  comme  besoing  est.  Et  pource  que 
en  ceste  matière  le  délay  est  très  périlleux  et  très  préjudiciable  à  ce 
royaume,  nous  supplions  très  humblement  et  de  cordial  afteccion'>  à 
vostre  puissant  et  honorée  noblesce  que,  en  faveur  de  l'onneur  divin,  à 
la  conservacion  de  la  '^  fov  catholique  et  au  bien  et  exaltacion  de  tout  ce 
royaume,  vous  vueillés  icelle  femme  mettre  en  justice  et  envoier  par- 
deça  '7  à  l'inquisiteur  de  la  foy,  qui  icelle  a  requise  et  requiert  instamment 
pour  faire  discucion  de  ses  grans  charges,  tellement  que  Dieu  en  puisse 
estre  content  et  le  peuple  édifié  deuement  en  bonne  et  sainte  doctrine, 
ou  vous  plaise  icelle  faire  rendre  et  délivrer  à  révèrent  père  en  Dieu,  et 


1.  BC  :  nioien.  —  2.  AC  :  hJece'e.  —  3.  AC  :  prouesce.  —  4.  C  :  se.  —  5.  C  .• 
se  ensiiivoit.  —  6.  C  :  que.  —  7.  C  :  offense.  —  8.  jQ  :  fort .  —  9.  C  :  aveinst. 
—  10.  C  :  saint.  —  11.  C  :  deshonneur.  —  12.  O  :  noblesse.  —  13.  C  :  ad.  — 
14.  C  :  esclaiide.  —  15.  C  ajoute  t'^  —  16.  O  ajoute  sai)ite.  —  17.  C  :  pardecha. 


8  PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

nostre  très  honoré  ^  seigneur^,  lévesque  de  Beauvais,  qui  icelle  a 
pareillement  requise,  en  la  juridiction  duquel  .elle  a  esté  appréhendée, 
comme  on  dit.  Lesquels,  prélat  et  inquisiteur,  sont  juges  d'icelle  en  la 
matière  de  la  foy  ;  et  est  tenu  obéir  "tout  chrestian,  de  quelque  estât 
qu'il  soit,  à  eulx,  en  ce  cas  présent,  sur  les  peines  de  droit  qui  sont 
grandes.  En  ce  faisant  vous  acquerrez  la  grâce  et  amour  de  la  haulte 
Divinité,  vous  serez  moyen  de  l'exaltacion  de  la  sainte  foy,  et  aussi 
accroistrez  la  gloire  de  vostre  3  hault  et  noble  nom  et  mesmement  de 
très  hault  et  très  puissant  prince,  nostre  très  redoubté  seigneur  et  le 
vostre,  monseigneur  de  Bourgoingne.  Et  sera  chascun  tenu  à  prier  Dieu 
pour  la  prospérité  de  vostre  très  noble  personne,  laquelle  Dieu  nostre 
Sauveur  vueille  par  sa  grâce  conduire  et  garder  en  tous  ses  affaires,  et 
fmablement  lui  rétribuer  joye  sans  fin.  Escript...  » 


ITEM  4  SEQUITUR  TENOR  LITTERARL'M  VICARII   GEXERALIS  INQUISITORIS 
TRANSMISSARUM    DICTO  DOMINO  DUCI  BURGUNDU:, 

«  A  très  hault  et  très  puissant  prince  Philipe,  duc  de  Bourgoingne, 
conte  de  Flandres,  d'Artois,  de  Bourgoingne  et  de  Namur,  et  à  tous 
autres  à  qui  il  appartendra,  frère  Martin,  maistre  en  théologie  et  général 
vicaire  de  l'inquisiteur  de  la  foy  ou  royaume  de  France,  salut  en  Jhésu- 
crist,  nostre  vray  sauveur.  Comme  tous  loyaulx  princes  chrestians  et 
tous  autres  vrais  catholiques  soient  tenus  extirper  tous  erreurs  venans 
contre  la  foy  et  les  escandes  qui  s'ensuivent  ou  simple  peuple  chres- 
tian >,  et  de  présent  soit  voix  et  commune  renommée  que,  par  certaine 
femme  nommée  Jehanne,  que  les  adversaires  de  ce  royaume  appellent 
la  Pucelle,  aient  esté  et  à  l'occasion  d'icelle,  en  plusieurs  citez,  bonnes 
villes  et  autres  lieux  de  ce  royaume,  semez,  dogmatizez,  publiez  et  fais 
publier  et  dogmatizer  pluseurs  et  divers  erreurs  et  ancores  ^  font  7  de 
présent,  dont  s'en  sont  ensuiz  et  ensuyent  ^  pluseurs  grans  lésions  et 
escandes  contre  l'onneur  divin  et  nostre  sainte  foy,  à  la  perdicion  des 
âmes  de  pluseurs  simples  chrestians  ;  lesquelles  choses  ne  se  pevent,  ne 
doivent  dissimuler,  ne  passer  sans  bonne  et  convenable  réparacion  ;  et 
il  soit  ainsi  que,  la  mercy   Dieu,   la  dicte  Jehanne    soit    de   présent  en 


T.  C  ;  honnouiê.  —  2.  C  :  monseigneur.  —  3-  Q  ajoute  très.  —  4.  .4B  en 
mirge  :  Ténor  littcrarum  vicarti  generalis  Inquisitoris  ;  C  en  marge  :  Ténor  lille- 
rarnmvicarii  generalis  idotnini  Inquisiloris.  —  5.  C  :  chrcstien.  —  6.  C  :  encoire. 
7.  C  :  sont.  —  8.  C  :  s'ensuient. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  9 

vostre  puissance  et  subjeccion,  ou  de  vos  nobles  et  loyaulx  vassaulx  : 
Pour  ces  causes,  nous  supplions  de  bonne  afFeccion  à  vous,  trùs  puis- 
sant prince,  et  prions  vos  diz  nobles  vassaulx  que  ladicte  Jehanne  par 
vous  ou  iceulx  nous  soit  envoiée  seurement  pardeça  et  briefment,  et 
avons  espérance  que  ainsi  le  ferez  comme  vrais  protecteurs  de  la  foy  et 
défendeurs  ^  de  l'onneur  de  Dieu,  et  à  ce  que  aucunement  on  ne  face 
empcschement  ou  délay  sur  ce,  (que  Dieu  ne  vueille).  Nous,  en  usant 
des  drois  de  nostre  office,  de  l'auctorité  à  nous  commise  du  saint  siège 
de  Romme,  requérons  instamment  et  enjoingnons  en  faveur  de  la  foy 
catholique,  et  sur  les  peines  de  droit,  aux  dessusdiz,  et  à  toutes  autres 
personnes  catholiques  de  quelque  estât,  condicion,  prééminence  ou 
auctorité  qu'ilz  soient,  que,  le  plustost  que  seurement  et  convenablement 
fiiire  se  pourra,  ilz  et  chacun  d'eulx  envoient  et  amènent,  toute  prison- 
nière pardevers  nous,  ladicte  Jehanne,  souspeçonnée  véhémentement  de 
pluseurs  crimes  sentens  hérésie,  pour  ester  à  droit  pardevant  nous  contre . 
le  procureur  de  la  sainte  inquisition,  respondre  et  procéder  comme 
raison  devra  ^  au  bon  conseil,  faveur  et  aide  des  bons  docteurs  et  maistres 
de  l'Université  de  Paris,  et  autres  notables  conseillers  estans  pardeça  5. 
Donné  à  Paris  soubz  nostre  seel  de  l'office  de  la  sainte  inquisicion,  l'an 
mil  CCCCXXX,  le  xxvf  4  jour  de  may.  Sic  signala  5  :  Lefourbeur, 
Hébert  <^'.  » 

item  7  seq.uitur  tenor  sommationis  fact.e  per  nos,  episcopum 

pr.edictum,  dictis  dominis  duci  burgundi.e  et  johanni 

de  luxemburgo. 

«  C'est  ce  que  requiert  l'évesque  de  Beauvais  à  monseigneur  le  duc  de 
Bourgoingne  et  à  monseigneur  Jehan  de  Luxembourc  et  au  bastart  de 
\'endone,  de  par  le  Roi  nostre  Sire,  et  de  par  lui,  comme  ^  évesque  de 
Beauvais  : 

«  Que  celle  femme  que  l'en  nomme  communément  Jehanne  la  Pucelîe, 
prisonnière,  soit  envoyée  au  Roy  pour  la  délivrer  à  l'Eglise,  pour  lui 
faire  son  procès,  pource  qu'elle  est  souspeçonnée  et  diffamée  d'avoir 
commis    pluseurs   crimes,    comme    sortilèges,   ydolatries,    invocacions 


I.  C  ;  desfenseurs.  —  2.  A  :  dovra  ;  C  :  doura.  —  3.  C  : pardecha.  —  4.  A  : 
XXV.  —  ^.  A  :  signale.  —  6.  B  :  Hibert.  —  7.  ^  en  marge  :  Ténor  somma tionis 
fiostri  episcopi  Belvaceiisis  etc..  ;  j? en  marge:  Ténor  sommationis  episcopi  Belvacensis 
factz  dominis  etc..  ;  C  en  marge  :  Ténor  sommationis  episcopi  Belvacensis  domino 
duci  BtUi^iindia'.  —  S.  C  :  comment. 


10  PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

d'ennemis  et  autres  pluseurs  cas  touchans  nostre  fo}'  et  contre  icelle. 
Et  combien  qu'elle  ne  doye  point  estre  de  prise  de  guerre,  comme  il 
semble,  considéré  ce  que  dit  est  ;  néantmoins,  pour  la  ■  rémunéracion  de 
ceulx  qui  l'ont  prinse  ^  et  détenue,  le  Roy  veult  libéralment  leur  bailler 
jusques  à  la  somme  de  VI  mil  frans,  et  pour  ledit  bastart  qui  l'a  prinse  3, 
lui  donner  et  assigner  rente  pour  soustenir  son  estât,  jusques  à  II  ou 
III  cens  livres. 

«  Item.  Et  ledit  évesque  requiert  de  par  lui  aux  dessusdiz  et  à  chacun 
d'eulx,  comme  icelle  femme  ait  esté  prinse  en  son  dyocèse  et  soubz  sa 
jurisdicion  espirituelle,  qu'elle  lui  soit  rendue  pour  lui  faire  son  procès 
comme  4  il  appartient.  A  quoy  il  est  tout  prest  d'entendre  par  l'assistence 
de  l'inquisiteur  de  la  foy  ;  se  besoin»  est,  par  l'assistence  de  docteurs 
en  théologie  et  en  décret  5,  et  autres  notables  personnes  expers  en  fait 
de  judicacions  ^,  ainsi  que  la  matière  requiert,  affin  qu'il  soit  meure- 
ment  '  et  deuement  fait  à  l'exaltacion  ^  de  la  foy  et  à  l'instruction  de 
pluseurs  qui  ont  esté  en  ceste  matière  déceus  et  abusez  à  l'occasion 
d'icelle  femme. 

«  Jlem.  Et  en  la  parfin,  se  par  la  manière  avant  dicte  ne  vueillent  ou 
soient  9  aucuns  d'eulx  estre  contens  ou  obtempérer  en  ce  que  dessus  est 
dit  ;  combien  que  la  prise  d'icelle  femme  ne  soit  pareille  à  la  prise'"  de 
Roy,  princes  ou"  autres  gens  de  grant  estât  (lesquels  toutes  voies  se 
prins  estoient  ou  aucun  de  tel  estât,  fust  Roy,  le  Daulphin  ou  autres 
princes,  le  Roy  le  pourroit  avoir,  se  il  vouloit,  en  baillant  au'^  preneur, 
dix  mil  frans,  selon  le  droit,  usaige  et  coustume  de  France),  ledit 
évesque  somme  et  requiert  les  dessudiz,  ou  nom  comme  dessus,  que 
ladite  Pucelle  lui  soit  délivrée  en  baillant  seurté  de  ladite  somme  de 
X"  frans,  pour  toutes  choses  quelxconques.  Et  ledit  évesque,  de  par  lui, 
selon  la  forme  et  peines  de  droit,  ce  requiert  à  lui  estre  baillée  et  déli- 
vrée comme  dessus,  a 

[item  sequitur  instrumentum  sommatioxis  fact.f.  pro 
tradenda  puella  ■>.] 

«  Anno  Domini  millésime  CCCC.  XXX.,  die  vero  xiiii.  mensis 
julii,  indictione  \^III.,  ponîificatus    sanctissimi    domini   nostri    Martini 

I.  A  omet  Ja.  —  2.  A  :  prise.  —  3.  AC  :  prise.  — 4.  C  :  covitnent.  —  5.  C; 
décres.  —  6.  A  :  jiidicature  ;  C  :  judicative.  —  7.  O  ajoute  saintement.  —  8.  A  :  à 
la  hxaltacion.  —  9.  BC  ajoutent  ou.  —  10.  C  ;  prinse.  —  11.  O  ;  et. —  12.  Q  :  ou. 
—  13.  5C  omettent  la  rubrique. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  II 

papœ  V.  anno  XIII.,  in  bastillia  illustrissimi  principis  domini  ducis 
Burgundire,  in  acie  sua  coram  Compendio  statuta  :  prsescntibus  nobili- 
bus  viris,  dominis  Nicolao  de  Mailliaco,  baillivo  Viromandiœ,  et 
Jolianne  de  Pressy,  militibus,  cum  pluribus  aliis  nobilibus  in  copiosa 
multitudinc  testibus,  etc.,  fuit  prassentata  pcr  reverendum  in  Christo 
patrem  dominum  Petrum,  Dei  gratia  episcopum  et  comitem  Belvacen- 
sem,  privfato  illustrissinîo  principi  domino  duci  BurgundiK,  quit'dam 
schedula  '  papyrea,  continens  de  verbo  ad  verbum  quinque  articules 
suprascriptos  :  quamquidem  schedulam  ipse  dominus  dux  realiter  tra- 
didit  nobili  viro  Nicolao  Rauliii,  militi,  suo  cancellario,  ibidem  prajsenti, 
et  eamdem  tradi  prœcepit  per  eumdem  cancellarium  nobili  et  potenti 
viro  domino  Johanni  de  Luxemburgo,  militi,  domino  de  Beaurevoir  ; 
prout  eamdem  schedulam  realiter  expedivit  et  deliberavit  ipse  dominus 
canccUarius  de  mandato  prajdicto  ipsi  domino  Johanni  de  Luxemburgo, 
ibidem  supervenienti  ;  qui  eamdem  schedulam,  ut  mihi  videbatur,  per- 
legit.  »  Sic  signata  :  «  Ita  actum  est,  me  pra^sente  TriqucUof,  publico 
apostolica  -  auctoritate  tabellione.  » 


ITEM  3   SEQ.UITUR  TENOR  LITTERARUM    DICT^  ALM^E    UNIVERSITATIS 
STUDII  PARISIENSIS  NOBIS  EPISCOPO  TRANSMISSARUM. 

«  Reverendo  in  Christo  Patri  ac  Domino,  domino  episcopo  ac  comiti 
Belvacensi.  Miramur,  révérende  pater  et  domine,  prascipue  expeditionem 
mulieris  illius,  quam  vulgus  Puellam  appellat,  in  Isesionem  fidei  et 
ecclesiasticie  jurisdictionis  tanta  exspectatione  protelari  ;  prœsertim,  cum 
in  manibus  domini  nostri  régis  jam  posita  esse  feratur.  Consueverunt 
enim  principes  christiani  res  ecclesias  4  et  s  orthodoxie  fidei  tantis  prose- 
qui  favoribus,  ut,,  si  cujuspiam  temeritatem  catholicœ  ejusdem  fidei  dog- 
matibus  adversari  contigisset,  illam  judicibus  ecclesiasticis  corripiendam 
atque  puniendam  continue  remitterent.  Et,  si  forsan  in  ejus  rei  prosecu- 
tione  vestra  paternitas  diligentiam  prœbuisset  acriorem,  jam''  in  eccle- 
siastico  judicio  causa  prasfatse  mulieris  ageretur.  Non  parum  autem  ves- 
tra interest,  dum  in  sancta  /  Dei  ecclesia  celebrem  geratis   pn^sulatum, 


I.  A  :  toujours  cediila.  —  2.  A  ajoute  et  imperiali.  —  3.  ^  en  marge  :  Tcnor 
Utteranim  Universitatis  Parisiensis  nobis  Belvacensi  episcopo  ;  B  en  marge  :  Ténor 
lilierarum  Universitatis  nohis  episcopo  Belvacensi  transmissarum  ;  Cen  marge  :  Ténor 
litterarum  Universitatis  Parisiensis  nohis  episcopo  Belvacensi  transmissarum.  — 
4.  Q  :  ecclesiaslicx.  —  ^-  A  omet  et.  — -6.   O  :  iiiinc.  —  7-  Q  ■'  sancli. 


12  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Ut  scandala  in  religioneni  christianam  perpetrata  e  medio  auferantur  ; 
prœsertim  ubi  eorum  dijudicationem  in  sortem  vestrne  jurisdictionis 
devenire  contingit.  Ne  igitur,  in  re  prasmissa,  longiori  patratione  auc- 
toritas  Ecclesiae  graviorem  sustineat  lîçsionem,  zelus  vestrœ  paternitatis 
summa  diligentia  elaborare  dignetur,  quatenus  scepedicta  mulier  in 
ditionem  vestram  ac  domini  Inquisitoris  hiereticas  pravitatis  celeriter 
prœbeatur.  Quod  si  factum  fuerit,  operam  dare  velitis  ut  in  hanc  urbem 
Parisiensem  ubi  sapientum  et  eruditorum  copiosus  est  numerus,  mature 
ducatur,  quatenus  causa  ejus  etdiligentius  examinari  ac  certius  dijudicari 
possit,  ad  sanam  asdificationem  cbristiana;  plebis  et  Dei  honorem,  qui 
vestram,  révérende  pater,  in  cunctis  rébus  speciali  auxilio  dirigere 
dignetur.  Scriptum  Parisius,  in  nostra  congregatione  generali,  apud 
sanctum  Maturinum  '  solemniter  celebrata,  die  xx.i.  mensis  novembris, 
anno  Domini  millesimo  CCCC  XXX°.  Vestri,  Rector  et  Universitas 
studii  Parisiensis,  »  Sic  siîjnata  :  «  Hïîbert  ». 


ITEM   -     SEQLTTUR     THNTOR   LITTERARUM    DICT.E    ALM.K     UNIVERSITATIS     STL'DIl 
PARISIENSIS,  TRANSMISSARUM  DOMlN'ONOSTRO  REGI    FRANCORUM    ET  ANGLL^E. 

«  A  très  5  excellent  prince  le  rov  de  France  et  d'Angleterre,  nostre  très 
redoubtc  et  souverain  seigneur  et  père.  Très  excellent  prince,  nostre 
très  redoubté  et  souverain  seigneur  et  père,  nous  avons  de  nouvel  entendu 
que  en  vostre  puissance  est  rendue  à  présent  cestc  femme  dicte  la  Piiccllc, 
dont  nous  sommes  moult  joyeulx,  contians  que,  par  vostre  bonne  orde- 
nance,  sera  ycelle  femme  mise  en  justice  pour  réparer  les  grans  maléfices 
et  escandes  advenus  notoirement  en  ce  royaume  à  l'occasion  d'icelle,  ou-t 
grant  préjudice  de  l'onneur  divin,  de  nostre  sainte  foy  et  de  tout  vostre 
bon  peuple.  Et  pource  qu'il  nous  appartient  singulièrement,  selon  nostre 
profession,  extirper  telles  iniquitez  manifestes,  mesmement  quant  nostre 
fov  catholique  est  en  ce  touchée,  nous  ne  povons  ou  fait  d'icelle  femme 
dissimuler  la  longue  retardacion  de  justice  qui  doit  desplaire  àchacunbon 
chrestian  5,  et  mesmement  à  vostre  royal  majesté  plus  que  à  nul  autre, 
pour  la  grant  obligacion  que  vous  devez  à  Dieu,  en  cognoissant  les  haulx 
biens,  honneurs  et  dignitez  qu'il  a  ottroyez  à  vostre  excellence.  Et  com- 


i.  Q:  Mattirum.  —  2.  AC  en  marge  :  Ténor  lillerannn  Universitatis  Parisiensis 
domino  noslro  régi  ;  B  en  marge:  Ténor  liiterarum  Universitatis  domino  nostro  régi. 

—  3.  Une  note  marginale  répète  en  Aie  début  de  cette  adresse  jusqu'au  mot /^t^v. 

—  4.C  :  au.  —  5.  C  ;  chrestien. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  ■     I3 

bien  que  sur  ce  nous  ayons  par  plusieurs  fois  escript  et  ancorcs  à  pré- 
sent, nostre  très  redoubté  et  souverain  seigneur  et  père,  en  proposant  ' 
tous  jours  très  humble  et  loyal  recommendacion  à  ce  que  ce  ne  soions 
notez  de  négligence  aucune  en  si  favorable  et  nécessaire  matière  :  Nous 
supplions  très  humblement  et  en  l'onneur  de  nostre  sauveur  Jhesucrist, 
déprions  très  acertes  vostre  haulte  excellence  que  icelle  femme  vous 
plaise  ordener  estre  mise  briefment  es  mains  de  la  justice  de  l'Eglise, 
c'est  assavoir  -  de  révèrent  père  en  Dieu  nostre  honoré  seigneur  l'évesque 
et  conte  de  Beauvais,  et  aussi  5  l'inquisiteur  ordené  en  France,  ausquelz 
la  cognoissance  des  meffaiz  d'icelle  appartient  espécialment  en  ce  qui 
touche  nostre  dicte  foy,  afin  que  par  voie  de  raison  soit-  faicte  discucion 
convenable  sur  les  charges  d'icelle,  et  telle  réparacion  comme  au  cas 
appartendra,  en  gardant  la  sainte  vérité  de  nostre  foy,  et  mettant  toute 
erreur  faulse  et  scandaleuse  opinion  hors  des  courages  de  vos  bons,  loyaulx 
et  chrestians  *  subgez.  Et  nous  semble  moult  convenable,  se  ce  estoit  le 
plaisir  de  vostre  haultesce,  que  ladite  femme  fust  amenée  en  ceste  cité 
pour  faire  son  procès  notablement  et  seurement  ;  car  par  les  maistres,  doc- 
teurs et  autres  notables  personnes  estans  pardeça  en  grant  nombre  seroit 
la  discucion  d'icelle  de  plus  grant  réputacion  que  en  autre  lieu  ;  et  si  est 
assez  convenable  5  que  réparacion  desdiz  escandes  soit  fait  en  ce  lieu, 
ouqucl  les  fais  d'icelle  ont  esté  divulguez  et  notoires  excessivement.  Et 
en  ce  faisant  gardera  vostre  royal  majesté  sa  grant  loyaulté  envers  la  sou- 
veraine et  divine  Majesté,  laquelle  vueille  octroyer  à  vostre  excellence 
prospérité  continuelment,  félicité  sans  fin.  Escript  à  Paris,  en  ^  nostre 
congrégacion  générale  solennelment  célébrée  à  Saint-Maturin,  le  xxi= 
jour  de  novembre  l'an  mil  CCCC.XXX.  Vostre  très  humble  et  dévote  fille 
l'Université  de  Paris.  »  Sic  signala  ^  :  «  Hébert.  » 

ITEM  8  SEQUITUR  TENOR    LITTERARUM    REGIARUM   DE    DICT.E    MULIERIS 
REDDITIONE  NOBIS   PR.EDICTO '>  EPISCOPO  BELVACENSI 'O. 

«  Henry,  par  la  grâce  de  Dieu  roy  de    France  et  d'Angleterre,  à  tous 
ceulx  qui"  ces  présentes   lettres  verront,  salut.  Il  est  assez  notoire   et 


I.  C  :  préposant.  —  2.  O  :  c'est-à-dire.  —  3.  ^  ajoute  de.  —  4.  ABC  :  chres- 
lieiis.  —  5.  A  :  raisonnable.  —  6.  C  :  à.  —  y.  A  :  signate.  —  8.  AC  en  marge  : 
Ténor  lillerariun  régis  de  reddilione  Johanme  nohis  Belvacensi  episcopo;B  en  marge  : 
Ténor  lillerarum  régis  de  redditione  Johannx.  —  9.  AC  omettent  praedicto.  — 
10.  AC  ^ouic^it  superiiis  iioininato. —   11.   O  :  que. 


14  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

commun  comment',  depuis  aucun  temps  ença,  une  femme  qui  se  fait 
appeler  Jehanne  la  Pucelle,  laissant  l'abbit  et  vesteure  de  sexe  féminin  ^, 
s'est,  contre  la  loy  divine,  comme  chose  xbhoniinable  à  Dieu,  réprouvée 
et  défendue  de  toute  lo}^  vestue,  habilée  >  et  armée  en  estât  et  habit 
d'omme  ;  a  fait  et  exercé  cruel  fait  d'omicides,  et,  comme  l'en  dit,  a 
donné  à  entendre  au  simple  peuple  pour  le  séduire  et  abuser  qu'elle  estoit 
envoyée  de  par  Dieu  et  avoit  cognoissance  deses  divins"secrez  ;  ensemble 
pluseurs  autres  dogmatizations  très  périlleuses,  et  à  nostre  sainte  foy 
catholique  moult  préjudiciables  et  scandaleuses.  En  poursuivant  par  elle 
lesquelles  abusions  et  exerçant  hostilité  à  l'encontre  de  nous  et  nostre 
peuple,  a  esté  prinse  armée  devant  Compiengne  par  aucuns  de  noz  loyaulx 
subgez,  et  depuis  amenée  prisonnière  pardevcrs  nous.  Et  pource  que  de 
supersticions,  faulses  dogmatizacions  et  autres  crimes  de  lèse-majesté 
divine,  comme  l'en  dit,  elle  a  esté  de  pluseurs  réputée  suspecte,  notée  et 
diffamée,  avons  esté  requis  très  instamment  par  révèrent  père  en  Dieu, 
nostre  amé  et  féal  conseiller  l'évesque  de  Beauvais,  juge  ecclésiastique  et 
ordinaire  de  ladite  Jehanne,  pource  qu'elle  a  esté  prinse  et  appréhendée 
es  termes  et  limites  de  son  diocèse;  et  pareillement  cxortés  de  par  nostre 
très  chière  et  très  amée  tille  l'Université  de  Paris  que  icelle  Jehanne 
vueillons  faire  rendre,  bailler  et  délivrer  audit  révèrent  père  en  Dieu, 
pour  la  interroguer  et  examiner  sur  lesdiz  cas,  et  procéder  contre  elle 
selon  les  ordenances  et  disposicions  des  drois  divins  et  canoniques,  appel- 
iez ceulx  qui  seront-*  à  appellcr.  Pource  est-il  que  nous,  qui,  pour  révé- 
rence et  honneur  du  nom  de  Dieu,  défense  etexaltacion  de  sadicte  sainte 
Eglise  et  foy  catholique,  voulons  dévotement  obtempérer,  comme  vrais 
et  humbles  fîlz  de  sainte  Eglise,  aux  requestes  et  instances  dudit  révèrent 
père  en  Dieu,  et  exortacions  des  docteurs  et  maistres  de  nostre  dicte  fîlle 
l'Université  de  Paris  :  ordenons  et  consentons  que,  toutes  et  quantes  fois 
que  bon  semblera  audit  révérend  père  en  Dieu,  icelle  Jehanne  lui  soit 
baillée  et  délivrée  réaiment  et  de  fait  par  noz  gens  et  officiers,  qui  l'ont 
en5  garde,  pour  icelle  interroguer  et  examiner  et  faire  son  procès,  selon 
Dieu,  raison  et  les  droiz  ^  divins  et  sains  '  canons,  par  ledit  révérend  père 
en  Dieu.  Si  donnons  en  mandemant  à  noz  dictes  gens  et  officiers,  qui  ^ 
icelle  Jehanne  9  ont  en  garde,  que  audit  révérend  père  en  Dieu  baillent 
et  délivrent  réaiment  et  de  fait,  sans  refuz  ou  contredit  aucun,  ladite 
Jehanne,  toutes  et  quantesfois'o  que   par  lui  en  seront  requis;  mandons 


I.  C  :  comme. —  2.  A  :  feinenin.  —  3.  C  :  hahilUce.  —  4.  ABC  et  0  :  Jeronl. 
—  '>,.  Q  ajoute  leur.  —  6.  C  /  drois.  —  7.  C  ;  saincts.  —  8.  C  ;  que.  —  9.  <Q  omet 
Jehanne.  —  lO.  B  :  quai  île  foi  s. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  I5 

en  '  oultre  à  tous  nos  justiciers,  officiers  et  subgcz,  tant  François  comme 
Anglois,  que  audit  révérend  père  en  Dieu  et  à  tous  autres,  qui  sont  et 
seront  ordenez  pour  assister,  vacquer  et  entendre  audit  procès,  ne  donnent 
de  fait  ne  autrement  aucun  empeschement  ou  destourbier  ;  mais,  se 
requis  en  sont  par  ledit  révérend  père  en  Dieu,  leur  donnent  garde,  aide 
et  défense,  proteccion  -  et  confort,  sur  peine  de  griefve  punicion.  Tou- 
tesvoies,  c'est  nostre  entencion  3  de  ravoir  et  reprendre  pardevers  nous 
icelle  Jehanne,  se  ainsi  estoit  qu'elle  ne  fust  convaincue  ou  actainte  des 
cas  dessusdiz  ou  d'aucun  d'eulx  ou  d'autre  touchans  ou  regardans  nostre 
dicte  foy.  En  tesmoing  de  ce,  nous  avons  fait  mettre  nostre  seel  orde- 
nère,  en  l'absence  du  grant,  à  ces  présentes.  Donné  à  Rouen,  le  tiers 
jour  de  ianvier,  l'an  de  grâce  mil  CCCC.XXX,  et  de  nostre  règne  le  IX^.  » 
Sic  siff>iata  ^  :  «  Par  le  roy,  à  la  relacion  de  son  Grant  Conseil,  J.  de  5 
RlNEL  > .   » 


ITEM  6  SEQUITUR  TEXOR  LITTERARUM  TERRITORII,  NOBIS  EPISCOPO  7  CONCESSI 
PER  VENERABILE  CAPITULUM  ECCLESI.l-:  ROTHOMAGENSIS,  SEDE  ARCHIEPIS- 
COPAL! VACANTE. 

«  Univcrsis  pnvsentes  litteras  inspecturis,  Capitulum  ecclesicV  Rotho- 
magensis,  sede  archiepiscopali  vacante,  administrationém  omnimodas  ^ 
jurisdictionis  spiritualis,  ipsà  sede  vacante,  obtinentes,  salutem  in 
Domino.  Cum  ex  parte  reverendi  in  Christo  patris  et  domini,  domini 
Pétri,  miseratione  divina  Belvacensis  episcopi,  nobis  fuerit  monstratùm 
quod  auctoritate  sua  ordinaria  et  alias,  prout  sibi  de  jure  licet  et  pertinet, 
contra  quamdam  mulierem,  vulgariter  Johannam  9  la  Pncelle  nuncupa- 
tam,  se  inordinate,  pri\iter  et  contra  statum  muliebrem  et  sexum,  derelicto 
omni  pudore,  gerentem  et  inverecunde  habentem  ;  quinimo,  ut  '°  fertur, 
prêter,  citra  et  contra  fidem  catholicam  et  in  denigrationem  aliquorum 
orthodoxe  fidei  articulorum,  pluria''  seminantem,  proferentem  et  agen- 
tem  ;  et  super  his  maie  sapientem,  suspectam  atque  diffamatam,  inquirere  ; 
et  contra  eam,  protunc  in  sua  diœcesi  existentem,  pr^emissa  committen- 
teni,  proposuisset  atque  voluisset  in  processu  juridico  ponere  ;  contigit. 


I.  A  omet  en.  —  2.  C  : proteclioii.  —  3.  C  ;  intencion.  —  4.  A  :  signale.  — 
5.  A  omet  lIc.  ABC  et  Q  :  Rivcl.  —  6.  AC  en  marge  :  Ténor  lilterarum  territorii 
capiiuli  Rolbowagcmis  ;  B  en  marge  :  Icnor  litlerarum  terriiorii.  —  'J  ■  A  ajobte 
prxdictû.  —  %.  B  :  oninisnwdai,  —  ^.  A  :  Johanna.  —  10.  Cornet  lU.  —  11.  A  : 
pluriina. 


l6  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

pi'out  Deo  placuit,  eam  in  dicta  diœcesi  sua  et  infra  limites  suas  jurisdic- 
tionis  spiritualis  capi,  detineri  et  arrestari,  et  demum  eam  in  alia  loca 
transferri.  Quoadipsius  revcrcndi  patris  notitiam  deducto  ',  tam  in  pro- 
pria persona  quam  alias,  mcritum  ^  principem  dominum  ducem  Burgun- 
diœ,ac  nobilem  virum  dominum  Johannem  de  Luxemburgo,  militem,  et 
cieteros  ejusdem  mulieris  detentores  requisierit  et  monuerit,  dcliberando 
eidem  reverendo  patri,  tanquam  judici  ejusdem  ordinario,  ipsam  muiie- 
rem,  sic  ut  prasmittitur,  de  hasresi  suspectam  et  in  dicta  jurisdictione  sua 
spirituali  delinquentem,  captam,  detentam  et  arrcstatam,  ut  contra  eam 
et  super  aliquibus  concernentibusdictam  fidem  catholicam,  per  eam  pcr- 
pctratis,  yaleret,  prout  jus  et  ratio  suadent,  inquirere  et  procedcre.  Q.ui 
quidem  domini  et  CiVteri  dicliu  mulieris  detentores,  etiam  ex  parte  chris- 
tianissimi  principis  et  domini  nostri  Henrici,  Dci  gratia  Francorum  et 
Angliœ  régis,  ac  etiam  almae  Universitatis  studii  Parisiensis,ad  eumdem  3 
fînem  requisiti,  hujusmodi  rcquisitionibus,  monitionibus  et  sommationi- 
bus,  tamquam  fidèles  catholici  et  in  favorem  fidei,  acquicscentcs,  dicto 
domino  nostro  régi,  seu  ejus  in  bac  parte  commissis  eamdem  Johannam 
tradiderunt  et  liberaverunt,  postmodum  ad  banc  t  civitatem  Rothoma- 
gensem  adductam,  tutx'que  commissam  custodiiv,  ex  ordinatione  et  con- 
sensu  ejusdem  domini  nostri  régis,  pr:çfato  reverendo  in  Christo  patri  ad 
priusens  traditam,  expeditam  et  liberatam.  In  qua  civitate  Rothomagensi, 
pluribus  consideratis  et  attentis,  et  maxime  temporibus  currentibus  atten- 
dendis  et  considerandis,  proponebat  de  prasmissis  juxta  theologicas  et 
canonicas  sanctiones  inquirere,  et  super  bis  informationcm  scu  informa- 
tiones  débitas  facere  seu  facere  fieri  ;  dictani  sic  suspectam  interrogare, 
ac,  si  opus  sit,  carceri  5  mancipare,  et  alia  qua;  bujusmodi  inquisitionis 
negotium  tangimt  seu  tangere  poterunt,  cum  dependentiis  et  annexis, 
peragere  :  non  intendens  tamen  falcem  suam  in  messem  nostram,  absque 
nostro  consensu,  ponere,  nos  in  juris  subsidium  requirendo,  quatenus 
territorium,  pro  hiiset  aliis  hanc  materiam  concerncntibus  peragendis  <', 
sibi  conccdere  vellemus.  Hinc  est  quod  ejusdem  reverendi  patris  requisi- 
tioni,  tamquam  juri  consonœ,  favorabiliter  annucntes  in  favorem  fidei 
catholicœ,  eidem -reverendo  patri,  tam  in  bac  civitate  Rothomagensi  quam 
alibi  ubicumque  sibi  visum  fuerit  expediens,  infra  limites  Rothomagensis 
diœcesis,  pr^emissis  omnibus  etsingulis  éa  concernentibus  ac  eis  et  ab  eis 
connexis  et  dependentiis  ordinandis  7,  faciendis,  cognoscendis,  deciden- 


I.  C :  dcductum.  —  2.  AC  :  iticliturii.  —  ^-  Q  :  eavidem.  —  4.  O  omet  hauc. 
—  5.  yi  omet  carceri.  —  6.  C  :  peragendum.  —  7-  Q  omet  ac  eis  et  ab  eis  connexis 
et  dependentiis  ordinandis... 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE  JEANNE   D  ARC  I7 

dis  et  fine  debito  terminandis,  territorium  concessimus,  dedimus  et  assi- 
gnavimus,  concedimus,  dàmus  et  assignamus  pcr  prsesentes  ;  omnes  et 
siiigulos  nostros  subditos,  in  dictiscivitate  ac  diœcesi  Rothomagensiexis- 
tentes,  etiam  utriusque  sexus  et  cujuscumque  conditionis  existant, 
monentes,  et  corumdem  ■  cuilibet,  virtute  sancta;  obedientia3,  pr^eci- 
pientes  injungendo  ut,  causa  lestimonii  ferendi,  habend^e  consultationis, 
aut  alias  qualitercumque,  dicto  reverendo  patri  in  hac  re  et  ejus  depen- 
dentiis  obediant,  pareant  et  intendant,  auxilium  et  favorem  exhibeant  ; 
concedentes  et  consentientes  ut  ^  hujusmodi  inquisitionis  negotium  inté- 
gralité!', sententialiter  et  cum  effectu,  ac  si  esset  in  sua  propria  diœcesi 
Belvacensi,  secundum  et  juxta  juris  ordinem,  possit  et  valeat  libère  et 
absolute,per  se  vel  commissos  etdeputatos,  seucommittendo  saut  3  depu- 
tandos  ab  eo,  seu  cum  Inquisitore  hïereticœ  pravitatis  aut  ejus  commisso 
seu  committendo,  communiter  vel  divisim  procedere  et  finaliter  conclu- 
dere  ;  auctoritatem  sibi  et  facultatem,  si  et  in  quantum  opus  est,  et  cum 
Deo  melius  possumus,  dantes  et  concedentes,  juretamen  dignitatis  archie- 
piscopalis  Rothomagensis  diœcesis  in  aliis  semper  salvo.  Datum  sub 
magno  sigillé  curiag  Rothomagensis,  una  cum  signetis  quibus  ad  prœsens 
utimur.  Anno  Domini  millesimo  CCCC.  tricesimo,  die  xxviii.  mensis 
decembris.  »  Sic sisuatn  ^  :  «  R.  Guerouldi  ». 


ITEM  >   SEQUITUR   TENOR  LITTERARUM   PROMOTORIS  ^. 

«  Universis  prassentes  litteras  inspecturis,  Petrus,  miseratione  divina 
Belvacensis  episcopus,  salutem  in  Domino.  Cum  qucedam  mulier,  vulga- 
riter  dicta  Johanna  la  PuceJle,  ab  anno  citra,  infra  metas  et  limites  nos- 
trae  "  Belvacensis  diœcesis  capta  et  deprehensa,  ex  parte  serenissimi  et^ 
illustrissimi  principis  domini  nostri  régis,  tanquam  publiée  et  notorie  dif- 
famata,  scandalizata  et  suspecta  de  nonnuUis  sortilegiis,  incantationibus, 
daemonum  seu  malignorum  spirituum  invocationibus  et^allocutionibus, 
ac  aliis  quam  plurimis  nostrœ  fidei  materiam  concernentibus,  nobis  Ordi- 
nario,  ad  finem  quod  processum  contra  eam  in  forma  juris  in  ipsa  fidei 
materiafaceremus,  reddita  et  restituta  fuerit  ;  nosque  in  ipsa  fidei  materia 
mature  et  secundum  formam  juris  procedere  cupientes,  ex  multorum  tam 
in  jure  divino  quam  canonico  et  civili  coram  nobis  propter  hoc  evocato- 


I.  ABC  :  cisdem.  —  2.  C  :  in.  —  ^.  C  :  et.  —  4.  A  :  signale.  —  5.  ABC  en 
marge  :  Ténor  litterariim  promotoris.  —  6.  A  ajoute  in  hune  modiim.  —  7.  QA  : 
nostri.  —  8.  O omet  serenissimi  et. 

Procès  de  Jeanne  d'Akc.  2 


Ib  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

rum  in  hac  civitate  Rothomagensi,  (territorio  jurisdictionis  spiritualis 
Rothomagensis,  pro  ipsa  materia  tractanda  et  decidenda,  prius  nobis 
accommodato),  deliberatione  et  consilio,  reperimus  necessarium  et  con- 
veniensessehaberepromotoremseuprocuratoremgeneraleni  '  officii  nostri, 
in  causa seu  materia  hujusmodi,consiliarios  et  notariosseuscribas,ac  etiam^ 
exsecutorem  mandatoruni  et  convocationum  in  ipsa  3  materia  fiendarum. 
Notum  igitur  facimus  quod  nos,  deliberationem  et4  consilium  hujusmodi  ac 
termines  juris  insequi  volentes,  ac  de  fidelitate,  probitate,  industria,  suf- 
ficientia  et  idoneitate  personne  venerabilis  viri  domini  Johannis  de  Esti- 
veto  >,  presbyteri,  ecclcsiarum  Baiocensis  et  Belvacensis  canonici,  plenam 
in  Domino  fiduciam  gerentes  et  débite  informati,  ipsumdominum  Jolian- 
nem  fecimus,  constituimus,  creavimus,  nominavimus,  ordinavimus  et 
deputavimus  ;  facimus  ^,  constituimus,  creamus,  nominamus,  ordinamus 
et  deputamus  promotorem  seu  procuratorem  officii  nostri,  quoad  cau- 
sara  sive  materiam  liujusmodi  deducendi,  generalem  etspecialem  ;dantes 
eidem  promotori  et  procuratori  generali,  tenore  prnesentium,  licentiam, 
facultatem  et  /  auctoritatem  standi  et  comparendi  in  judicio  et  extra,  con- 
tra dictam  Johannani  partem  se  faciendi,  articules,  interrogatoria,  testes, 
litteras,  instrumenta  et  alia  probationum  gênera  dandi,  tradendi,  admi- 
nistrandi,  producendi  et  exhibendi,  ipsamque  Johannam  accusandi  et 
denuntiandi,  examinari  et  interrogari  petendi,  faciendi  et  requirendi, 
concludendi  in  causa  et  caetera  omnia  et  singula  faciendi,  promovendi, 
procurandi,  gerendi  et  ^  exercendi  quae  ad  officium  promotoris  seu  pro- 
curatoris,  de  jure  aut  consuetudine,  pertinere  dignoscuntur.  Quocirca, 
omnibus  et  singulis  quorum  interest,  mandamus,  quatenus  eidem  domino 
Johanni,  hujusmodi  officium  exercendo,  pareant,  obediant  et  intendant, 
sibique  auxilium  prajstent,  consilium  pariter  et  juvamen.  In  cujus  rei 
testimonium,  sigillum  nostrum  prassentibus  his  litteris  duximus  apponen- 
dum.  Datum  et  actum  in  domo  habitationis  magistri  Johannis  Riihe, 
canonici  Rothomagensis.  x\nno  Domini  millesimo  CCCC.XXX.,  die  nona 
mensis  januarii.  »  Sic  siguata  9  :  «  E.  de  Rosières.  » 


i.  A  :  promotorem  sive  procuratorem  generalem  ; BC promotorem  seu  procuratorem  ; 
O  :  promotorem  generalem.  —  2.  B  omet  etiam. —  ^.  A  :  hac.  — •  4.  A  omet  et.  — 
<).  A  :  Estiveo.  —  è.  Q  omet  facimus.  —  j.  A  omet  et.  —  S.  Q  omet  cœtera  omnia 
et  singula  faciendi,  promovendi,  procurandi,  gereiuii  et.  —  ^.  A  :  signale. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  I9 

ITEM   '   SEQUITUR   TENOR   LITTERARUM  NOTARIORUM. 

«  Universis  prjesentes  litteras  inspecturis,  Petrus,  miseralione  divina 
Belvacensis  episcopus,  etc.  -.  Notum  igitur  facimusquod  nos,  deliberatio- 
nem  et  consilium  hujusmodi  ac  termines  juris  insequi  volentes,  ac  de 
fàdelitate,  prohitate,  industria,  sufficientia  et  idoneitate  personarum  dis- 
cretorum  virorum  dominorum  Guillelmi  Colles,  alias  Boisguillaume  3,  et 
Guillelmi  Manchon  ■^,  presbyterorum  Rothomagensisdiœcesis,publicorum 
apostolica  et  imperiali  auctoritatibusac  curiœ  archiepiscopalis  Rothoma- 
gensis  notariorum  juratorum,  plenam  in  Domino  fiduciam  gerentes  et 
débite  informati  ;  interveniente  etiam,  quantum  5  opus  erat,  consensu  et 
auctoritate  venerabilium  vicariorum  archiepiscopatus  Rothomagensis,  sede 
vacante  :  ipsos  et  quemlibet  ipsorum  ^  retinuimus,  elegimus  et  nomina- 
vimus,  retinemus,  eligimus  et  nominamus  notarios  et  scribas  in  materia 
et  causa  hujusmodi  ;  dantes  etiam  eisdem  et  cuilibet  eorumdem  licentiam, 
facultatem  et  auctoritatem  accedendi  ad  pr.^sentiam  dictas  Johann^e  et  alia 
loca,  ubi  et  quando  et  quotiens  opus  fuerit  ;  eam  interrogandi,  seu  inter- 
rogari  audiendi,  testes  producendos  in  ipsa  materia  jurandi,  examinandi, 
et  ipsius  Johannje  ac  dictorum  testium  dicta  et  confessiones,  necnon  opi- 
niones  doctorum  et  magistrorum  recolligendi,  verbo  tenus  vel  in  scriptis 
nobis  referendi,  ac  omnia  et  singula  acta  in  hac  materia  facta  et  facienda 
in  scriptis  ponendi,  ac  totum  processum  in  forma  débita  faciendi,  et  in 
scriptis  redigendi,  civteraque  faciendi,  prout  ad  notariorum  officium  de 
jure  pertinet,  ubicumque  et  quandocumque  fuerit  opportunum.  In  cujus 
rei  testimonium,  etc.  7.  » 

ITEM  8  SEQUITUR  TENOR  LITTERARUM  CONSILIARII. 

«  Universis  pr^esentes  litteras  inspecturis,  Petrus,  miseratione  divina 
Belvacensis  episcopus,  etc.  9.  Notum  igitur  facimus  quod  nos,deliberatio- 
nem  et  consilium  hujusmodi  ac  terminos  juris  insequi  volentes,   ac  de 


i.  ABC  en  marge  :  Ténor  litterarum  notarioruvi. —  2.  Les  considérants  sont  les 
mêmes  que  dans  l'acte  précédent,  p.  17,  jusqu'aux  mots  materia  fiendariun.  — 
^.  C  ;  BoscguUIauvie .   —   4.  ^  ;  Machon.  —  5-  Q  ■  'Ji'od  tuiii.  —  6.  AC  :  eoriiiii. 

—  7.  Le  reste  comme  dans  l'acte  précédent,  p.  18,  sauf  les  variantes  suivantes  : 
ABC  :  Actum  et  datum...  ;  AC  :  canonici  ecclesiie  Rothomagensis  ;  B  :  canonici  Rotho- 
magensis ecclesix  ;  A  :  Rosières.  —  8.  ABC  en  marge  :  Ténor  litterarum  consiliarii. 

—  ^.  A  ajoute  saluteni  in  Domino. 


20  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    U  ARC 

fidelitate,  probitate,  industria,  sufficientia  et  idoneitate  personne  venera- 
bilis  et  circumspecti  viri  magistri  Johannis  de  Fonte,  in  artibus  magistri  ', 
licentiati  in  decretis,  plenam  in  Domino  fiduciam  gerentes  et  débite  infor- 
mati,  ipsum  magistrum  Johannem  fecimus,  ordinavimus,  commisimus, 
deputavinius  et  retinuimus  nostrum  commissarium  et  ^  consiliarium  et  J 
examinatorcm  testium  in  facto  et  materiahujusmodi,  pro  parte  promoto- 
ris  nostri  producendorum  ^  ;  danles  eidem  magistro  Johanni  et  conce- 
dentes  licentiam,  facultatem  et  auctoritatem  dictos  testes  recipiendi,  ju- 
randi,  examinandi,  ad  cautelam  absolvendi,  eorum  dicta  et  depositiones 
in  scriptis  redigendi  aut  redigi  faciendi,  ac  caetera  omnia  et  singula 
faciendi,  quas  consiliarius,  commissarius  et  examinator  débite  constitutus 
potest  et  débet  facere,  et  quie  nos  circa  h^ec  faceremus  aut  facere  posse- 
mus,  si  pnesentes  et  personaliter  interessemus.  In  cujus  rei  testimonium, 
etc.  5.   » 


ITEM  ^  SEQUITUR  TENOR  LITTERARUM   EXSECUTORIS  MAKDATORUM. 

«  Universis  prx-sentes  litteras  inspecturis,  Petrus,  etc.  Notum  igitur 
facimus  quod  nos,  deliberationem  et  consilium  hujusmodi  ac  terminos 
juris  insequi  volentes,  ac  de  sufficientia,  fidelitate  et  prompta  diligentia 
discreti  viri  domini  Johannis  Massieu,  presbyteri,  decani  Christianitatis 
Rothomagensis,  plenam  in  Domino  fiduciam  gerentes  et  débite  infor- 
mati,  ipsum  dominum  Johannem  fecimus,  constituimus,  retinuimus  et 
ordinavimus  mandatorum  et  convocationum  a  nobis  in  ipsa  materia  fien- 
darum  exsecutorem  ;  licentiam  sibi  super  hoc  concessimus,  atque  per 
prassentes  concedimus.  In  cujus  rei  testimonium,  etc.  » 


XIII  7.  JANUARII.  [lEGUNTUR   INFORMATIOKES    FACT^  DE  PUELLA.j 

Item  die  sabbati  sequenti,  scilicet  xiii.  mensis  januarii,  nos, 
prasfatus  episcopus,  convocari  fecimus  in  domo  habitationis  nostrae 
Rothomagi  dominos  et  magistros  :  ^Egidium,  Sanct^E  Trinitatis 
Fiscampnensis  abbatem,  doctorem  in  theologia  ;  Nicolaum  de  Ven- 


1.  A  :  magistri  in  artibus.  —  2.  Q  omet  et.  —  3.  BC  omettent  et.  —  4.  BC  : 
producendi.  —  5.  Voyez  la  fin  de  l'acre,  p.  18,  sauf  les  variantes  indiquées  ci- 
dessus  dans  la  note  p.  19.  — 6.  ABC  Qn  marge  :  Ténor  litterarut)ie.xsecutoris  man- 
datorum. —  7.  ^5C  ajoutent  eu  marge  sabbati  avant  la  date. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  21 

derèSy  licentiatum  in  jure  canonico  ;  Guillelmum  Haiton  ;  Nicolaum 
Coppeqiiesne  ' ,  bachalarios  in  theologia;  Johannem  de  Fonte,  licen- 
tiatum in  jure  canonico  ;    et    Nicolaum   Loyselleur  ^,    canonicum 
ecclesias  Rothomagensis.   Coram    quibus    exposuimus  ea    qu^e  in 
priori  sessione  facta  fuerant,  petentes  ab  eisdem  consilium,  de  his 
qua:  deinceps  in  materia  per  nos  inchoata  agenda  restabant.    Insu- 
per,   ipsis  audientibus,    perlegi   fecimus    informationes   factas   in 
patria  originis  dictai  mulieris,  et  alibi,  in  pluribus  ac   diversis  locis, 
una  cum  certis  memorialibus,  tam  super  contentis  in  dictis  infor- 
mationibus  quam  super  aliis,  qua3  fama  publica  referebat,  confectis. 
Omnibusque  visis  et  auditis,  deliberatum  fuit  per  dictos  assistentes 
quod  super  his  conficerentur  certi  articuli  in  forma  débita,  ut  per 
ordinem  et  magis  distincte  materia  videretur,  atque  deinceps  cer- 
tius  deliberari  posset,  si  esset  materia  sufficiens  propter  quam  aliquis 
in  causam  fidei  merito  citari  et  evocari  deberet.  Sicque,  ex  '   pras- 
fatorum  assistentium  consilio,  conclusimus  procedendum  fore  ad 
componendum  ipsos  articulos,  ad  quorum   confectionem  deputa- 
vimus  certos   notabiles  viros,   in  jure  divino  et  humano  prasclare 
eruditos,   cum    ptc-edictis   notariis.   Qui,    nostr^  ordinationi  cum 
diligentia  obtempérantes,   diebus  immédiate  sequentibus,  videlicet 
dominica,  lunsè  et  martis,  ad  componendum  dictos  articulos  pro- 
cesserunt. 

XXni  4.   JANUARII.   [CONCLUSUM   DE   INFORMATIONE    PR.EPARATORIA,] 

Item  die  martis,  xxiii.  dicti  mensis  januarii,  comparuerunt  in 
dicta  domo  habitationis  nostr^  praefati  dominiet  magistri,  videlicet  : 
dominus  ^gidius,  abbas  Fiscampnensis,  Nicolaus  de  Fenderês, 
Guillelmus  Haiiun,  Nicolaus  Coppeqiiesne  \  Johannes  de  Fonte  et 
Nicolaus  Loyselleur  ".  Coram  quibus  perlegi  fecimus  articulos,    ex 


I.  C  ;  Couppequesue.  —  2.  C  :  Loiseleur.  —  3.  5  omet  ex.  —  4.  BC  ajoutent  en 
marge  Martis  avant  la  date.  —  5.  C  ;  Couppequesve.  —  6.  A  :  LoiseUetir ;  C  : 
Loiseleur. 


22  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

ordinatione  nostra,  veluti  superius  pr^emittitur,  confectos,  requi- 
rentes  ab  eisdem  quid  de  ipsis  articulis  atque  etiam  de  ulterius 
agendis  sua  prudentissima  consilia  dictarent.  Qui  quidem  dixerunt 
articulos  saspedictos  in  bona  et  competenti  forma  confectos  et 
compositos  esse,  interrogatoriaque  correspondentia  prasdictis  arti- 
culis dixerunt  fieri  oportere  ;  atque  ulterius  decreverunt  nos,  epis- 
copum  pr^edictum,  posse  et  debere  procedere  ad  informationem 
praeparatoriam,  super  actis  et  dictis  supradictse  mulieris  incarceratae 
faciendam.  Nos  quoque,  ipsorum  acquiescentes  consilio,  ipsam 
praeparatoriam  informationem  fieri  ordinavimus  et  conclusimus.  Et 
quoniam  in  aliis  eramus  occupati,  venerabilem  et  discretum  virum 
magistrum  Johannem  de  Fonte,  in  jure  canonico  licentiatum, 
superius  nominatum,  ad  hujusmodi  informationem  faciendam 
commissarium  deputavimus. 

Xin   ',   FEBRUARH.  [OFFICIARIORUM    IN    CAUSA   COXSTITUTORUM    JURAMEXTA.] 

Item  die  martis,  xiii.  mensis  februarii,  anno  prasdicto,  compa- 
rentibus  in  dicta  domo  habitation is  nostra*,  de  ^  mane,  pnedictis 
dominis  et  magistris  :  .^gidio,  abbate  Fiscampnensi,  Johanne 
Beaupèrc,  Jacobo  de  Turonia,  Nicolao  Midi,  Petro  Mauricii, 
Gerardo  Feuilleti,  doctoribus  ;  Nicolao  de  Venderès  et  Johanne  de 
Fonte,  in  canonico  jure  iicentiatis  ;  Guillelmo  ^  Hailon  ^,  Nicolao 
Coppequesne  5  et  Thoma  de  Courcellis,  bachalariis  in  theologia  ; 
et  Nicolao  Loyseîleur  ^,  canonico  ecclesix  Rothomagensis  ;  fecimus 
evocari  officiarios  a  nobis  in  praesenti  causa  constitutos  et  antea 
ordinatos,  videlicet  :  dominum  Johannem  de  Estiveto,  promotorem  ; 
magistrum  Johannem  de  Fonte,  commissarium  ;  Guillelmum 
Boisguillaume  ^  et  Guillelmum  Manchon  **,  notarios  ;  et  dominum 
Johannem  Massieu,  exsecutorem  citationum  et  convocationum  per 


I.  BC  ajoutent  ea marge  martis  avant  la  date.  —  2.  B  :  die.  —  ^.  A  :  Gtiil- 
krnio.  —  4.  C  :  Hetton.  —  5.  C  :  Couppeques)n\  —  6.  A  :  Loi  selle  ar  ;  C  :  Loise- 
lenr.  —  7.   C  :  BoscgitillauDie .  —  8.    B  :  Machoii . 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC  23 

nos  fiendarum.  Quos  omnes  et  singulos  requisivimus  ut  de  officiis 
eorum  fïdeliter  exercendis  juramenta  débita  prœstarent.  Ipsique, 
nostrïe  réquisition!  obtempérantes,  in  manibus  nostris  eadem  officia 
fideliter  gerere  et  exercere  juraverunt. 

XIV.,    '  XV.,  XVI.   FEBRUARII.    [fIT     INFORMATIO    PR^PARATORIA.] 

Diebus  quoque  mercurii,  jovis,  veneris  et  sabbati,  extunc  immé- 
diate sequentibus,  prasfatus  ^  de  Fonte,  commissarius,"  assumptis 
secum  duobus  notariis  pr^enominatis  ',  processit  ad  informationem 
prasparatoriam,  quam  antea  fieri  ordinaveramus. 

XIX  4.    FEBRUARII.    [cONCLUSUM  FORE   VOCANDUM    INQUISITOREM.] 

Item  >'  die  \\inx  post  Brandones,  xix.  mensis  februarii,  anno 
Domini  millesimo  CCCC.  XXX°.  :  comparentibus  hora  quasi 
octava  de  mane,  in  dicta  domo  habitationis  nostra^  ^,  dominis  et 
magistris,  iEgidio,  abbate  Fiscampnensi,  Johanne  Beaupère,  Jacobo 
de  Turonia,  Nicolao  Midi,  Petro  Mauricii,  Gerardo  Fueilleti, 
sacrœ  theologia,^  doctoribus;  —  Nicolao  de  Venderès,  Johanne  de 
Fonte,  in  canonico  jure  licentiatis  ;  —  Guillelmo  Haiton  ',  Nicolao 
Coppeqiiesjie  ^,  Thoma  de  Courcellis,  bachalariis  in  theologia  ;  et 
Nicolao  Loyselleur  ^,  canonico  Rothomagensis  ecclesic-e  :  Nos,  epis- 
copus,  prctdictus,  coram  eisexposuimus  quod,  post  certos  articules 
super  his,  qu^e  de  dictis  et  factis  antedictre  mulieris,  nobis,  ut 
pra?mittitur,  per  dominum  nostrum  regem  traditas  et  expedita;,  fere- 
bantur,  informationem  prasparatoriam  fieri  '°  jusseramus,  quatenus 
videri  posset  an  ad  citandum  et  evocandum  pr^i^-fatam  mulierem  in 


I.  5  en  marge  :  Injonitatio  prxparatoria  mercurii,  jovis,  veneris  et  sahhati  ;  C 
en  marge  ;  Diebus  iiicrcitrii,  jovis,  veneris  et  sahhati  fiunt  iiifonnatioiies  communes 
prxparatorix.  —  2.  O  :  prxscitus.  —  3.  Q  :  pra'nuntiatis .  —  4.  ABC  en  marge  : 
Lums  XIX^  februarii .  —  5.  C  ajoute  !)n médiate  sequenti.  —  6.  C  a.]0\i\t  episcopi 
prxdicti .  —  7.  C  :  Haitton.  —  8.  C  ;  Coitppeqiiesne.  —  9.  ^  ;  Loiselleur  ;  C  : 
Loiseleur.  —  10.   Q  omet  fieri. 


24  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

causam  fidei  sufficiens  ratio  haberetur.  Ipsisque  prassentibus,  arti- 
culos  prasmissos  et  depositiones  testium  in  praemissa  informatione 
contentas  '  perlegi  fecimus.  Qui  quidem  domini  et  magistri,  prse- 
missis  auditis  et  plenius  consideratis,  longam  et  maturam  super  his 
deliberationem  habuerunt,  et  tandem  nos,  eorum  consiliis  et  delibe- 
rationibus  habitis,  decrevimus  sufficientem,  ex  informationibus  et 
aliis,  materiam  nos  habere,  propter  quam  pr^efata  mulier  in  causam 
fidei  citari  et  evocari  deberet;  ipsamque  citandam  esse  et  evocan- 
dam  in  materia  fidei  decrevimus,  super  certis  interrogatoriis  sibi 
proponendis  responsuram.  Prasterea,  ut  res  ipsa  convenientius  et 
salubrius  deduci  valeret,  ob  reverentiam  Sanctae  Sedis  apostolicas, 
quae  dominos  inquisitores  hasretic^  pravitatis,  ad  correctiones 
errorum,  adversum  ^  fidem  orthodoxam  emergentium,  specialiter 
deputavit  :  exconsilio  eorumdemperitorum  virorum,  conclusimus  ' 
dominum  Inquisitorem  hxreticc^  pravitatis  in  regno  Franciae 
vocandum  esse  et  in  materia  fidei  requirendum  quatenus,  si  su^e 
discretioni  placeret  aut  sua  crederet  interesse,  nobiscum  se  adjun- 
geret  in  processu.  Et  quoniam  prasfatus  dominus  Inquisitor  pro 
illo  tune  ab  hac  civitate  Rothomagensi  absens  erat,  vicarium  ipsius, 
Rothomagi  existentem,  vocandum  et,  ut  pr^emittitur,  sommandum 
esse  ordinavimus.' 

EADEM    DIE    POST    MERIDIEM  4. 

Item  eadem  die  luna;,  hora  quasi  quarta  post  meridiem,  ad 
requestam  nostram  comparuit  in  dicta  domo  habitationis  nostrîc, 
episcopi  pra;dicti,  venerabilis  et  discretus  vir  frater  Johannes 
Magistri,  de  ordine  ^  Pn-edicatorum,  vicarius  domini  Inquisitoris 
in  regno  Franciae,  pro  civitate  et  diœcesi  Rothomagensi  ab  eodem 
deputatus.   Quem  quidem  vicarium  sommavimus   et  requisivimus 


1.0;  contentas.  —  2.C  :  adversus.  —  3.  AB  en  marge  :  conclusuni  fore  vocan- 
dum Inquisitorem  ;  C  en  marge  :  conclusio  ez'ocandi  doininnin  Inquisitorem.  — 4.  En 
marge  de  ABC  ;AB  :  eodem;  C  a']Oute  :  comparuit  vicarius  Inquisitoris.  —  5.  C 
ajoute  fratrum. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  25 

Ut  se  nobiscum  adjungeret  et  conjunctim  procederet  in  materia 
superius  dcclarata  ;  offerentes  eidem  omnia  et  singula  communi- 
care  qux  per  nos  super  his  facta  erant  aut  fièrent  in  futurum.  Ad 
hsec  vero  praefatus  vicarius  respondit  quod  paratus  erat  commissio- 
nem  seu  vicariatum  sibi  a  domino  Inquisitore  traditum  nobis 
ostendere;  cujus  viso  tenore,  libenter  faceret  in  materia  quod 
deberet,  pro  officio  sancti\?  Inquisitionis  ;  verum,  quia  commissus 
erat  singulariter  pro  diœcesi  et  civitate  Rothomagensi,  et  nos, 
quanquam  territorium  nobis  in  bac  civitate  fuisset  accomodatum, 
tamen  prœsentem  processum  ratione  nostras  jurisdictionis  Belva- 
censis  susceperamus  agendum,  dubitabat  '  prasfatus  vicarius  an  ad 
ejusdem  processus  deductionem  sua  prastenderetur  priefata  commis- 
sio.  Cui  respondimus  quod  in  crastinum  ad  nos  rediret,  et  super 
hoc  intérim  consilium  haberemus. 


MARTIS  XX.    FEBRUARn  ^. 

\ 

Item  die  martis  sequente  %  scilicet  xx.  mensis  februarii  ;  com- 
parentibus  in  dicta  domo  habitationis  nostr^,  episcopi  pr^dicti, 
dictis  fratre  Johanne  Magistri,  vicario  domini  Inquisitoris  ;  magis- 
tris  Johanne  Beaupére,  Jacobo  de  Turonia,  Nicolao  Midi,  Nicolao 
de  Venderès,  Petro  Mauricii,  Gerardo  Fueillet,  Thoma  de  Cour- 
cellis,  Nicolao  Loyselleur  '^  et  fratre  Martino  Lavenu,  ordinis  Fra- 
trum  Priçdicatorum  ;  coram  ipsis  retulimus  nos  vidisse  commis- 
sionem  seu  vicariatum  traditum  5  pn^fato  fratri  Johanni  Magistri  a 
domino  Inquisitore,  ac,  ex  consiHo  peritorum  quibus  ipsum  vica- 
riatum ostenderamus,  habuisse  quod  prasfatus  vicarius,  virtute  illius 
commissionis,  poterat  se  nobis  adjungere,  et,  in  hac  civitate  ad 
quam  et  totam  diœcesim  Rothomagensem    extendebatur  sua  com- 


i.  Q  :  chthitavH.  —  2.  En  marge  de  ABC.  —  3.  C  ;  sequenti.  —  ^.  A  :  Loiselleur, 
canonico  ecdesix  Rothoniaoensis  ;  C  :  LoiseJeur,  canoiiico  Rotbotiiageusi.  —  5.  C  : 
traâitam. 


26  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

missio,  pariter  nobiscum  prassentem  processum  deducere.  Et  nihi- 
lominus,  pro  majori  securitate  prnsfati  processus,  dominum  Inqui- 
sitorem,  ad  ipsius  personam  per  litteras  nostras  patentes,  somtnare 
et  requirere  duximus  ut  in  hanc  urbem  Rothomagensem,  hujus 
processus  deducendi  gratia,  personaliter  accederet,  aut  vicarium 
committeret,  qui  planiorem  et  specialiorem  haberet  potestatem, 
proiit  ex  tenore  litterarum  ipsarum  inferius  subscriptarum  '  aper- 
tius  constat. 

Quibus  sic  per  nos,  episcopum  praedictum,  expositis,  pra^nomi- 
natus  frater  Johannes  Magistri  respondit  quod,  tum  pro  serena- 
tione  conscienti^e  suae,  tum  pro  securiori  deductione  processus, 
nollet  se  de  praesenti  materia  intromittere,  nisi  si  et  in  quantum 
super  hoc  haberet  potestatem.  Verumtamen,  in  quantum  poterat 
et  sibi  licebat,  placuit  eidem  ut  nos^  episcopus  pra;dictus,  in  materia 
procederemus  uherius*,  donec  plenius  haberet  consiUum  si,  vigore 
saspedicta^  su^e  commissionis,  processum  ipsum  deducendum  assu- 
meret.  Cujus  sic  habito  consensu,  rursum  eidem  processum  et 
quie  jam  processerant,  aut  in  posterum  agerentur,  communicare 
obtulimus.  Atque,  deliberationibus  assistentium  receptis,  dccrevi- 
mus  mulierem  prasfatam,  per  litteras  nostras  citatorias,  coram 
nobis  tore  citandam  et  evocandam  ad  diem  mercurii  proximo 
sequentem,  sciHcet  xxi.  mensis  februarii  ;  quarum  litterarum  ténor 
inferius  annotatur. 


SEQUITUR    PRIMO     TENOR    LITTERARUM    VICARIATUS    DICTI      FRATRIS  JOHAXNIS 

MAGISTRI  5. 

«  Frater  Johannes  Gravèrent,  ordinis  Fratrum  Pra^dicatorum,  sacrœ 
theologiœ  professer,  hœreticae  pravitatis  Inquisitor  in  regno  Francise 
auctoritate  apostolica  deputatus,  dilecto  sibi  in  Christo  fratri  Johanni 
Magistri,  ejusdem  ordinis,  in  auctore  et  confirmatore  fidei  Domino  nostro 
Jhesu  Christo,  salutem.  Quoniam  morhus  h^eresisvelut  cancer  serpit,  et 


I.  AC  :  siibscripto.] —  2.   A  :  uUerius  ajouté  au-dessus  de  la  ligne  devant  itt 
materia.  —  3.  JC  en  marge  :  Ténor  vicariatus  fratris  Johannis  Magistri. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  27 

latenter  simplices  interticit,  nisi  cum  diligenti  examine  iiiquisitionis 
sarculo  pr^escindatur  :  hinc  est  quod,  de  vestr«  fidei  zelo,  discretione  ac 
probitate  confisi,  auctoritate  apostolica  qua  fungimur  iii  hac  parte,  in 
civitate  et  diœcesi  Rothomagensi,  nostrum  fecimus,  creavimus  et  con- 
stituimus  vicarium,  ac  pra^sentium  tenore  facimus,  creamus  et  constitui- 
mus  ;  dantes  et  concedentes  vobis  in  dicta  civitate  et  diœcesi  plenariani 
potestateni  contra  quoscumquehcereticosaut  deh^eresi  suspectes  ac  eorum 
credentes,  fautores,  defensores  et  receptatores,  inquirendi,  citandi,  con- 
veniendi,  excommunicandi,capiendi,  detinendi,corrigendi  et  alias  contra 
ipsos  modis  opportunis  procedendi,  usque  ad  definitivam  sententiam 
inclusive  ;  necnon  absolvendi  et  pœnitentias  salutares  injungendi,  et 
generaliter  omnia  alia  et  singula  faciendi  et  exercendi,  qme  ad  dictum 
Inquisitoris  I  officium  pertinent, -tam  de  jure  quam  de  consuetudine  ac 
privilegio  speciali,  quiç  faceremus  et  facere  possemus,  si  pr^esentes 
essemus.  In  quorum  omnium  testimonium,  sigillum  nostrum,  quo  utimur 
in  officio,pra2sentibus  duximus  apponendum.  Datum  Rothomagi,  anno 
Domini  millesimo  CCCC.  XXIIII.,  vicesima  prima  mensisaugusti.  » 


ITEM  2  SEQUITUR  5  TENOR  LITTERARUM,  QUAS  NOS  PR^FATUS  EPISCOPUS 
TRANSMISIMUS4    DOMINO    INQUISITORI    H.ERETIC.E    PRAVITATIS. 

«  Petrus,  miseratione  divina  Belvacensis  episcopus,  venerando  patri 
magisiro  johannï  Gravèrent,  sacrai  theologi.E  doctori?,  Inquisitori  haere- 
xicx  pravitatis,  salutem,  et  in  Christo  dilectionem  sinceram.  Cum  dominus 
noster  Rex,  zelo  fidei  orthodoxas  etchristiauce  religionis  accensus,  quam- 
dani  mulierem  nomine  Johannam,  qua^  Puella  vulgaricognomine  appel- 
latur,  de  variis  criminibus  adversus  fidem  et  ipsam  religionem  christia- 
nam  perpetratis  notorie  diftamatam  ac  de  ha^resi  suspectam,  in  nostra 
diœcesi  Belvacensi  captam  etdeprehensam^  nobis  tanquam  judici  ordina- 
rio  reddidisset  ac  expedivisset  ;  territoriumque  nobis  in  hac  civitate  et 
diœcesi  Rothomagensi,  pro  deductione  processus  in  ea  re  habendi,  per 
Capitulum  Rothomagcnsis  ecclesic-e,  sede  archiepiscopali  vacante,  fuisset 
concessum  et  assignatum  ;  cupientes  omnem  erroris  impietatem  a  grege 
dominico  depelh    alque  catholicx'  veritatis  integritatem    jugiter  illa?sam 


I.  AC  :  Inqiiisitionis.  —  2.  AC  en  marge  :  Ténor  Jitteranini  traiisniissanini 
Inquisitori  ;  C  en  marge  :  Ténor  Jitterariim  transtnissarum  domino  Inquisitori.  — 
3.  Cornet  Item  seqnitur.  —  4.   C  ajoute  diclo.  —  3.   C  :  professori. 


28  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

permanere,  ut  sic  populuschristianus,  praecipuein  nostradiœccsiet  caste- 
ris  partibus  hujus  christianissimi  regni,  per  sanam  doctrinam  jugiter 
tedificctur  ad  salutem  ;  causam  pr^efatae  mulieris  omni  studio  et  diligen- 
tia  examinare,  ac  de  ejus  dictis  etfactis  fidem  orthodoxam  concernentibus 
inquirere  duximus  :  evocatisque  nonnullis,  tam  sacras  theologiai  quam 
juris  canonici  doctoribus  et  aliis  peritis,  juridicum  processum  in  hac 
urbe,  cum  grandi  et  niaturo  consilio,  inchoavimus.  Verum,  quoniam  res 
ipsa  officium  vestrum  inquisitionissingulariler  concernit,  cujus  interest  in 
hujuscemodi  suspicionibus  hx^resum  lucidam  perquircrc  veritatem,  ves- 
tram  venerandam  paternitatem  rogamus  et  '  in  favorem  fidei  sommamus 
et  requirimus  quatenus,  pro  ulteriori  ejusdem  processus  deductione,  ad 
hanc  urbem  indilate  accedatis,  causam  ipsam,  prout  vestro  incumbit  offi- 
cie, secundum  formam  juris  et  apostolicas  sanctiones,  tractaturus,  ut, 
concordi  sententia  et  uniformi  processu,  rei  prnsfatiis  pariter  intendamus. 
Quod  si  vos  tanta  occupatio  detineret  ut  alicujus  morx  rationabilem 
causam  prastendcre  possctis,  saltem  fratri  Johanni  Magistri,  vicario  in 
civitateet  diœcesi  Rothomagensi  a  vobis  deputato,  aut  alteri  specialiter 
ad  hoc  committatis  facultatcm,  ne  fiicti  hujus,  in  prasjudicium  fidei  et 
scandalumpopuli  christiani,  morosa  diiatio  vestrae  absentiie  post  debitam 
requisitionem  valeat  imputari.  Quidquid  autem  inde  faciendum  decreve- 
ritis  per  litteras  vestras  patentes  nobis  indilate  significare  curetis.  Datum 
Rothomagi  sub  sigillo  nostro,  anno  Domini  millesimo  CCCC.XXX., 
die  XXII.  mensis  februarii.  »  Sic  signala  ^  :  «  G.  Boisguillaume  ', 
G.  Man'Chon  4.  » 

MERCURII    XXI.    FEBRUARII.  PRIMA    SESSIO    PUBLICA^. 

Item  mercurii,  scilicet  xxi.  die  mensis  februarii,  hora  quasi 
octava  de  mane,  nos,  episcopus  prasdictus,  accessimus  ad  cap- 
pellam  regiam  castri  Rothomagensis,  ad  quam  cappellam  mulie- 
rem  pra^fatam  citari  jusseramus,  die  et  hora  prasdictis  com- 
parituram  ;  ibidemque  pro  tribunali  sedimus,  assistentibus  nobis 
reverendis  patribus,  dominis  et  magistris  :  ^gidio,  abbate  Sanctae 
Trinitatis  Fiscampnensis,  Petro,  priore  de  Longavilla-Giffardi, 
Johanne    de  Castellione,   Johanne    Beaupcre,  Jacobo  de  Turonia, 


I.  O  omet  et.  —  2.A:  signale.  —  5.  C  .•  Boscguillamne.  —  4.  5  :  Machon. 
5.  En  marge  de  ABC. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  29 

Nicolao  Midi,  Johanne  de  Nibat,  Jacobo  Guesdon,  Johanne  Fabri, 
Mauricio  de  Quesneio  ',  Guillelmo  Boucherii,  Petro  Hotidenc  ^, 
Petro  Mauricii,  Ricardo  Prati  et  Gerardo  Fueilleti,  sacra;  theologiic 
doctores  '  ;  —  Nicolao  de  Gemeticis,  Guillelmo  Sanctas  Katharinas 
et  4  Guillelmo  ^  de  Cormeliis,  abbatibus  ;  Johanne  Guerini,  cano- 
nici  ;  Radulpho  Rousselli,  utriusque  juris  doctoribus  ;  Guillelmo 
Haiton  ^,  Nicolao  Coppeqiiesne  ',  Johanne  Magistri,  Ricardo  de 
Groucheto  *,  Petro  Minerii,  Johanne  Pigache,  Radulpho  Silvestris, 
bachalariis  in  theologia;  —  Roberto  Barberii,  Dionysio  Gastinel  et 
Johanne  Dulcis  9  ;  Nicolao  de  Veiiderés,  Johanne  Basseti,  Johanne 
de  Fonte,  Johanne  BruUoti,  Auberto  Morelli,  Johanne  Columbelh, 
Laurentio  de  Busco  '°  et  Radulpho  Anguy,  in  canonico;  —  Andréa 
Marguerie,  Johanne  Ad-Ensem  ",  GaufFrido  de  Crotay  et  ^Egidio  de 
Campis,  in  civili  jure  licentiatis.  In  quorum  pritsentia  primitus 
lectae  fuerunt  littene  regix.  de  redditione  et  restitutione  s^epedict^ 
mulieris  nobis  facta,  et  deinceps  litterse  Capituli  Rothomagensis, 
super  commodatione  territorii  :  quarum  litterarum  tenores  superius 
praemittuntur,  Quibus  ibidem  lectis,  dominus  Johannes  de  Esti- 
veto,  promotor  in  hac  causa  per  nos  constitutus  et  deputatus, 
coram  nobis  recitavit  quod  ipsa  mulier,  Johanna  nomine,  per  exse- 
cutorem  citationum  nostrarum  in  hac  causa  deputatum,  fuerat 
citata  et  evocata,  ut  in  eodem  loco,  die  et  hora  priedictis,  compa- 
reret,  interrogatoriis  sibi  proponendis  quod  juris  esset  responsura, 
prout  ex  relatione  prsefati  exsecutoris,  litteris  nostris  citatoriis 
annexa,  plenarie  constabat. 

Q.UARUM     LITTERARUM     CITATIONIS     ET    RELATIONIS     TENORES    SEQ.UUNTUR '^ . 

«  Petrus,  miseratione  divina  Belvaceiisis  episcopus,  habens  territorium 
in  civitate  et  diœcesi  Rothomagensi,  ex  parte  venerabilis  Capituli  eccle- 


\.  A  :  Quesneyo.  —  2.  B  :  Houdent  ;  C  :  Hodenc.  —  3.  C  omet  doctores.  — 
4.  A  omet  et.  —  5.  C  ajoute  Sanctx  Marix.  —  6.  C  :  Haitton  ;  AB  :  Heton  — 
7.  C  :Couppeqiiesne.  —  S.C  :  Grouceto .  —  9.  A  ajoute  in  utroque.  —  10.  C  :  Busco. 
AB  :  Busto.  —  11.  i^  ;  De  Ensein. —  12.  ABC  en  marge  :  Ténor  Utteraruvicitalionis 
et  relalionis. 


30  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

sise  Rothomagensis,  sede  archiepiscopali  vacante,  nobis  accommodatum, 
pro  materia  infra  scripta  deducenda  et  terminanda,  decano  Christianita- 
tis  Rothomagensis,  omnibusque  '  et  singulis  presbyteris,  curatis  et  non 
curatis  in  civitate  et  diœcesi  Rothomagensi  constitutis,ad  quemseu  quos 
nostne  proïsentes  litteras  pervenerint  exsequendit,  salutem  in  auctore  et 
consumatore  fidei,  Domino  nostro  Jhesu  Christo.  Cum  qucxdam  mulier, 
vulgariter  dicta  Johanna  la  Pucelle,  in  diœcesi  nostra  Belvacensi  capta  et 
deprehensa,  ac  per  christianissimum  et  serenissimum  principem,  dominum 
nostruni  Francorum  et  Angliœ  regem,  nobis,  tanquam  vehementer  sus- 
pecta de  hasresi,  ut  processum  contra  eam  in  materia  fidei  faceremus, 
reddita  fueritct  expedita,  traditaet  liberata  ;  nosque,  audita  famade  factis 
etgestis  per  eam  in  hcsionem  fidei  nostrae,  nedum  per  regnum  Francias, 
imo  etiam  per  totam  christianitatem  notorie  divulgata  ;  informationc 
etiani  diligenti  ac  deliberatione  peritorum  pr^ehabitis  ;  volentes  in  dicta 
materia  cum  maturitate  procedere,  decreverimus  ipsam  Johannam  vocan- 
dam  esse,  citandam  et  audiendam  super  articulis  et  interrogatoriis  contra 
eam  dandis  et  sibi  faciendis,  fidei  materiam  concernentibus  :  vobis  et 
vestruni  singulis  propterea  mandanuis  quatcnus  alter  vestrum  requisitus 
alterum  non  cxspectet,  nec  unus  pro  alio  se  cxcusct.  Citetis  pcremptorie 
coram  nobis  in  cappella  regia  castri  Rothomagensis,  ad  diem  mercurii 
vicesimam  primam  pra.'sentis  mensis  februarii,-  hora  octava  de  mane, 
dictam  Johannam  quam  de  hivresi  vehementer  suspectam  habemus,  res- 
ponsuramveritatem  super  dictis,  articulis  et  interrogatoriis  ac  aliis  super 
quibus  eam  suspectam  habemus,  et  alias  facturam  quod  justum  fuerit  et 
rationis  ;  cum  intimatione  quod  ipsam  exconiniunicabimus  nisi  coram 
nobis  comparuerit  ea  die.  Quid  inde  feceritis,  vos  qui  praesentes  fueritis 
exsecuti,  nobis  fidcliter  rescribatis.  Datum  Rothomagi  sub  sigillo  nostro, 
anno  Domini  millesimo  CCCC.  XXX.,  die  martis  vicesima  dicti  mensis 
februarii.  »  Sic  signala  :  «  G.  Boisguillaume  ^,  G.  Maxxhok.  » 

RELATIO    EXSECUTIONIS  J. 

«  Reverendo  in  Christo  patri  et  domino  Petro,  miseratione  divina  Bel- 
vacensi episcopo,habenti  territorium  in  civitate  et  diœcesi  Rothomagensi, 
ex  parte  venerabilis  Capituli  ecclesia^  Rothomagensis,  sede  archiepisco- 
pali vacante,  vobis  accommodatum   pro  materia  infra  scripta  deducenda 


i.  A  :  omnibus.  — '2.  C  :  Bosci^uillaiiiiie.  —  3.  En  marge  de  AB;  C  en  marge  : 
Kelatio  exseculoris  nidnJaloruni. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  3  I 

et  tcrminanda,  vester  humilis  Johannes  Massieii,  presbyter,  decanus 
Christianitatis  Rotbomagensis,  obedientiam  promptam  in  mandatis  cum 
omni  reverentia  ethonore.  Noverit  reverenda  paternitas  vestra  me,  virtute 
mandati  vestri  mihi  pnvsentati,  cui  biuc  mea  prœsens  relatio  est  annexa, 
citasse  peremptorie  coram  vobis  in  cappella  regia  castri  Rotbomagensis, 
ad  diem  mercurii  vicesimam  primam  pn^sentis  mensis  februarii,  hora 
octava  de  mane,  quamdam  muliei'em,-vulgariter  nuncupatam  Jobannam 
la  Piicelle,pcY  me  personaliter  infra  septa  dicti  castri apprebensam,  quam 
de  h;vresi  vebementer  suspectam  habetis,  responsuram  veritatem  super 
articulis  et  interrogatoriis  contra  eam  dandis  et  sibi  faciendis,  fidei  mate- 
riam  concernentibus  acaliis,  super  quibus  eam  suspectam  babetis,  et  alias 
facturam  quod  justum  fuerit  et  rationis,  cum  intimatione  in  ipsis  vestris 
litteris  contenta.  Qux  quidem  Jobanna  in  effectu  mibi  respondit  quod 
libenter  coram  vobis  compareret,  et  veritatem  super  interrogatoriis  eidem 
fiendis  responderet,  quodque  ipsa  petebat',  quod  in  hac  materia  velletis, 
una  vobiscum,  viros  ecclesiasticos  de  partibus  istis  Francias  asque  bene' 
sicut  et  Angliie  ,  convocare;  et,  ulterius,  quod  reverendam  paternitatem 
vestram  bumiliter  supplicabat,  quatenus  crastina  die  antequam  coram 
reverenda  paternitate  vestra  compareret,  missam  posset  audire,  et  quod 
boc  vobis  significarem  ;  quod  et  feci.  Quse  pra;missa  sic  per  me  facta 
reverenda;  paternitati  vestnt  significo,  per  prassentes,  sigillo  et  signo 
manuali  meis  sigillatas  et  signatas.  Datum  anno  Domini  millesimo  CCCC. 
XXX.,  die  martis  prascedente  dictam  diem  mercurii.  »  Sic  signala  : 
«  Johannes.  » 


PETITIO    PROMOTORIS  ^. 

Deinceps  autem  prœfatus  promotor,  post  exhibitionem  litteraruni 
pntdictarum,  instanter  requisivit  quatenus  antedicta  mulier  ad 
illum  locum  venire  mandaretur  et  coram  nobis  in  judicio  '  com- 
parere,  prout  ad  illuc  comparendum  citata  fuerat,  et  per  nos  inter- 
rogaretur  super  certis  articulis  niateriam  fidei  concernentibus  ; 
quod  eidem  concessimus.  Et  intérim,  quia  mulier  pr^efata  missam 
audire  prius  requisiverat,  exposuimus  coram  pr^dictis  assisten- 
tibus  qualiter,    ex   consilio   notabilium   dominorum  et    magistro- 


i.  Ben  marge  :  Nota.  —  2.  En  marge  deAB  ;  C  en  marge  :  Promotor  proponit. 
-  '>,.  Q  omet  in  judicio. 


32  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

rum  habueramus  quod,  visis  criminibus  de  quibus  dicta  mulier 
diffamata  erat  et  difformitate  habitus  in  quo  perseverabat,  super- 
sedendum  erat  a  concedendo  sibi  licentiam  de  audiendo  missam  et 
interessendo  divinis  officiis  '. 

JOHAKKA   ADDUCITUR   AD   JUDICIUM  ^. 

Iiiterea,  dum  ha;c  per  nos  dicerentur,  adducta  fuit  eadem  mulier 
per  pr^edictum  exsecutorem  citationum  nostrarum.  Qua  compa- 
rente  injudicio  corani  nobis,  cœpimus  exponerequod  ipsa  Johanna, 
dudum  capta  et  deprchensa  infra  termines  et  limites  nostnv  diocesis 
Belvacensis,  cujusgesta  plurima  in  lassionem  orthodoxe;  fidei,  non 
modo  in  nostra  diœcesi,  verum  etiam  in  cajteris  multis  regionibus, 
fama  publica  jam  fere  per  universa  régna  christianorum  divulgata 
referebat  ;  novissime  per  serenissimum  et  '  christianissimum  prin- 
cipem  dominum  nostrum  regem  nobis  reddita  et  expedita  fuerat, 
ut  adversus  eam,  prout  juri  et  rationi  consonum  esse  videretur, 
processus  in  materia  fidei  ageretur.  Nos  vero,  attentis  fama  com- 
mun! et  publicis  rumoribus,  una  cum  certis  informationibus,  de 
quibus  superiusfecimus  mentionem,  habito  in  primis  peritorum  in 
jure  divino  et  humano  maturo  consilio,  ipsam  Johannam  litteratorie 
citari  et  evocari  mandaveramus  ex  officio  nostro,  super  interro- 
gatoriis  in  materia  fidei  eidem  proponendis  responsuram  veritatem 
et  alias  facturam  quod  juris  esset  ac  rationis,  veluti  ex  litteris  ante- 
dictis  quas  promotor  exhibuerat  poterat  apparere. 

EXHORTATIO    PRIMA    FACTA   JOHANNiE  4. 

Quapropter  debitum  officii  nostri  ad  conservationem  et  exaltatio- 
nem  fidei  catholicae,  cum  benigno  auxilio  Jhesus  Christi,  cujus  res 
agitur,  cupientes    in  hoc  processu   explere,   in  primis  saepedictam 


I .  AB  en  marge  :  Condusuin  quod  non  intererit  divinis  officiis  ;  C  en  marge  :  Non 
pertnittetur  interesse  divinis  in  illo  habita.  —  2.  En  marge  de  AB.  —  3.  C  omet 
serenissinniui  et.  —  4.  En  marge  de  ABC  ;  AC  ajoutent  dictœ. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  33 

Johaniiani,  coram  nobis  tune  sedentem,  caritative  monuimus  et 
requisivimus  ut,  pro  acceleratione  pntsentis  negotii  et  exoneratione 
proprix^  coiiscientin:,  plenam  veritatem  super  his  diceret,  de  quibus 
in  materia  iidei  interrogaretur,  non  quitrendo  subterfugia  vel  caute- 
las  ab  ipsius  veritatis  confessione  divertentes. 

REQUISITA    PR.ESTARE   JURAMENTUM  '. 

Insuper,  ex  oftïcio  nostro,  ipsam  Johannam  judicialiter  requisi- 
vimus, quatenus  juramentum  in  forma  débita,  tactis  sacrosanctis 
Evangeliis,  pritstarct,  de  dicendo  veritatem,  ut  prc\;mittitur,  super 
his  de  quibus  interrogaretur. 

Qux  quidem  Johanna  ad  hoc  ^  in  hune  modum  respondit  : 
«  Nescio  super  quibus  vultisme  interrogare.  Forte  vos  poteritis  a  me 
taha  petere,  quse  non  dicam  vobis.  »  Cum  vero  nos  eidem  dicere- 
mus  :  «  Vos  jurabitis  dicere  veritatem  de  his  quse  petentur  a  vobis, 
fidei  materiam  '  concernentibus  et  quiuscietis.  wlpsa  rursum  respon- 
dit quod  de  pâtre  et  matre,  et  his  qux  fecerat,  postquam  iter  arri- 
puerat  in  Franciam,  Hbenter  juraret  ;  sed,  de  revelationibus  eidem 
factis  ^  ex  parte  Dei,  nunquam  aUcui  dixerat  seu  revelaverat,  nisi 
soU  Karolo  queni  dicit  regem  suuni  ;  nec  etiam  revelaret  si  deberet 
eidem  caput  amputari  ;  quia  hoc  habebat  per  visiones  sive  consi- 
Hum  suum  secretum,  ne  alicui  revelaret  ;  et  quod,  infra  octo  dies 
proximos,  bene  sciret  si  hoc  deberet  revehire. 

Et  iterato,  et  vicibus  repetitis,  nos,  episcopus  prasdictus,  monui- 
mus et  requisivimus  eamdem  Johannam  quod  in  his  quit  tangercnt 
tidem  nostram  juramentum  pnestarevellet  de  dicendo  veritatem. Quit 
quidem  Johanna,  flexis  genibus,  ambabus  manibus  supra  Hbrum, 
videhcet  supra  Missale,  positis,  juravit  quod  diceret  veritatem  super 
his  qux  requirercntur  ab  ea,  fidei  materiam  concernentibus  quit 
sciret,  tacendo  de  conditione  antedicta,  videhcet  quod  nulli  diceret 
aut  revelaret  revelationes  eidem  factas. 


I.  En  marge  de  ,4BC.  —  2.  A  :  hœc .   —  5.  O  omet  maleriam.  —  ^.  O  omet 
eidem  jadis. 

Procès  de  JhANNE  u'Akc.  j 


34  PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

PRIMA    INTERROGATIO    POST   JURAMEKTUM   '. 

Item,  juramento  sic  pnestato-,  eadem  Johannaper  nos  interrogata 
fuit  de  nomine  et  cognomine  ipsius.  Ad  qu^  respondit  quod  in  par- 
tibus  suis  vocabatur  Johanneta  et,  postquam  venit  in  Franciam, 
vocata  est  Johanna.  De  cognomine  autcm  suo  dicebat  se  nescire. 
Consequenter,  interrogata  de  loco  originis  :  respondit  quod  nata 
fuit  in  villa  de  Donipremi,  qune  est  eadem  cum  villa  de  Grus  ;  et  in 
loco  de  Grus  est  principalis  ecçlesia. 

Item,  interrogata  de  nomine  patris  et  matris  :  respondit  quod 
pater  vocabatur  Jacobus  '  d'Arc,  mater  vero,  Ysabcllis. 

Interrogata  quo  loco  fuit  baptizata  :  respondit  quod  in  ecçlesia  de 
Dompremi. 

Interrogata  qui  fuerunt  ejus  patrini  et  matrinx  :  dicit  quod  una 
matrinarum  vocabatur  Agnes,  altéra  Johanna,  altéra  Sibilla  i  ; 
patrinorum  vero  unus  vocabatur  Johannes  Lhigiié,  alter,  Johannes 
Barrey  ;  aliasque  plures  matrinas  habuit,  prout  audivita  matre. 

Interrogata  quissacerdos  eambaptizavit  :  respondit  quod  dominus 
Johannes  Minet,  prout  crédit. 

Interrogata  an  vivat  ipse  :  respondi^quod  sic,  prout  crédit. 

Item,  interrogata  cujus  a^tatis  ipsa  erat  :  respondit  quod,  prout 
sibi  videtnr,  est  quasi  XIX  annorum  .  Dixit  pricterea  qitod  a  matre 
didicit  Pater  nosler,  Ave  Maria,  Credo  ;  nec  alibi  didicit  credentiam, 
nisi  a  pntfata  ejus  matre. 

Item,  requisita  per  nos  c\\ioàà\ctxQi  Pater  noster  :  respondit  quod 
audiremus  eam  in  confessione  et  ipsa  nobis  diceret  libenter.  Cum- 
que  iterum  pluries  super  hocrequireremus  eam  :  respondit  quod  non 
diceret  Pater  noster,  etc.,  nisi  eam  audiremus  in  confessione.  Tune 
autemdiximus  quod  libenter  sibi  traderemus  unum  aut  duos  nota- 
biles  viros  de  lingua  gallicana,  coram  quibus  ipsa  diceretPât/^r  noster, 
etc.  Ad  quod  respondit  ipsa  Johanna  '  quod  non  diceret  eis,  nisi 
eam  audirent  in  confessione. 


I.  En  marge  de  B\  rien  en  AC .  —  2.  AC  :  prxstito  ;  B  et  Q  :  posito.  —  3. 
B  :  Jacottits.  —  ^.  B  ci  Q  :  Sihylla.  —  ^.  A  :  ipsa  Johanna  respondit. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  35 

PROHIBITIO    NE    RECEDAT    A    CARCERIBUS   '. 

Quibus  sic  peractis,  nos,  episcopus  pra:dictus,  prohibuimus  eidem 
Johann;^  ne  recederet  de  carceribus  sibi  assignatis  infra  castrum 
Rothomagense,  absque  licentia  nostra,  sub  pœna  convictide  crimine 
hasresis.  Ipsa  vero  respondit  quod  non  acceptabat  illam  inhibitio- 
nem,  dicens  ulterius  quod,  si  evaderet,  nullus  posset  eam  repre- 
hendere  quod  fidem  suam  fregisset  vel  violasset,  quia  nulli  unquam 
fidem  dederat.  Deinceps  conquesta  fuit  quod  in  vinculis  et  compe- 
dibus  ferrais  detinebatur.  Tune  quoque  sibi  diximus  quod  alias  nisa 
fuerat  a  carceribus  evadere  pluribus  vicibus,  et  propterea,  ut  tutius 
et  securius  custodiretur,  jussa  fuerat  vinculis  ferreis  compediri.  Ad 
quod  respondit,  dicens  :  «  Verum  est  quod  alias  volui  et  vellem, 
prout  licitum  est  cuicumque  incarcerato  seu  prisionario,  evadere.  » 

Postea  -  vero,  commisimus  ad  tutam  custodiam  ipsius  Johanna; 
nobilem  virum  Johannem  Gris,  scutiferum  corporis  domini  nostri 
Régis,  etcumipso  Johannem  Berwoit  a.c  Willermum  Talbot,  eisdem 
injungentes  quod  bene  et  fideliter  ipsam  Johannam  custodirent, 
nullos  cum  ea  permittendo  colloqui^  nisi  de  licentia  nostra.  Qui  de 
hoc  faciendo,  tactis   sacrosanctis  Evangeliis,  solemniter  juraverunt. 

Demum  et  finaliter,  omnibus  praemissis  completis,  assignavimus 
eidem  Johann^  crastinam  diem  jovis  sequentem  immédiate,  ad 
comparendum,  hora  octava  de  mane,  in  caméra  paramenti,  in  buto 
auke  magnc'e  pra;dicti  castri  Rothomagensis. 

JOVIS    XXn    FEBRUARU.    SESSIO    SECUNDA  3. 

Item,  die  jovis,  xxii  februarii,  immédiate  sequente,  nos,  episcopus 
prajdictus,  accessimus  ad  cameram  paramenti,  in  buto  magnœ  aulse 
castri    Rothomagensis,   ubi    nobiscum    pariter    congregati    fuerunt 


I .  En  marge  de  B  ;  A  en  marge  :  Prohihitio  ne  exiret  a  loco  pro  carcerc  depiitato, 
donec  etc. ..  ;  C  en  marge  :  Prohibitio  ne  recederet  a  loco  pro  carcere  deputato, 
donec  clc .  —  2.  AC  en  marge  :  Juramenlum  cusloduin  curccruiu  ;  B  :  juranwiitutn 
custodiiin.  —  3.  En  marge  de  ABC;  A  :  secunda  sessio. 


36  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

revereiidi  patres,  domini  et  magistri  :  -^gidius,  abbas  Sanctas  Trini- 
tatis  Fiscampnensis,  Petrus,  prior  de  Longavilla-Giffardi  ',  Johannes 
de  Castellione,  Johannes  Beaupcre,  Jacobus  de  Turonia,  Nicolaus 
Midi,  Johannes  de  Nibat,  Jacobu^  Guesdon,  Johannes  Fabri,  Mauri- 
cius  de  Quesneio  %  Guillelmus  Boucherii,  Fetms  Houdenc  ',  Petrus 
Mauricii,  Ricardus  Prati  et  Gerardus  Fueilleti,  sacrx  theologiae  doc- 
tores  ;  —  Nicolaus  de  Gemeticis,  Guillehnus  sanct^t  KathariniE, 
Guillelmus  •*  de  Cormeliis,  abbates  ;  et  Johannes  Guéri  ni,  in  cano- 
nico  5,  Radulphus  Rousselli,  in  utroque  jure  doctores  ;  — Guillel- 
mus Hailaii  ^,  Nicolaus  Coppequesne  ',  Johannes  Magistri,  Ricardus 
de  Groucheto  ^,  Petrus  Minerii,  Johannes  Pigache,  Radulphus  Sil- 
vestris,  bachalarii  in  sacra  theologia  ;  —  Robertus  Barberii,  Diony- 
sius  Gastinel,  Johannes  Dulcis,  in  utroque  ;  —  Johannes  Basseti, 
Johannes  de  Fonte,  Johannes  Brulloti,  Aubertus  Morelli,  Nicolaus  de 
Venderès,  Johannes  Pinchon,  Johannes  Columbelli,  Laurentius  de 
Busco^,  Radulphus  Angiiy  '°,  in  canonico  ;  —  Andréas  Marguerie, 
Johannes  Ad-Ensem,  Gaiiffridus  de"  Crotay  et  ^gidius  de  Campis, 
in  civili  jure  licentiati  ;  — abbas  de  Pratellis,  fra.ter  Guillelmus'^ 
r Ermite,  Guillelmus  de  Gardinis,  doctor  in  medicina,  Robertus 
Morellet^^  et  Johannes  Régis,  canonici  ecclesia;  Rothomagensis. 

In  quorum  pnesentia,  primo  exposuimus  qualiter  fratrem  Johan- 
nem  Magistri,  vicarium  domini  Inquisitoris,  qui  tune  priEsens  ade- 
rat,  sommaveramuset  requisiveramusde  seadjungendo  pra^senti  pro- 
cessui  ;  offerentes  sibi  omnia  communicare  quaî  hactenus  facta 
fuerant  in  materia,  aut  quit-  fièrent  in  posterum  ;  et  quod  ipse  vica- 
rius  responderat  se  tantum  fuisse  commissumet  deputatuma  domino 
Inquisitore  prjefato,  pro  civitate  et  diœcesi  Rothomagensi  ;  proces- 
sus autem  iste    deducebatur   a  nobis  ratione  nostrit   jurisdictionis 


I.  C:  Guiffardi.  —  2.  AC  :  Qtiesmyo.  —  3.  C  .•  Hodenc.  —  4.  AC  :  GuUlertnus. 
—  5.  AC  :  canonici.  —  6.C  :  Haitton  ;  AB  :  Heton.  —  7.  C.  Couppequesne.  —  8.  C  : 
Groucelo. —  9.  ABC  :  Buslo.  —  10.  AC  :  depuis  Aubertus  Morelli  jusqu'à  Radulphus 
Anguy,  rénumération  est  la  suivante  :  Johannes  Cohunbelli,  Laurentius  de  Buste, 
Nicolaus  de  Venderès,  JoJianncs  Pinchon.  —  11.  C  :  du.  —  12.  C  :  Guillcrnins.  — 
15.  C  :  Mord  et. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  37 

Belvacensis,  in  territorio  accommodato.  Q.uare,ne  processus  redde- 
retur  invalidus,  ac  etiam  pro  serenationeconscientia)  sua;,  distulerat 
se  adjungere,quousqueplenius  haberetconsiliumac  etiam  pleniorem 
haberet  potestatem  seu  commissionem  a  domino  Inquisitore  ;  ipse 
tamen  vicarius,  quantum  in  ipso  erat,  contentus  fuerat  quod  ulterius 
in  materia  continue  procederemus.Quas  sic  audiens  per  nos  recitari, 
praefatus  vicarius  nobis  respondit,dicens  :  «  Verum  est  quod  dicitis. 
Ratum  habui  et  habeo,  quantum  possum  et  quantum  in  meest,quod 
procedatis.  » 

Deinceps,  ipsam  Johannam,  coram  nobis  in  loco  prœdicto 
comparentem,  requisivimus  et  monuimus,  sub  pœnis  juris,  de 
faciendo  juramentum  quod  die  praîcedente  prœstiterat,  quodque 
simpliciter  et  absolute  juraret  dicere  veritatem,  ad  ea  quae  interro- 
garentur  in  materia  de  qua  delata  erat  et  diffamata.  Ad  quod  respon- 
dit  quod  heri  fecerat  juramentum  et  sufficere  debebat. 

Iterum  requisivimus  quod  juraret,  nam  quicumque,  etiam  prin- 
ceps,  requisitus  in  materia  fidei  non  posset  recusare  facere  jura- 
mentum '.  Responditque  iterum  :  «  Ego  feci  heri  vobis  juramen- 
tum; bene  débet  vobis  sufficere.  Vos  nimium  oneratis  me.  »  Fina- 
liter  fecit  juramentum  de  dicendo  veritatem,  in  his  qux  tangerent 
fidem. 

Postmodum  ^,  eximius  sacrée  théologie  professer,  magister 
Johannes  Pulchripatris,  de  pn-ecepto  et  ordinatione  nostra,  ipsam 
Johannam  interrogavit  super  his  qua;  sequuntur. 

Et  primo  exhortatus  est  eam  ut  ipsadiceret  veritatem  de  petendis, 
quemadmodum  ipsa  juraverat.  Quse  respondit  :  «  Vos  bene  pos- 
setis  mihi  talem  rem  petere,  de  qua  ego  responderem  vobis  verita- 
tem, et  de  aHa  non  responderem.  »  Et  subjungebat  :  «  Si  vosessetis 


I.  AC  :  ...facere  juramentum.  Responditque  iterum  :  a.  E^o  feci  heri  vohis  juramen- 
tum et  sufficere  debehat.  »  Iterum  requisivimus  quod  juraret,  nam  quicumque,  etiam 
princeps,  requisitus  in  materia  fidei  non  posset  recusare  juramentum.  Responditque 
iteruDi  :  «  Ego  feci  heri  vobis  juramentum  ;  bene  débet  vobis  sufficere.  Vos  nimium 
otierati.  me.  »  Finalité r...  —  2.  ABC  en  marge  :  Beaupère  incipit  interrogare. 


38  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D'aRC 

bene  informati  de  me,  vos  deberetis  velle  quod  essem  extra  manus 
vestras.  Ego  nihil  feci  nisi  per  revelationem.  » 

Interrogata  consequenter  de  a^tate  in  qua  erat,  dum  recessit  a 
domo  patris  :  dixit  quod  de  ^etate  nescit  deponere. 

Interrogata  utrum  in  juventute  didicerit  '  aliquam  artem  :  dixit 
quod  sic,  ad  suenduni  pannos  lineos  et  nendum  ;  nec  timebat 
mulierem  Rothomagensem  de  nendo  et  suendo.  Ulterius  confessa 
fuit  quod,  propter  timorem  Burgundorum,  recessit  a  domo  patris  et 
ivit  ad  villam  de  Novocastro,  in  Lotharingia,  pênes  quamdam  mu- 
lierem, cognominatam  la  Rousse,  uh'i  stetit  quasi  per  quindecim  dies; 
addens  ulterius  quod,  dum  esset  in  domo  patris,  vacabat  circa  négo- 
cia familiaria  domus,  nec  ibat  ad  campos  cum  ovibus  et  aliis  anima- 
libus. 

Item,  interrogata  utrum  quolibet  anno  confitebatur  peccata  : 
respondet  quod  sic,  et  curato  proprio  ;  et  quando  curatus  erat 
impeditus,  confitebatur  uni  alteri  sacerdoti,  de  licentia  ipsius  curati. 
Aliquotiens  etiam,  bis  aut  ter,  prout  crédit,  confessa  fuit  religiosis 
mendicantibus.  Et  hoc  erat  apud  dictam  villam  de  Novocastro.  Et 
recipiebat  sacramentum  Eucharistie  in  festo  Pascha^. 

Interrogata  utrum,  aliis  festis  quam  in  Pascha,  recipiebat  ipsum 
Eucharistia^  sacramentum  :  dixit  interroganti  quod  ipse  transiret 
ultra.  Ulterius  confessa  fuit  quod,  dum  esset  aetatis  XIII  annorum, 
ipsa  habuit  vocem  a  Deo,  pro  se  juvando  ad  gubernandum.  Et, 
prima  vice,  habuit  magnum  timorem.  Et  venit  illa  vox,  quasi  hora 
meridiana,  tempore  aestivo,  in  horto  patris  sui  ;  et  ipsa  Johanna 
non  ^  jejunaverat  die  praecedenti.  Audivitque  vocem  a  dextro  latere 
versus  ecclesiam,  etraro  eam  audit  sine  claritare.  Quas  quidem  cla- 
ritas  est  ab  eodem  latere  in  quo  vox  auditur,  sed  ibi  communiter 
est  magna  claritas.  Et  quando  ipsa  Johanna  veniebat  in  Franciam, 
saspe  audiebat  illam  vocem. 

Interrogata  qualiter  videbat  ^  claritatem  quam  ibi  adesse  dicebat, 
cum  illa  claritas  esset  a  latere  :  nihil  ad   hoc  respondit  ;  sed   trans- 

I.  A  :  didicerit  in  juventute .  —  2.  Q  omet  non.  —  5.  AC  ajoutent  ilUwi . 


PROCES    DE   CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  39 

ivit  ad  alia.  Dixit  prc'eterea  quod,  si  ipsa  esset  in  une  nemore,  bene 
audiret  voces  venientes  ad  eam.  Dixit  etiam  quod  sibi  videbatur 
esse  digna  vox,  et  crédit  quod  eadem  vox  erat  missa  ex  '  parte  Dei  ; 
et  postquam  audivit  ter  illam  vocem^  cognovit  quod  erat  vox 
angeli.  Dixit  etiam  quod  illa  vox  semper  bene  custodivit  eam  et 
quod  ipsam  vocem   bene  intellexit. 

Interrogata  quale  documentum  sibi  dicebat  iila  vox  pro  salute 
animae  suae  :  dixit  quod  docuit  eam  se  bene  regere,  frequentare 
ecclesiam,  et  eidem  Johannc-e  dixit  necessarium  esse  quod  ipsa 
Johanna  veniret  in  Franciam.  Addiditque  praîfata  Johanna  quod 
interrogans  non  haberet,  pro  illa  vice,  ab  ipsa,  in  qua  specie  vox 
illa  sibi  apparuerat.  Ulterius  confessa  fuit  quod  illa  vox  sibi  dicebat, 
bis  aut  ter  in  hebdomade  %  quod  oportebat  ipsam  Johannam  rece- 
dere  et  venire  in  Franciam  ;  et  quod  pater  suus  nihil  scivit  de  suo 
recessu.  Dixit  etiam  quod  vox  dicebat  sibi  quod  veniret  in  Fran- 
ciam, et  non  poterat  plus  durare  ubi  erat  ;  quodque  vox  illa  sibi 
dicebat  quod  levaret  obsidionem,  coram  civitate  Aurelianensi  posi- 
tam.  Dixit  ulterius  vocem  pr^efatam  sibi  dixisse  quod  ipsa  Johanna 
iret  ad  Robertum  de  Baudricuria,  apud  oppidum  de  Vallecoloris, 
capitaneum  '  dicti  loci  ^,  et  ipse  traderet  sibi  gentes  secum  ituras  ; 
et  ipsa  Johanna  tune  respondit  quod  erat  una  pauper  fi  lia  quas  nes- 
ciret  equitare  nec  ducere  guerram.  Dixit  ultra  quod  ivit  ad  avun- 
culum  suum,  sibique  dixit  quod  apud  eum  volebat  manere  per  ali- 
quod  modicum  tempus  ;  et  ibi  mansit  quasi  per  octo  dies  ;  dixitque 
tune  pr^efato  avunculo  suo  quod  oportebat  ipsam  ire  ad  pra^dictum 
oppidum  de  Vallecoloris;  et  ipse  avunculus  ejus  illo  5  duxit  eam. 

Item  dixit  quod,  quando  ipsa  ^  venit  ad  "  saepedictum  oppidum 
de  Vallecoloris,  ipsa  cognovit  Robertum  de  Baudricuria,  cum  tamen 
antea  nunquam  ^  vidisset  eum  ">  ;  et  cognovit  per  illam  vocem  pras- 
dictum  Robertum,  nam  vox  dixit  sibi  quod  ipse  erat  ;  dixitque  ipsa 


i.  O  :  a.  —  2.  A  :  ehdomada.  —  3.  AC  :  qui  erat  capitaneus.  —  4.  AC  :  oppidi. 

—  5.  C ajoute  tune.  —  6.  A  omet  ipsa.  —  ].  C  :  apud.  —  8.  A  :  iinnquaw  antea. 

—  9-  {?  omet  eum. 


40  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Johanna  eidem  Roberto  quod  oportebat  eam  venire  in  Franciam. 
Ipse  autem  Robertus  bina  vice  recusavit  et  repulit  eam,  et  in  tertia 
vice  ipsam  recepit,  ettradidit  sibi  homines;  et  ita  etiam  dixerat  sibi 
vox  quod  eveniret. 

Item,  confessa  fuit  quod  dux  Lotharingie  mandavit  quod  ipsa 
duceretur  ad  eum  :  ad  quem  '  ipsa  ivit  ;  sibique  dîxit  quod  ipsa 
volebat  ire  in  Franciam.  Et  interrogavit  eam  dux  ipse  de  recupcra- 
tione  suae  sanitatis  ;  sed  ipsa  dixit  ei  quod  nihil  inde  sciebat  ;  et 
pauca  de  suo  voiagio  eidem  duci  declaravit.  Dixit  tamen  ipsi  duci 
quod  ipse  traderet  ei  filium  suum  et  gentes,  pro  ducendo  eam  ad 
Franciam,  et  ipsa  deprecaretur  Deum  pro  sua  sanitate.  Et  iverat  * 
eadem  Johanna  sub  salvo  conductu  ad  praefatum  ducem  ;  a  quo 
reversa  est  ad  oppidum  de  Vallecoloris  antedictum. 

Item,  confessa  fuit  quod,  in  recessu  a  prcefato  oppido  de  Valle- 
coloris, ipsa  existens  in  habitu  virili,  gestans  unum  ensem,  quem 
sibi  tradiderat  dictus  Robertus  de  Baudricuria,  absque  aliis  armis, 
associata  '  uno  milite,  uno  scutifero  et  quatuor  famulis,  perrexit  ad 
villam  Sancti  Urbani,  et  ibi  pernoctavit  in  abbatia. 

Item,  dixit  quod  in  illo  itinere  transivit  per  villam  Autisiodoren- 
sem,  et  ibi  audivit  missam  in  majori  eccicsia  ;  et  tune  fréquenter 
habebat  voces  suas,  cum  ea  de  qua  '  superius  fit  mentio. 

Item,  requisita  ut  diceret  cujus  consilio  ipsa  cepit  habitum  viri- 
lem  :  ad  hoc  respondere  pluries  recusavit.  Finaliter,  dixit  quod  de 
hoc  non  dabat  onus  cuiquam  homini  ;  et  pluries  variavit. 

Item,  dixit  quod  prasdictus  Robertus  de  Baudricuria  fecit  jurare 
illos  qui  conducebant  ipsam  Johannam  quod  eam  ^  bene  et  secure 
conducerent.  Dixitque  idem  Robertus  ipsi  Johanna;  :  «  Vade  ''  », 
dum  recederet  ab  eo,  «  vade,  et  quod  inde  poterit  venire,  veniat  ".  » 

Item,  dixit  ipsa  Johanna  ulterius  '"^  quod  ipsa  ">  bene  scit  quod 
Deus  diligit  ducem  Aurelianensem  ;  ac  etiam,  quod  plures  revela- 


1.  Bet  Oet  ipsa.  —  2.  Q  :  fuerat.  —  3-  jQ  :  associalo.  —  4.  AB  :quihus.  —  5.  O 
omet  eam.  —  6.  B  :  «  Vaâe  »  est  rayé  ;  C  omet  »  Vade  ».  —  7.  Cen  marge  :  Nota. 
—  8.  A  :  ulterin.^  ipsa  Johanna.  —  9.  A  omet  ipsa. 


PROCI'S    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  4I 

tiones  de  ipso  habuerat  quam  de  homine  vivente,  excepto  illo  quem 
dicit  regcm  suum.  Dixit  pnvterea  quod  oportuerat  eam  mutare 
habitum  sumn  in  habitum  virilem.  Item,  etiam  crédit  quod  consi- 
lium  suum  '  bene  sibi  dixit. 

Item,  dixit  quod  ipsa  misit  litteras  Anglicis  existentibus  coram 
Aurelianis,  continentes  quod  inde  recédèrent,  quemadmodum  con- 
tinetur  in  copia  littenirum,  qua:  sibi  fuit  lecta  in  hac  villa  Rotho- 
magensi  ;  exceptis  tamen  duobus  vel  tribus  vocabulis  in  eadem 
copia  existentibus,  utputa  hoc  quod  dicitur  in  copia  illa  rcddatis  Puel- 
lœ  débet  poni  reddatis  régi.  Ibi  etiam  ponuntur  illa  verba  :  corpus 
pro  corpore,  et  capiit  giierra'  qux  non  erant  in  litteris  originalibus. 

Dixit  ulterius  ipsa  Johanna  quod  ivit  ad  illum  quem  dicit  regem 
suum,  sine  impedimento;  et,  cum  applicuisset  apud  villam  sanctae 
Katharin:\;  de  Fierhois,  tune  primo  misit  ad  illum  quem  dicit  regem 
suum,  deinceps  ivit  apud  "  villam  de  Chasteau-Chinon,  in  qua  ille 
quem  dicit  regem  suum  erat.  Applicuitque  ibidem  hora  quasi 
meridiana,  et  se  hospitavit  in  quodam  hospitio;  et,  post  prandium, 
ivit  ad  illum  quem  dicit  regem  suum,  qui  erat  in  Castro.  Item,  dicit 
quod,  quando  intravit  cameram  sui  régis  prasdicti,  cognovit  eum 
inter  alios,  per  consilium  su;i2  vocis,  hoc  sibi  revelantis.  Dixitque 
eidem  suo  régi  quod  volebat  ire  factum  guerram  contra  Anglicos. 

Interrogata  si,  illa  vice  qua  vox  ostendit  sibi  suum  regem  pn-efa- 
tum,  erat  aliqua  lux  in  loco  praefato  :  respondit  :  «  Transeatis 
ultra.   » 

Interrogata  utrum  videritne  aliquem  angelum  supra  ipsum  regem 
suum  :  respondit  :  «  Parcatis  mihi,  transeatis  ultra.  »  Dixit  tamen 
quod,  antequam  rex  suus  poneret  eam  in  opus,  ipse  multas  habuit 
apparitiones  et  revelationes  pulchras  \ 

Interrogata  quales  revelationes  et  apparitiones  idem  rex  suus 
habuit  :  respondit  :  «  Ego  non  dicam  hoc  vobis.  Adhuc  non  est 
vobis  responsum  ;  sed  mittatis  ad  ipsum  regem,  et  dicet  vobis.  » 


I.  Qomet  suum.  —  2.  iQ  omet  illiunqueiii  dicit  regem  suiiiii,  deinceps  ivit  apud. 
—  3.  .-1  .-pulchras  revelationes. 


42  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

Item,  dixit  eadem  Johanna  quod  vox  sibi  promiserat  quod,  satis 
cite  postquam  venisset  ad  regem  suum,  ipse  reciperet  eam.  Dixit 
etiam  quod  illi  de  parte  sua  bene  cognoverunt  quod  vox  eidem 
Jojiannns  transmissa  erat  ex  parte  Dei,  et  quod  viderunt  et  cogno- 
verunt ipsam  vocem,  asserens  ipsa  Johanna  quod  hoc  bene  scit. 
Ultra  dixit  quod  rex  suus  et  plures  alii  audiverunt  et  viderunt  voces 
venientes  ad  ipsam  Johannam  ;  et  ibi  aderat  Karolus  de  Borbonio 
et  duo  aut  très  aHi. 

Item,  dixit  dicta  Johanna  quod  non  est  dies  quin  audiat  illam 
vocem,  et  etiam  bene  indiget.  Dixit  etiam  quod  nunquam  requisi- 
vit  a  voce  pra;fata  aliud  prctmium  finale,  nisi  salvationem  animae 
su?e.  Ulterius  dicta  Johanna  confessa  fuit  quod  vox  dixit  ei  quod 
maneret  apud  villam  sancti  Dionysii  in  Francia  ;  ipsaque  Johanna 
ibi  manere  volebat  ;  sed  contra  ipsius  voluntatem  domini  eduxe- 
runt  eam.  Si  tamen  non  fuisset  la^sa,  non  inde  recessisset;  et  fuit 
husa  in  fossatis  Parisiensibus ',  cum  de  dicta  villa  sancti  Dionysii 
illuc  perrexisset  ;  sed  in  quinque  diebus  sanata  exstitit.  Ulterius  ^ 
confessa  fuit  quod  fecit  facere  unam  invasionem,  gallice  >  eschar- 
moiiche,  coram  villa  Parisiensi. 

Et  cum  interrogaretur  si  tune  erat  festum  :  respondit  quod  bene 
crédit  tune  fuisse  festum. 

Interrogata  si  hoc  erat  bene  factum  :  respondit  :  «  Transeatis 
ultra.  » 

Quibus  sic  hinc  et  inde  peractis,  quia  jam  satis  pro  illa  die  fac- 
tum videbatur,  nos,  episcopus  pra^fatus,  continuavimus  negotium 
usque  ad  diem  sabbati  immédiate  sequentem,  et  ejusdem  diei 
horam  octavam  de  mane. 

SABBATI    XXIV.    FEBRUARII.    SESSIO   TERTIA  4. 

Item,  sabbati  immédiate  sequcnte,  qua^  fuit  dies  xxiiii.  mensis 
februarii  pnvdicti,  nos,  episcopus  prsdictus,  ad  castrum  Rothoma- 


1 .  5  en  marge  :  Hoc  nota .  —  2.  .^  en  marge,  d'une  écriture  différente  de  celle  des 
autres  notes  :  Ibi  invenies.  —  3.  AC  ajoutent  une.  —  4.  En  marge  de  ABC  ;  A  : 
tertia  sessio. 


PROCES    DR    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  43 

gense  et  _ cameram  supradictam  accessimus,  in  qua  judicialiter 
coram  nobis  comparait  dicta  Johanna,  assistentibus  quam  pluribus 
reverendis  patribus,  doctoribus  et  magistris,  videlicet  :  iEgidio, 
abbate  Sanctai  Trinitatis  Fiscampnensis  ;  Petro,  priore  de  Longa- 
villa-Giftardi  '  ;  Johanne  de  Casteliione,  Erardo  Ernengart  % 
Johanne  Beaupére,  Jacobo  dé  Turonia,  Nicolao  Midi,  Johanne  de 
Nibal,  Jacobo  Guesdon,  Mauricio  de  Quesneyo,  Johanne  Fabri, 
Guillelmo  Boucherii,  Petro  Houdeuc  \  Petro  Mauricii,  Ricardo 
Prati,  Johanne  Carpentarii  et  Gerardo  Fueilleti,  Dionysio  de  Sabre- 
vays  +,  in  sacra  theologia  ;  —  Nicolao  de  Gemeticis,  Guillelmo 
Sancta?  Katharinse,  Guillelmo  de  |,Cormeliis,  abbatibus  ;  et  Johanne 
Guéri  ni,  in  canonico  ;  Radulpho  Rousselli,  in  utroque  jure  docto- 
ribus; —  Nicolao  Coppeqitesne  '\  Guillelmo  Haiton  ^,  Thoma  de 
Courcellis,  Johanne  Magistri,  Nicolao  Loiselleur  t,  Radulpho  Sil- 
vestris,  Guillelmo  de  Baudribosco,  Nicolao  Medici,  Ricardo  Lucra- 
toris,  Johanne  Dtival,  Guillelmo  Magistri  et  Guillelmo  rHerinite  ^, 
in  sacra  theologia  bachalariis  ;  —  abbate  Sancti  Audoeni,  abbate 
Sancti  Georgii,  de  Pratellis,  priore  de  Sancto  Laudo  et  priore  de 
Sagy  ;  necnon  Roberto  Barberii,  Dionysio  Gastinelli  et  Johanne 
Dulcis,  in  utroque  jure  '^  ;  —  Nicolao  de  Veuderès,  Johanne  Pin- 
chon,  Johanne  de  Fonte,  Auberto  Morelli,  Johanne  de  Quemino, 
Johanne  Columbelli,  Laurentio  de  Busco  '°,  Radulpho  Angiiy, 
Ricardo  de  Salicibus,  in  canonico;  —  Andréa  Marguerie,  Johanne 
Ad-Ensem,  Gauffrido  de  Croteyo,  ^gidio  de  Campis,  Nicolao  Mau- 
lini,  Petro  Carrelli,  Burello  de  Cormeliis,  in  civili  jure  licentiatis; 
—  Roberto  Moreleti  "  et  Johanne  Régis,  canonicis  ecclesii^  Rotho- 
magensis,  ac  Nicolao  de  Fovilla. 

In  quorum  pr^esentia,  primo  requisivimus  pnefatam  Johannam 
quod,  simpliciter  et  absolute,  juraret  dicere  veritatem  de  his  de  '^ 
quibus  interrogaretur,  ahsque  quacumque  conditione  per  ipsam  in 


I.  C  ;  Giiiffardi.  — ■  2.  C  :  Emengard.  —  3.  C  ;  Hodeiic.  —  4.  C  ;  Sahrevays  ; 
AB :  Sabeiivras —  5.  C  ;  Coiippequesne.  — 6.  AC  :  Haitton ;  B.Heton.  —  7.  C  ; 
Loyseleur.  —  8.  ABC  :  Lermite.  —  9.  AC  omettent  in  utroque  jure.  —  10.  AB  : 
Busio.  —  II.   AC  :  Morelli. —  12.   AC  :  super. 


44  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

hujusmodi  juramento  apponenda  ;  et  de  hoc  ipsam  trina  vice 
monuimus.  Quse  quidem  Johànna  respondit  :  «  Detis  mihi  licen- 
tiam  loquendi.  »  Et  tune  dixit:  «  Per  fidem  meam,  talia  possetis 
mihi  petere,  quae  ego  non  dicerem  vobis.  »  Rursum  quoque  dixit  : 
«  Potest  esse  quod,  de  muhis  qux  vos  possetis  mihi  petere,  ego 
non  dicerem  vobis  verum  [utputa]  '  de  hoc  quod  tangit  revelationes  ; 
quia,  forsan,  vos  possetis  me  compellere  ad  dicendum  talem  rem 
quam  ego  juravi  non  dicere,  et  ita  essem  perjura,  quod  velle  non 
deberetis.  »  Et  addidit  :  «  Ego  dico  vobis,  advertatis  bene  de  hoc 
quod  dicitis  vos  esse  meum  judicem,  quia  vos assumitisunum  grande 
onus,  et  nimium  oneratis  me.  »  Dicit  etiam  quod  videbatur  satis 
esse  jurasse  bis  in  judicio. 

Iterum  interrogata  an  vellet  simpHciter  et  absolute  jurare  :  res- 
pondit :  «  Vos  bene  potestis  supersedere  ;  ego  satis  juravi  in  duabus 
vicibus»;  dicens  ulterius  quod  totus  clerus  Rothomagensis  vel 
Parisiensis  nesciret  eam  condemnare,  nisi  haberet  in  jus.  Item  dixit 
quod  de  suo  adventu  hbenter  diccrct  veritatem;  sed  non  diceret 
lotum;  et  quod  spatiuin  octo  dierum  non  sufficeret  ad  dicendum 
omnia. 

Nos  autem,  episcopus  prctdictus,  diximus  ei  quod  ipsa  haberet 
consiUum  ab  assistentibus  si  deberct  jurare  an  non.  Quit  iterum 
respondit  quod  de  suo  adventu  hbenter  diceret  veritatem,  et  non 
ahter  ;  et  quod  non  oportebat  ut  sibi  amphus  inde  loqueremur. 

Postmodum,  ei  diximus  quod  se  redderet  suspectam,  si  non  vel- 
let jurare  de  dicendo  veritatem.  Respondit  ut  prius.  Iterato  requi- 
sivimus  eam  ut  juraret  pntcise  et  absolute.  Tune  respondit  quod 
hbenter  diceret  illud  quod  sciret,  et  adhuc  non  totum.  Dixit  ulte- 
rius quod  venit  ex  parte  Dei  et  non  habet  hic  negotiari  quidquam, 
petens  ut  remitteretur  ad  Deum  a  quo  venerat. 

Iterum  requisita  et  monita  de  jurando,  sub  pœna  essendi  one- 
rata  deilloquod  sibi  imponebatur:  respondit  :  «  Transeatis  ultra.  » 

Finaliter^  adhuc  ipsam  requisivimus  de    jurando,  et  ex  abundanti 

I .  Restitué  par  Quicherat. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  45 

monuimus  de  dicendo  veritatem  super  eo  quod  tangit  processum, 
dicendo  ei  quod  exponebat  se  magno  periculo  per  talem  recusationem. 
Tune  autem  respondit  :  «  Ego  sum  parata  jurare  dicere  veritatemde 
hoc  quod  ego  sciam,  tangens  processum.  »  Et  in  hune  modum  jura- 
vit. 

Deinceps,  ex  ordinatione  nostra,  fuit  interrogata  per  egregium 
doctorem,  magistrum  Johannem  Pulchripatris,  superius  nomi- 
natum,  qui  primo  ab  ipsa  petiit  qua  hora  novissime  comederat  aut 
bibèrat.  Qux  respondit  quod  ab  hesterno  die  post  meridiem  non 
comederat  aut  biberat. 

Item,  interrogata  depost  quam  horam  audiverat  vocem  qui^e  venie- 
bat  ad  eam;  respondit  :  «  Egoaudivi  heri  et  hodie.  » 

Item,  interrogata  qua  hora,  hesterno  die,  ipsam  vocem  audiverat: 
respondit  quod  ter  in  illo  die  ipsam  audiverat,  semel  de  mane, 
semel  in  vesperis,  et  tertia  vice  cum  pulsaretur  pro  Ave  Maria  de 
sero  ;  et  multo tiens  audit  eam  pluries  quam  dicat. 

Interrogata  quid  heri  de  mane  faciebat,  cum  illa  vox  venit  ad 
eam  :  respondit  quod  ipsa  dormiebat,  et  vox  excitavit  eam. 

Interrogata  si  vox  excitavit  eam  tangendo  ejus  brachia  :  respondit 
quod  per  vocem  fuit  excitata  sine  tactu. 

Interrogata  si  vox  illa  erat  in  caméra  ejus  :  respondit  quod  non, 
quod  ipsa  sciât,  sed  erat  in  Castro. 

Interrogata  si  ipsa  regratiata  est  illi  voci  '  et  si  flexit  genua  :  res- 
pondit quod  regratiata  est  ei,  existens  et  sedens  in  lecto  suo,  et 
junxit  manus  ;  et  hoc  fuit  postquam  requisiverat  habere^  auxiHum. 
Vox  autem  illa  dixit  eidem  Johann^  quod  responderet  audacter. 

Item,  interrogata  quid  vox  dixit  sibi,  quando  fuit  excitata  :  res- 
pondit quod  ipsa  petivit  eidem  voci  consilium  de  hoc  quod  ipsa  ' 
debebat  respondere,  dicens  eidem  voci  ut-peteret  de  hoc  consilium 
a  Domino;  et  vox^  dixit  ei  ouod  responderet  audacter  et  quod  Deus 
juvaret  eam. 


i.  C  :  ei  au  lieu  de  illi  voci.  —  2.  O  omet  liahere.  —  3.  AC  omettent  ipsu. 
4.  Q  omet  vox. 


4^  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d"aRC 

Interrogata  utrum  vox'  sibi  dixerit^  aliqua  verba,  antequam 
requireret  eam  :  respondit  quod  vox  dixit  aliqua,  sed  non  omnia 
intellexit.  Verumtamen,  postquam  fuit  excitata  a  somno,  vox  dixit 
ei  quod  audacter  responderet/ 

Item,  dixit  nobis,  episcopo  pnvdicto  :  «  Vos  dicitis  quod  cstis 
judex  meus  ;  advertatis  de  hoc  quod  fiicitis,  quia,  in  veritate,  ego 
sum  missa  ex  parte  Dei,  et  ponitis  vos  ipsum  in  magno  periculo  », 
gallice  «  en  grani  dangier  » . 

Interrogata  si  vox  illa  mutavitnc  suam  deliberationem  aliquando  : 
respondit  quod  nunquam  repcrit  eam  in  duabus  loquelis  contrariis. 
Dixit  etiam  quod,  illa  nocte,  audivit  eam  dicentemsibi  quod  audac- 
ter responderet. 

Interrogata  an  vox  prohibuerit  sibi  ne  diceret  totum  quod  ab  ea 
peteretur  :  dixit  :  «  Ego  non  respondebo  ^  vobis  de  illo.  Et  habeo 
revelationes  tangentes  regem,  quas  ego  non  dicam  vobis.  » 

Interrogata  si  vox  prohibuerit  sibi  ne  dicat  revelationes:  respon- 
dit: «  Ego  non  sum  consulta  de  hoc.  Detis  mihi  dilationem  xv 
dierum,  et  ego  de  hoc  vobis  respondebo,  »  Et,  cum  iterum  dila- 
tionem de  respondendo  petivisset,  dixit  :  «  Si  vox  prohibuerit  mihi, 
quid  inde  vultis  vos  dicere  ?  » 

Adhuc  interrogata  utrum  hoc  sibi  sit  prohibitum  [per  vocem]  : 
respondit  :  «  Credntisquod  homines  non  prohibueruntmihi.  «Item, 
dixit  quod  illo  die  non  respondebit,  et  nescit  si  debcat  dicere  an  non, 
quousque  sit  sibi  +  revelatum.  Item,  dixit  quod  crédit  firmiter,  et 
iLque  firmiter  sicut  crédit  fidem  christianam  et  quod  Deus  redemit 
nos  a  pœnis  inferni,  quod  ista  vox  venit  a  Deo  et  ex  sua  ordi- 
natione. 

Interrogata  utrum  illa  vox,  quam  dixit  sibi  apparere,  sit  unus 
angélus,  vel  utrum  sit  a  Deo  immédiate,  vel  an  sit  vox  unius  Sancti 
vel  Sancti\;  :  respondit  :  «  Illa  vox  venit  ex  parte  Dei  ;  et  credo  quod 
ego  non  dico  vobis  plane  illud  quod  ego  scio;  et  habeo  majorem 
metum  deficiendi,    dicendo    aliquid   quod  displiceat    illis  vocibus, 

I.  ()   omet  vox.  —  2.  A  :  dixerit  sibi.  —  5.  AC  :  respoiukû.  —  4.  A  :  sibi  sit. 


PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  47 

quatn  ego  habeam  de  respondendo  vobis.  Et  quantum  ad  istud 
interrogatorium,  rogo  vos  uthabeam  dilationem.  « 

Interrogata  si  crédit  hoc  displicere  Deo  quod  dicatur  veritas  : 
respondit:  «  Voces  dixerunt  mihi  quod  aliqua  dicam  régi  et  non 
vobis.  »  Item  dixit  quod,  illa  nocte,  dixit  sibi  multa  pro  bono  régis 
sui,  quiu  vellet  ipsum  regem  tune  scire,  et  quod  ipsa  non  potaret 
vinum  usque  ad  Pascha  :  ipse  enim,  ut  eadem  dicebat,  fuisset  Uttior 
in  suo  prandio. 

Interrogata  si  possetne  tantum  facere  apud  illam  vocem  quod 
velle  obedire,  et  déferre  nuntium  régi  suo  :  respondit  quod  nescie- 
bat  si  vox  vellet  obedire  nisi  esset  voluntas  Dei  et  quod  Deus  consen- 
tiret.  «  Et  si  placeatDeo  »,  inquit,  «  ipse  benepoterit  facere  revelari 
suo  régi;  et  de  hoc  essem  bene  contenta.  » 

Interrogata  quare  illa  vox  non  sic  modo  loquitur  cum  rege  suo, 
sicut  faciebat  quando  ipsa  '  Johanna  erat  in  ejus  pra:sentia:  res- 
pondit quod  nescit  si  sit  voluntas  Dei.  Et  addidit  quod,  nisi  esset 
gratia  Dei,  ipsa  nesciret  quidquam  agere. 

Interrogata  utrum  consilium  suum  revelaverit  sibi  quod  ipsa 
evaderet  de  carceribus  :  respondit  :  «  Ego  vobis  habeo  hoc  ^ 
dicere  '  ?  » 

Interrogata  si,  illa  nocte,  vox  deditne  sibi  consilium  et  advisa- 
mentum  de  hoc  quod  debebat  respondere  :  respondit  quod,  si  ipsa 
vox  ei  revelaverit,  ipsa  non  bene  intellexit. 

Interrogata  si,  in  duobus  diebus  novissimis  quibus  audivit  voces, 
advenerit  ibi  aliquod  lumen:  respondit  quod  in  nomine  vocis  venit 
claritas. 

Interrogata  si  cum  vocibus  videt  aliquam  aliam  rem  :  respondit: 
«  Ego  non  dicam  vobis  totum;  non  habeo  de  hoc  licentiam,  nec 
juramentum  nieum  tangit  illud.  Vox  ipsa  estbona  et  digna,  nec  de 
hoc  teneor  respondere.  »  Item,  petivit  ut  sibi  darentur  in  scriptis 
illa  puncta  in  quibus  tune  non  respondebat. 

Et  tune  petitum  fuit  sibi  utrum  illa  vox,   a  qua  consilium  pete- 

I.   .40  :  cddein.  —  2.  A  :  hoc  habeo.  —  3.  Cf.  Art.  LX. 


48  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D^RC 

bat,  habebat  visum  et  oculos.  Respondit  :  a  Vos  non  hoc  habebitis 
adhuc  '.  »  Et  dixit  quod  dictuni  parvomm  puerorum  est  quod 
«  aliquando  homines  bene  -  suspenduntur  pro  dicendo  veritateni.  » 

Interrogata  an  sciât  quod  ipsa  sit  in  gratia  Dei  :  respondit  :  «  Si 
ego  non  sim,  Deus  ponat  me;  et  si  ego  sim,  Deus  me  teneat  in  illa. 
Ego  essem  magis  dolens  de  toto  mundo,  si  ego  scirem  me  non.  esse 
in  gratia  Dei.  »  Dixit  ultra,  si  esset  in  peccato,  crédit  quod  vox 
non  veniret  ad  eam;  et  vellet  quod  quilibet  intelligeret  x-que  bene 
sicut  ipsa.  Item,  dixit  quod  ipsa  tenet  quod  erat  in  :vtate  tredecim 
annorum,  vel  circiter.  quando  prima  vox  venit  ad  eam. 

Interrogata  utrum,  in  sua  '  juventute,  ibat  spatiatum  ad  campos 
cum  aliis  juvenculis:  respondit  quod  bene  ivit  aliquando,  sed  nescit 
in  qua  x-tate. 

Interrogata  utrum  'ûlidc  Donipirnii  tcnerent  partcm  Burgundorum, 
vel  partem  adversam  :  respondit  quod  nesciebat  ibi  iiisi  unum  Bur- 
gundum,  quem  voluisset  habuisse  caput  abscisum;  tamen,  si  hoc 
placuisset  Deo. 

Interrogata  'si  apud  villam  de  Marcey  erant  Burgundi,  vel  adver- 
sarii  Burgundorum:  respondit  quod  erant  Burgundi. 

Interrogata  an  vox  dixerit  ei,  dum  juvenis  esset,  quod  odiret 
Burgundos:  respondit  quod,  postquam  intcllexit  illas  voces  esse  pro 
rege  Franciiiî,  ipsa  non  dilexit  Burgundos.  Item,  dixit  quod  Bur- 
gundi habebunt  guerram,  nisi  faciant  quod  debent;  et  hoc  scit  per 
pra^dictam  vocem. 

Interrogata  an,  in  sua  juvenili  ivtate,  habuit  revelationem  a  voce 
quod  Anglici  debebant  venire  ad  Franciam  :  respondit  quod  jam 
Anglici  erant  in  Francia,  quando  voces  inceperunt  venire.  ad  eam. 

Interrogata  si  unquam  fuit  cum  parvis  pueris,  qui  pugnabânt  pro 
parte  illa  quam  tenet  :  respondit  quod  non,  unde  habeat  memo- 
riam  ;  sed  bene  vidit  quod  quidam  illorum  de  villa  de  Dompremi, 
qui  pugnaverant  "contra  illos  de  Marcey,  inde  aliquando  veniebant 
bene  lœsi  et  cruentati. 

I.  Cf.  .\rt.  LX.  —  2.   B  tx  Q  on-:ettent   bene.    —   }■  Q  omet  sim.  » 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  49 

Interrogata  an  ipsa,  in  sua  juvenili  ittate,  habuit  magnam  inten- 
tioneni  persequendi  Burgundos  :  respondit  quod  habebat  magnam 
voluntatem  seu  affectionem  quod  rex  suus  haberet  regnum  suum. 

Interrogata  si  bene  voluisset  se  esse  marem  quando  debebat  venire 
ad  Franciam  :  respondit  quod  alias  ipsa  ad  hoc  responderat  '. 

Interrogata  utrum  ducebatne  animalia  ad  campos  :  dixit  quod 
alias  de  hoc  responderat,  et  quod,  postquam  fuit  grandior  et  quod 
habuit  discretionem,  non  custiodiebat  animalia  communiter,  sed 
bene  juvabat  in  conducendo  ea  ad  prata  et  ad  unum  castrum,  quod 
nominatur  Insula,  pro  timoré  hominum  armatorum  ;  sed  non 
recordatur  an^  in  sua  juvenili  ittate  custodiebat  an  non. 

Item,  interrogata  fuit  de  quadam  arbore,  existente  prope  villam 
ipsius.  Ad  quod  respondit  quod  satis  prope  villam  de  Doiiiprciiii  est 
quïedam  arbor,  vocata  Arbor  Dominarum,  et  alii  vocant  eam  Arbo- 
rem  Fatalium,  gallice  des  Faées,  juxta  quam  est  unus  fons  ;  et  audi- 
vit  dici  quod  infirmi  febricitantes  potant  de  illo  fonte  et  vadunt 
qu^esitum  de  aqua  illius,  pro  habendasanitate.  Et  hoc  ipsamet  vidit; 
sed  nescit  utrum  inde  sanentur,  vel  non.  Item,  dicit  quod  audivit  ^ 
quod  infirmi,  quando  possunt  se  levare,  vadunt  ad  arborem  pro 
spatiando.  Etestuna  magna  arbor,  vocata  Fagus,  undevenit  mayum, 
gallice  le  beau  inay  ;  et  solebat  pertinere  domino  Petro  de  Boiirle- 
inont  5,  militi.  Item,  dicebat  quod  aliquando  ipsa  ibat  +  spatiatum 
cum  aliis  filiabus,  et  faciebat  apud-illam  ^  arborem  serta  pro  ima- 
gine Beatas  Mari^  de  Dompremi.  Et  pluries  audivit  abantiquis,  (non 
ab  illis  de  sua  progenie),  quod  Domin^B  Fatales  illuc  conversabantur. 
Et  audivit  dici  ab  una  muliere,  nominata  Johanna,  uxore  Majoris 
Alberici,  gallice  du  Maire  Aubery  ^,  de  illa  villa,  quas  erat  ipsius 
Johanme  loquentis  matrina,  quod  ipsa  ibi  viderat  pr^edictas  Domi- 
nas Fatales;  sed  ipsa  loquens  nescit  an  utrum  hoc  esset  verum,  vel 
non.  Item,  dixit  quod  nunquam  vidit  pr^dictas  Fatales  apud  arbo- 


I.  AC  :  alias  ad  hoc  ipsa  responderat.  —  2.  AC  ajoutent  dici.  —  3.  AC  :  Bou- 
lemont.   —  4.  A:  ipsa  ibat  aliquando.  —  y.  O  omet  illuiii.  —  6.  A  :  Aubrv. 

Procls  de  Jkanne  d'Arc  4 


50  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

rem,  quod  ipsa  sciât  ;  sed  si,  viderit  alibi,  nescit  an  viderit,  aut  ' 
non.  Item,  dixit  quod  ^  vidit  apponere  seita  in  ramis  arboris  per 
juvenculas,  et  ipsamet  aliquando  ibi  apposuit  cum  aliis  filiabus  ;  et 
aliquando  secum  deferebant,  aliquando  dimittebant.  Item,  dixit  quod, 
postquam  ipsa  scivit  quod  debebat  venire  in  Franciam,  parum  fecit 
de  jocis  sive  spatiamentis^  et  quantum  minus  potuit.  Et  nescit  quod, 
postquam  habuit  discretionem,  ipsa  tripudiaverit  '  juxta  illam  arbo- 
rem;  sed  aliquando  bene  potuit  ibi  tripudiare  ■^  cum  pueris,  et  plus 
ibi  cantavit  quam  tripudiaverit  5.  Item,  dicit  quod  est  ibi  ^'  unum 
ncmus,  quod  vocatur  Nemus-quercosum  ',  gallice  le  Bois-ddcsnii, 
quod  videtur  ab  ostio  patris  sui  ;  et  non  cstdistantia  dimidiét  leucx-. 
Item,  nescit  nec  audivit  unquam  quod  Domina;  Fatales  supra- 
dictae  ibi  ^  conversarentur  ;  sed  audivit  dici  a  fratre  suo  quod 
dicebatur  in  patria  quod  ipsa  Johanna  ceperat  factum  suum  apud 
arborcm  Dominarum  Fatalium.  Sed  dicit  quod  non  fecerat,  et  dice- 
bat  sibi  contrarium.  Item,  ulterius  dicit  quod,  quando  ipsa  venit 
versus  regem  suum,  aliqui  petebant  sibi  an  in  patria  sua  erat  ali- 
quod  nemus,  quod  vocaretur  gallice  le  Bois  chesnu,  quia  erant  pro- 
phetiae  dicentes  quod,  circa  illud  nemus,  debebat  venire  quit^dam 
puella  qua;  faceret  mirabilia.  Sed  dixit  ipsa  Johanna  quod  in  hoc 
non  adhibuit  fidem. 

Interrogata  an  ipsa  vellet  habere  vestem  muliebrem  :  respondit  : 
«  Tradatis  mihi  unam  :  ego  accipiam  et  recedam  ;  aliter  non  acci- 
piam.  Et  contentor  de  ista,  postquam  placet  Deo  quod  deportem 
eam.  » 

Et  his  hoc  modo  peractis,  fecimus  ccssare  ab  ulteriori  interroga- 
tione  pro  illo  die,  assignavimusque  diem  martis  exinde  proximo 
sequentem,  ut  ipso  die,  eadem  hora  et  eodem  loco  omncs  ad  hoc 
convocati  intéressent,  pro  ulteriori  interrogatione  facienda. 


I.  C  ;  vel.  —  2.  C  ajoute  nunqiiam.  —  3.  AC  :  trepudiaverit.  —  4.  AC  :  trepu- 
diare.  —  5  ■  ^  •'  trepudiaverit  ;  AC  en  marge  :  Nota  de  arbore  Bois  Chesnu  et  de 
prophetia. —  6.  A  :  Un  est.  —  7.   A:  qiierqosuni.  —  8.  AC  :  ibidem. 


PROCES    Dl-    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  5 1 

MARTIS    XXVII.    FEBRUARII.    Q.UARTA    SESSIO   '. 

Item,  die  martis,  xxvii  mensis  februarii,  nos,  episcopus  praedic- 
tus,  accessimus,  prout  in  pn-ccedentibus  diebus  feceramus,  ad  prasfa- 
tam  cnmeram  castri  Rothomagensis,  in  qua  per  antea  pro  tribunali 
sederamus  ;  nobiscnmque  pariter  adstiterunt  reverendi  patres,  domi- 
ni  et  magistri  :  vEgidius,  Sanctc'e  Trinitatis  Fiscampnensis  abbas  ; 
Petrus,  prier  de  Longavilla  ;  Johannes  Baupêre,  Jacobus  de  Turonia, 
Nicolaus  Midi,  Petrus  Mauricii,  Gerardus  Fueilleti  %  Johannes  de 
Nibat,  Jacobus  Gmsdon,  Mauricius  de  Quesneyo,  Johannes  Fabri, 
Guillelmus  Boucherii,  Petrus  Hoiidenc  \  Johannes  de  Castellione, 
Erardus  Evicngart,  Johannes  de  Fano  +,  Dionysius  de  Sabreuvras  5, 
Nicolaus  Medici  et  Johannes  Carpentarii  ^,  in  sacra  theologia  ;  — 
Nicolaus  de  Gemeticis^  Guillelmus  Sanct^e  Katharinie^  Guillelmus 
de  Cormeliis,  abbates  ;  Johannes  Guerini,  in  canonico;  Radulphus 
Rousselli,  in  utroquejure  doctores;  — GmWdrxms  H aiton'' ,  Nicolaus 
Coppcquesne  **,  Guillelmus  de  Baudribosco,  Ricardus  de  Groucheto, 
Petrus  Minerii,  Thomas  de  Courcellis,  Johannes  Magistri  et 
Johannes  Le  Vautier,  in  sacra  theologia  bachalarii  ;  —  abbas  de  Pra- 
tellis  ;  Guillelmus  de  Gardinis,  doctor  in  medicina  ;  Robertus  Bar- 
berii,  Dionysius  Gastinelli,  Johannes  Dulcis,  Nicolaus  de  Venderès, 
Johannes  Pinchon,  Johannes  Basseti,  Aubertus  Morelli,  Johannes 
de  Quemino,  Johannes  de  Fonte,  Johannes  Columbelli,  Johannes 
Brulloti,  Radulphus  ^«o'/zv  9,  in  canonico  ;  — Johannes  Ad-Ensem, 
Gauffridus  de  Croteyo,  iEgidius  de  Campis,  Nicolaus  Caval,  Petrus 
Carrel,  Nicolaus  Maulini,  in  civiH  jure  licentiati  ;  —  Nicolaus 
Loiselleur  '°  et  Robertus  Morelli,  canonici  ecclesiae  Rothomagensis. 

In  quorum  prsesentia,  primo  requisivimus  s^pedictam  Johannam 
ut  prtestaret  juramentum  de  dicendo  veritatem  in  his  quas  tangerent 
processum.  Ad   quod  respondit  quod  libenter  juraret  dicere   veri- 


I.  En  marge  de  ABC.  —  2.C  :  FueiUieti.  —  3.  C  :  Hodenc.  —  A-Q-  d^  Favo.  — 
5.  C/  Dionisius  de  Sahrevays.  —  6.  A  ajoute  doctores. —  7.  C  :  Guilhrmus  Haitton. 
8.  C  :  Couppequesne.  —  9.  Q  :  Aitguy.  —  10.  A  :  Loiseilleur  ;  C  :  Loiseleur. 


52  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

tatem   de  his  quas  tangunt  processum,  et  non  de   omnibus    quae 
sciret. 

Iterum  eam  requisivimus  quod,  de  omnibus  qux  peterentur  ab 
ea,  juraret  dicere  veritatem.  Et  respondit  ut  prius,  dicens  :  «  Vos 
debetisesse  contenti,  ego  satis  juravi.  » 

Tune  ',  ex  ordinatione  nostra,  magister  Johannes  Pulciiripatris, 
superius  nominatus,  incepit  eam  interrogare.  Et  primo  ab  ea  petiit 
qualiter,  post  diem  sabbati  novissime  lapsum,  se  habuerat.  Et  ipsa, 
respondit:  «Vos  bene  videtis  qualiter  me  habui.  Ego  me  habui 
quantum  melius  potui.  » 

Interrogata  an  jejunaret  quolibet  die  quadragesimas  :  respondit 
quaerendo  :  «  An  hoc  sit  de  processu  vestro  ?  »  Et,  cum  sibi  dicere- 
tur  quod  hoc  faciebat  ad  processum:  respondit  :  «  Ita,  veraciter  ; 
ego  semper  jejunavi  per  hanc  quadragesimam.  » 

Interrogata  an,  post  diem  sabbati,  audierat  vocem  quiv  venit  ad 
eam:  respondit  :  «  Ita,  veraciter,  multotiens  audivi.  » 

Interrogata  an  die  sabbati  ipsam  audiverat  in  illa  aula,  in  qua 
interrogabatur  :  respondit  :  «  Hoc  non  est  de  processu  vestro.  »  Et 
postea  dixit  quod  ipsam  ibi  audiverat. 

Interrogata  quid  illa  vox  dixit  sibi  in  die  sabbati  :  respondit  :  «  Ego 
non  bene  intelligebam  ipsam  vocem,  nec  intelligebam  aliquid  quod 
possem  vobis  recitare,  quousque  régressa  fui  ad  cameram  meam.  » 

Interrogata  quid  vox  dixit  sibi  in  caméra  ejus,  quando  régressa 
fuit  :  respondit  :  «  Ipsa  dixit  mihi  quod  vobis  responderem  audac- 
ter.  »  Et  dixit  quod  petebat  consilium  ab  illa  voce,  de  his  qu^e  pete- 
bantur  ab  ea.  Dixit  ulterius  quod  dicet  libenter  illud  de  quo  reve- 
lando  habebit  licentiam  a  Domino  ;  sed,  de  hoc  quod  tangit  revela- 
tiones  tangentes  regem  Francise,  ipsa  non  dicet  sine  licentia  vocis 
su£e. 

Interrogata  an  vox  prohibuit  sibi  ne  diceret  totum  :  respondit 
quod  hoc  non  bene  intellexit. 


I.  ABC  en  marge  :  Magister  Johannes  Pukhripatris  incipit  interrogare. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  53 

Interrogata  quid  vox  ultimate  dixit  sibi  :  respondit  quod  petebat 
consilium  de  aliquibus  de  quibus  interrogata  fuerat. 

Interrogata  iitrum  vox  sibi  dederat  consilium  de  aliquibus  :  res- 
pondit quod  de  aliquibus  punctis  habuit  consilium,  et  de  aliquibus 
poterit  sibi  peti  responsio,  de  quibus  non  respondebit  sine  licentia. 
Et,  si  absque  licentia  responderet,  forsan  non  haberet  voces  in  garan- 
tizationem,  gallice  en  garant;  sed  quando  habebit  licentiam  a 
Domino,  non  formidabit  dicere,  quia  bene  habebit  garantizationem. 

Interrogata  an  erat  vox  angeli  qu^e  loquebatur  ei,  vel  an  erat  vox 
Sancti,  aut  Sanct^e,  aut  Dei  sine  medio  :  respondit  quod  illa  vox 
erat  sanct^e  Katharinît  et  sanct.'e  Margaretae.  Et  figunç  earum  sunt 
coronata;  pulchris  coronis,  multum  opulenter  et  multum  pretiose. 
«  Et  de  hoc  »,  inquit,  «  habeo  licentiam  a  Domino.  Si  vero  de  hoc 
faciatis  dubium,  mittatis  Pictnvis  uhi  alias  ego  fui  interrogata.  » 

Interrogata  quomodo  scit  quod  sunt  illa;  dune  Sanctae,  an  bene 
cognoscat  unam  ab  altéra  :  respondit  quod  bene  scit  quod  sunt 
ipsae,  et  bene  cognoscit  unam  ab  altéra'. 

Interrogata  quomodo  bene  cognoscit  unam  ab  -  altéra  :  respondit 
quod  cognoscit  eas  per  salutationem  quam  ei  faciunt.  Dixit  etiam 
quod  bene  sunt  septem  anni  elapsi  quod  ipsam  acceperunt  guber- 
nandam.  Dixit  etiam  quod  illas  Sanctas  per  hoc  cognoscit  quod  se 
nominant  ei. 

Interrogata  si  Sanctœ  pr^efata^  sunt  vestitie  eodem  panno  :  res- 
pondit :  «  Ego  non  dicam  vobisnunc  aliud;  et  non  habeo  licentiam 
de  revelando.  Si  vos  non  credatis  mihi,  vadatis  Pictavis.  »  Dixit 
etiam  '  quod  sunt  revelationes  quïe  vadunt  ad  regem  FranciaD,  et 
non  ad  ipsos  +  qui  eam  ^  interrogant. 

Item,  interrogata  si  ilk\i  Sanctie  sunt  ejusdem  irtatis  :  respondit 
quod  de  hoc  dicendo  non  habebat  licentiam. 

Interrogata  an  illse  Sanctïe  loquantur  simul,  vel  una  post  alte- 
ram,  respondit  :  «  Ego  non  habeo  de  hoc  dicendo  licentiam  ; 
tamen  ego  semper  habui  consilium  ab  ipsis  ambabus.  » 

\.  A  :  unam  ah  altéra  cognoscit.  —  2.  /?  omet  ab.  —  3.  C/  ei.  —  4.  AC  :  eos. 
—  ) .  .-1  :  ipsam . 


54  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

Interrogata  qu^e  illarum  sibi  primo  apparuit  :  respondit  :  «  Ego 
non  cognovi  eas  ita  cito  ;  et  illud  bene  scivi  aliquando,  sed  oblita 
sum;  et  si  habeam  licentiam,  ego  dicam  hoc  libenter;  et  est  posi- 
tum  in  registre  apud  Pictavis.  »  Item,  dixit  etiam  '  quod  habuerat 
confortationem  a  sancto  Michaele. 

Interrogata  quae  predictarum  sibi  apparentium  venit  primo  ad 
ipsam  :  respondit  quod  sanctus  Michael  primo  venit  ^ 

Interrogata  an  sit  multum  tempuselapsum  postquam  primo  habuit 
vocem  sancti  Michaelis  :  respondit  :  «  Ego  non  nomino  vobis  vocem 
de  sancto  Michaele,  sed  loquor  de  magna  confortatione.  » 

Interrogata  quae  fuit  prima  vox  veniens  ad  eam,  dum  esset  astatis 
XIII  annorum  vel  circiter  :  respondit  quod  fuit  sanctus  Michael,  quem 
vidit  ante  oculos  suos  ;  et  non  erat  solus,  sed  erat  bene  associatus 
angelis  de  cœlo.  Dixit  etiam  quod  non  venit  in  Franciam,  nisi  ex 
prcTcepto  Dei. 

Interrogata  an  vidit  sanctum  Michaelem  et  angelos  illos  corpora- 
liter  et  realiter  :  respondit  :  «  Ego  vidi  eos  oculis  meis  corporalibus, 
içque  bene  sicut  ego  video  vos  ;  et  quando  recedebant  a  me,  plora- 
bam  et  bene  voluissem  quod  me  secum  déportassent.  » 

Interrogata  in  qua  figura  erat  sanctus  Michael  :  respondit  :  c  Hoc 
non  est  vobis  adhuc  responsum,  nec  habeo  adhuc  licentiam  de 
dicendo.  » 

Interrogata  quid,  illa  prima  vice,  sanctus  Michael  'dixit  sibi  :  res- 
pondit :  «  Vos  non  habebitis  adhuc  responsum  hodie.  »  Item,  dixit 
quod  voces' dixerunt  ei  quod  responderet  audacter.  Item,  dicit  quod 
bene  dixit  5  régi  suo  totum  una  vice  quod  sibi  fuerat  revelatum,  quia 
ibat  ad  ipsum.  Dicit  tamen  quod  non  habet  adhuc  licentiam  de 
revelando  illud  quod  sanctus  Michael  dixit  sibi.  Dicit  ultra  quod 
bene  vellet  quod  interrogans  haberet  copiam  illius  libriqui  est  apud 
Pictavis,  dummodo  Deus  sit  de  hoc  contentus. 

Interrogata  an  voces  dixerunt  ei  quod  non  dicat  revelationes  suas, 
sine  licentia  earum  :  respondit  :  «  Adhuc  inde  non  vobis  respondeo  ; 

I.  O  omet  etiam. —  2.  AC   en  marge  :  Sanctus  Michael.  —  3.B  ;  dicit. 


PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  5  5 

et  de  hoc  de  que  Iiabebo  licentiam,  ego  respondebo  libenter.  Si 
autem  voces  lioc  prohibuerint,  non  bene  intellexi.  » 

Interrogata  quale  signum  tradit  quod  illam  revelationem  habeat 
ex  parte  Dei,  et  quod  sint  sanctae  Katharina  et  Margareta,  quaecum 
ea  loquuntur  :  respondit  :  «  Ego  satis  vobis  dixi  quod  sunt  sanctœ 
Katharina  et  Margareta;  et  credatis  mihi  sivelitis.  » 

Interrogata  si  hoc  dicere  sit  ei  prohibitum  :  respondit  :  «  Non- 
dum  bene  intellexi  an  hoc  sit  mihi  prohibitum,  vel  '  non.  » 

Interrogata  qualiter  scit  facere  distinctionem,  in  respondendo,  de 
aliquibuspunctis,  et  de  aUis  non  :  respondit  quod  de  aliquibus  punc- 
tis  petierat  licentiam,  et  de  aliquibus  habebat.  Ulterius  dicit  ^  quod 
mallet  esse  distracta  cum  equis  quam  venisse  in  Franciam  sine  licen- 
tia  Dei. 

Interrogata  an  prœceperit  sibi  assumere  vestem  virilem  :  respon- 
dit quod  de  veste  parum  est,  et  est  '  de  minori;  nec  cepit  vestem 
virilem  -^  per  consilium  hominis  mundi  ;et  non  cepit  ipsam  vestem, 
neque  aliquid  fecit,  nisi  per  Dei  prnsceptum  et  angelorum. 

Interrogata  an  sibi  videatur  quod  pr;«ceptum  eidem  factum  de 
assumendo  vestem  virilem,  sit  licitum  :  respondit  :  «  Totum  quod 
feci  est  per  prœceptum  Domini  ;  et  si  aliam  5  pr^eciperet  assumere, 
ego  assumerem,  postquam  hoc  esset  per  praeceptum  Dei.  » 

Interrogata  si  hoc  fecit  ^  per  ordinationem  Roberti  de  Baudricu- 
ria  :  respondit  quod  non. 

Interrogata  si  crédit  se  bene  fecisse  de  assumendo  vestem  viri- 
lem :  respondit  quod  totum  id  quod  fecit  per  prasceptum  Domini, 
crédit  se  bene  fecisse,  et  inde  exspectat  bonam  garantizationem  et 
bonum  succursum. 

Interrogata  si,  in  hoc  casu  particulari,  capiendo  vestem  virilem, 
crédit  se  bene  fecisse  :  respondit  quod  nihil  mundi  fecit  in  his  quœ 
egit,  nisi  de prascepto  Dei. 

Interrogata,  quando  vidit  illam  vocem  qux  venit  ad  ipsam,  utrum 


i.  C  :  an.  —  2.  A  omet  dicit.  —  3.  AC  omettent  est.  —  4.  A  en  marge  :  De 
l'esté  virili  ;  BC  en  matge  :  Xota  de  veste  virili.  —  5.  AC  :  alittm.  —  6.  ABC  :  fuit. 


56  PROCÈS    DK    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

ibi  erat  lumen  :  respondit  quod  ibi  erat  multum  de  lumine  ab 
omni  parte,  et  quod  hoc  bene  decet.  Dixit  etiam  interroganti  quod 
non  totum  veniebat  ad  ipsum  '. 

Interrogatautrum  erat  aliquis  angélus  supra  caput  régis  sui,  quando 
vidit  eum  prima  vice  :  respondit  :  «  Per  Beatam  Mariam  !  si  erat, 
ego  nescio  ^  ;  nec  ipsum  vidi.  » 

Interrogata  an  ibi  erat  lumen  :  respondit  :  «  Ibi  erant  plusquam 
trecenti  milites,  et  quinquaginta  tedae  seu  torchiic,  sine  computando 
lumen  spirituale.  Et  raro  haheo  revelationes  quin  ibi  sit  lumen.  » 

Interrogata  qualiter  rex  suus  adhibuit  fidem  dictisejus  :  respondit 
quod  ipse  habebat  bona  intersignia,  et  per  clerum. 

Interrogata  quales  revelationes  rex  suus  habuit  :  respondit  :  «  Vos 
non  habebitis  eas  adhuc  a  me  de  isto  anno.  »  Item  dixit  quod  per 
très  hebdomadas  fuit  interrogata  per  clerum,  apud  villam  de  Chinon 
et  Pictavis;  et  habuit  rex  suus  signum  '>  de  factis  suis,  priusquam 
vellet  ei  credere.  Etclericide  parte  sua  fuerunt  hujusopinionis  quod 
videbatur  eis,  in  facto  suo,  non  esse  nisi  bonum. 

Interrogata  an  ipsa  fuerit  apud  Sanctam  Katharinam  de  Fierbois-^  : 
respondit  quod  sic,  et  ibidem  audivit  très  missas  uno  die;  et  dein- 
ceps  ivit  ad  villam  de  Chinon.  Item,  dicit  quod  misit  litteras  ad 
regem  suum,  in  quibus  continebatur  quod  ipsa  mittebat  prosciendo^ 
si  ipsa  intraret  villam  ubi  erat  rex  suus  pntfatus,  et  quod  bene  pro- 
gressa 5  fuerat  per  centum  et  quinquaginta  leucas  pro  veniendo  ver- 
sus ipsum,  ad  ejus  auxilium,  quodque  sciebat  multa  bona  '^  pro  eo. 
Et  videtur  ci  quod  in  cisdem  litteris  continebatur  quod  ipsa  '< 
cognosceret  bene  pntfatum  regem  suum  inter  omnes  alios.  Item, 
dicit  quod  habebat  unum  ensem  %  quem  cepit  apud  villam  Vallis- 
coloris.  Dixit  etiam,  dum  esset  Turonis  vel  in  Chaynone,  gai  lice  ûf 
Chinon,  misit  quiesitum  unum  ensem  existentem  in  ecclesia  Sanctas 
Katharina;  de  Fierbois  '',  rctro  altare;  et  statim  post  repertus  fuit 
omnino  rubiginosus. 


I.  A  omet  ad  ipsum.  —  2.  C  :  ego  nescio  si  erat.  —  5.  ABC  en  marge  :  Nota  de 
sigiio.  —  4.  C  :  Fierhoys.  —  j.  AC  :  pergressa.  —  6.  C  omet  hona.  —  7.  AC 
ajoutent  heiie.  —  8.  ABC  en  marge  :  De  ense.  —  9.  C  ;  Fierhoys. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  57 

Interrogata  qualiter  sciebat  illum  ensem  ibi  esse  :  respondit  quod 
ille  ensis  erat  in  terra  rubiginosus,  in  que  erant  quinque  cruces  ;  et 
scivit  ipsum  ibi  esse  per  voces,  nec  unquam  viderat  hominem  qui 
ivit  qua^situm  pr^ïdictum  ensem.  Scripsitque  viris  ecclesiasticis  illius 
loci  quatenus  placeret  eis  ut  ipsa  haberet  illum  ensem;  et  ipsi  mise- 
runt  eu  m.  Nec  erat  multum  sub  terra  rétro  altare,  sicut  ei  videtur  : 
tamen  nescit  proprie  an  erat  ante  alrare,  vel  rétro,  sed  existimat  se 
scripsisse  tune  quod  pti^dictus  ensis  erat  rétro  altare.  Dicit  etiam 
quod,  statim  postquam  pra^dictus  ensis  repertus  est,  viri  ecclesiastici 
illius  loci  confricaverunt  eum,  et  illico  cecidit  rubigosineviolentia  ; 
et  fuit  unus  mercator  armorum  de  Turonis  qui  ivit  quassitum  ; 
dederuntque  viri  ecclesiastici  illius  loci  vaginam  ipsi  Johannae,  et  illi 
etiam  de  Turonis  simul  cum  ipsis,  feceruntque  fieri  duas  vaginas, 
unam  de  vellere  rubeo,  gallice  de  velous  '  vermeil,  et  aliam  de  panno 
aureo.  Et  ipsa  fecit  fieri  aliam  de  corio  bene  forti.  Dicit  tamen, 
quando  ipsa  fuit  capta,  non  habebat  illum  ensem.  Dicit  etiam  quod 
continue  portavit  sa^pedictum  ensem,  postquam  habuit,  donec  reces- 
sit  a  Sancto  Dionysio,  post  insultum  Parisiensem. 

Interrogata  qualem  benedictionem  fecit  aut  fecit  fieri  super  ensem 
praedictum  :  respondit  quod  nunquam  fecit  ibi  nec  fecit  fieri  quam- 
cumque  benedictionem,  nec  scivisset  aliquid  facere.  Item,  dicit  quod 
bene  diligebat  illum  ensem,  quia  repertus  erat  in  ecclesia  beatix; 
Katharinœ,  quam  bene  diligebat. 

Interrogata  an  ipsa  fuit  apud  villam  de  Coiilenges  les  Vigneiises  : 
respondit  quod  nescit. 

Interrogata  utrum  posuerit  aliquando  ensem  suum  super  altare, 
ita  quod  posuerit  ut  esset  melius  fortunatus  :  respondit  quod  non, 
quod  ipsa  sciât  -. 

Interrogata  an  unquam  fecerit  deprecationem  ad  hoc  quod  ille 
ensis  esset  melius  fortunatus  :  respondit  :  «  Bonum  est  scire  quod 
voluissem  harnesium  meum,  gallice  mon  chamois,  fuisse  bene  fortu- 
natum.  » 


I.  AC  :  veJoiix.  —  2.  ABC  : .  ..  Super  altare  :  respoiniit  qaod  non,  quod  ipsa  sciât, 
îtci  quod  posuerit  ut  esset  vielius  fortunatus. 


58  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Interrogata  an  habebat  ensem  suum,  quando  capta  fuit  :  respon- 
dit  quod  non,  sed  habebat  quemdam  ensem  qui  fuerat  captus  supra 
unum  Burgundum. 

Interrogata  ubi  remansit  ille  ensis  et  in  qua  villa  :  respondit  quod 
obtulit  unum  ensem  in  Sancto  Dionysio  et  arma,  sed  non  fuit  ille 
ensis.  Item  dicit  quod  habebat  illum  ensem  in  Latigniaco,  et  de 
Latigniaco  portavit  ensem  illius  Burgundi  supradicti  ad  Compen- 
dium,  quia  erat  bonus  ensis  guerr^t  et  bonus  ad  dandum  bonas  ala- 
pàs  et  bonos  ictus,  gallice  de  bonnes  biiffes  et  de  bons  torchons.  Sed  dicit 
quod  dicere  ubi  dimisit,  non  pertinet  ad  processum,  et  non  res- 
pondebit  de  hocpro  nunc.  Dicit  ultra  quod  fratres  ejus  habent  bona 
sua,  equos,  ensem,  prout  crédit,  et  alia  quie  valent  plusquam  XII 
millia  scutorum. 

Interrogata  utrum,  quando  ivit  Aurelianis  habebat  vexillum,  gal- 
lice estandart  on  baniére,  et  cujus  coloris  erat  :  respondit  quod  habebat 
vexillum  cujus  campus  erat  seminatusliliis  ;  et  erat  ibi  mundus  figu- 
ratus  et  duo  Angeli  a  lateribus  ;  eratque  coloris  albi,  de  tela  alba  vel 
boucassino,  erantque  scripta  ibi  ista  nomina  Jhesus  Maria,  sicut  ei 
videtur;  et  erat  fimbriatum  de  serico. 

Interrogata  an  h^c  nomina  Jhesus  Maria  erant  scripta  superius, 
aut  '  inferius,  vel  ^  a  latere  :  respondit  quod  a  latere,  sicut  ei  vide- 
tur. 

Interrogata  quod  pr.vdiligebat  ve!  vexillum  suum,  vel  ensem  :  res- 
pondit quod  multo,  vidclicet  quadragesies,  prasdiligebat  vexillum 
quam  ensem. 

Interrogata  quis  fecit  sibi  facere  illam  picturam  in  vexillo  :  res- 
pondit :  «  Ego  vobis  satis  dixi  quod  nihil  feci  nisi  de  pra^cepto 
Dei.  »  Dicit  etiam  quod  ipsamet  portabat  vexillum  praedictum, 
quando  aggrediebatur  adversarios,  pro  evitando  ne  interficeret  ali- 
quem;  et  dicit  quod  nunquam  interfecit  hominem. 

Interrogata  qualem  comitivam  tradidit  sibi  rex  suus,  quando 
posuit  eam  in  opus  :  respondit  quod  tradidit  X  vel  XII  millia  homi- 

I.  C  ;  vel.  —  2.  C  :  aut. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DÉ    JEANNE    d'aRC  59 

num,  et  quod  primo  ivit  Aurelianis  ad  bastiliam  Sancti  Lupi,  et 
deinceps  ad  bastiliam  Pontis. 

Interrogata  apud  quam  bastiliam  fuit  quod  fecit  homines  suos 
retrahi  :  respondit  quod  non  recordatur.  Dicit  etiam  quod  erat  bene 
secura  quod  levaret  obsidionem  Aureliensem,  per  revelationem  sibi 
factam;  et  ita  dixerat  régi  suo  antequam  illuc  veniret. 

Interrogata  utrum,  quando  debuit  tieri  insultus,  dixeritne  suis 
gentibus  quod  ipsa  reciperet  sagittas,  viritones  \  lapides  de  machi- 
nis  sive  çanonibus,  etc.  :  respondit  quod  non;  imo  centum  fuerunt 
hçsi  vel'amplius;  sed  bene  dixit  gentibus  suis  quod  non  dubitarent 
et  -  levarent  obsidionem.  Dicit  etiam  quod,  in  insultu  dato  contra 
bastiliam  Pontis,  fuit  Uï;sa  de  una  sagitta  seu  viritone  \  in  collo  ^; 
sed  habuit  magnam  confortationem  a  sancta  Katharina,  et  fuitsanata 
infra  xv  dies;  sed  non  dimisit  propterea  equitare  et  negotiari, 

Interrogata  an  bene  presciebat  quod  tederetur  :  respondit  quod 
hoc  bene  sciebat  et  dixerat  suo  régi  ;  sed  quod,  hoc  non  obstante, 
non  dimitteret  ulterius  negotiari.  Et  fuerat  hoc  sibi  revelatum  per 
voces  duarum  Sanctarum,  videlicet  beatœ  Katharina;  et  beatas  Mar- 
garetx\  Dicens  ulterius  quod  ipsa  fuit  prima  quje  posuit  scalam  in 
altum,  in  dicta  bastilia  de  Ponte;  et,  levando  ipsam  scalam,  fuit,  ut 
supra,  Ltsa  >,  in  collo,  de  dicto  viritone  ''. 

Interrogata  quare  non  recepit  tractatum  cum  capitaneo  de  Ger- 
gucau  :  respondit  quod  domini  de  parte  sua  responderunt  Anglicis 
quod  ipsi  non  haberent  terminum  xv  dierum,  quem  petebant,  sed 
quod  recédèrent  ipsi  et  equi  eorum  in  hora  pra:;senti.  Dicit  etiam 
quod,  quantum  ad  ipsam,  dixit  quod  ipsi  de  Gergolio  recédèrent  in 
suis  gippoiiibus  vel  tunicis,  vita  eorum  salva,  si  vellent;  alioquin 
caperentur  per  insultum. 

Interrogata  an  habuit  tune  deliberationem  cum  suo  consilio,  vide- 
licet cum  suis  vocibus,  pro  sciendo  an  daret  dictum  ''  terminum  illis, 
aut  non  :  respondit  quod  de  hoc  non  recordatur. 


I.  C  ;  viretoiies. —  2.  AC  ajoutent  quod .  —  3.  C  :virelone.  —  4.  5  en  marge  : 
Nota  quod  quomodo  fuit  laesa  ante  Aurelianis  civitatem.  —  5.  AC  :  laesa,  ut  supra. 
—  6.  C  ;  viretone.  —  j.  AC  :  prxdictiitn. 


60  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Et,  lîis  peractis,  demissa  '  fuit  protinus  interrogatio  ulterior; 
assignavimusque  diem  jovis,  exinde  proximo  sequentem,  ad  illuc 
comparendum,  pro  ulteriori  examinatione  seu  interrogatione 
facienda. 

JOVIS    I.    MARTII.    QUINTA    SESSIO  ^ 

Item,  die  jovis,  prima  martii,  nos,  episcopus  pnrdictus,  ad  locum 
solitum  castri  Rotliomagensis  accessimus;  comparu itque  coram 
nobis  in  judicio  prx'dicta  Johanna,  assistentibus  reverendis  patribus, 
dominis  et  magistris,  videlicet  :  .^gidio,  Sanctit  Trinitatis  Fiscamp- 
nensis,  abbate;  Petro,  priore  de  Longavilla-Giffardi  ';  Johanne  de 
Castellione,  Erardo  Emengart,  Johanne  Pulchripatris,  Jacobo  de 
Turonia,  Nicolao  Miiii,  Dionysio  de  Sabeuvras  ^,  Petro  Mauricii, 
Gerardo  Fueilleti  >,  Mauricio  de  Quesneyo,  Guillelmo  Boucherii, 
Fetro  Houdetic  ^,  Johanne  de  Nibat,  Johanne  Fabri,  Jacobo  Giiesdon, 
in  sacra  theologia;  Nicolao  de  Gemeticis,  Guillehno  de  Sancta 
Katharina,  Guiilehno  de  Cormeliis,  abbatibus;  Johanne  Guerini,  in 
canonico;  Radulpho  RoussclH,  in  utroque  jure  doctoribus;  abbati- 
bus de  sancio  Audoeno  et  de  PratelHs,  et  priore  Sancti  Laudi;  Guil- 
lehno  Haiton  ' ,  Nicolao  Copeqiicsm  ^,  Thoma  de  Courcellis,  Guil- 
lelmo de  Baudribosco,  Johanne  Pigachc,  Radulpho  Silvestris, 
Ricardo  de  Groucheto,  Petro  Minerii,  Johanne  Magistri,  Johanne 
Le  Gautier  ^,  bachalariis  in  sacra  theologia;  Nicolao  de  Venâerès, 
Johanne  Brulloti,  Johanne  Pinchon,  Johanne  Basseti,  Johanne  de 
Fonte,  Radulpho  y/»^^//}-,  Johanne  Columbelli,  Ricardo  de  Salicibus, 
Auberto  Morelli,  Johanne  de  Quemino,  Laurentio  de  Busco  '",  Phi- 
lippo  Marescalli,  in  canonico;  Dionysio  Gastinel  ^\  Johanne  Dulcis, 
Roberto    Barberii,  in  utroque  jure'^;  Andréa  Marguerie,  Johanne 


I.  AC  :  diniissa.  —  2.  En  marge  de  ABC  ;  B  :  martis.  —  5.  C  :  Guiff'ardi.  —  4. 
C  :  Diotiisio  de  Sahrevays.  —  5-  ^  :FueiUet.  —  6.  B  :  Haudenc ;  C' :  Hodenc.  —  7. 
C  :  Guillermo  Haittoth  —  8.  C  ;  Conppequesiie .  —  9.  A  :  Le  Veutier  ;  C  :  Le 
Vautier.  — •  10.  O  :  Btisto.  —  11.  C  :  Diotiisio.  —  12.  A  omet  jure. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  él 

Alespée,  iîigidio  de  Campis,  Nicolao  Caval  ',  Gauffrido  de  Croteyô, 
Petro  Cave,  Nicolao  Maulini,  in  civili  jure  licentiatis;  Roberto 
Morelli  ^et  Nicolao  LoiseUeur,  canonicis  ecclesia;  Rhotomagensis  ^ 

In  quorum  pr^Esentia,  ipsam  Johannam  sommavimus  et  requisi- 
vimus  quod  faceret  et  pritstaret  juramentum  simpliciter  et  absolute 
de  dicendo  veritatem  super  his  qu^e  peterentur  ab  ea.  Respondit 
quod  parata  erat  jurare  dicere  veritatem  de  omnibus  qua,-  sciret  tan- 
gentibus  processum,  prout  alias  dixit.  Item  dixit  quod  multa  scit 
quit  non  tangunt  processum,  et  non  est  opus  ea  dicere.  Postea  ite- 
rum  dixit  :  «  De  omni  illo  de  quo  ego  sciam  veraciter  quod  tangit 
processum,  libenter  dicam.  »  Item  adhuc  sommata  et  requisita,  ut 
prius,  de  faciendo  juramentum  :  respondit  :  «  Illud  quod  ego  sciam 
de  vero  respondere,  libenter  dicam  quod  tangit  processum.  »  Et  sic 
juravit,  sacrosanctis  tactis  Evangeliis.  Postea  dixit  :  «  De  hoc  quod 
ego  sciam  quod  tangit  processum,  libenter  dicam  veritatem;  et  dicam 
vobis  tantum  quantum  dicerem  si  ego  essem  coram  Papa  romano.  » 

Interrogata  quid  dicit  de  domino  nostro  Papa  et  de  quo  ipsa  cré- 
dit quod  sit  verus  Papa  :  respondit  quasrendo  utrum  essent  duo. 

Interrogata  utrum  habuerat  litteras  a  comité  Armiginiaci  ',  pro 
sciendo  cui  trium  summorum  pontificum  deberet  obedire  :  respon- 
dit quod  ipse  comes  scripsit  ei  quasdam  litteras  super  isto  facto,  ad 
quod  dédit  responsum,  inter  alia,  quod,  quando  esset  Parisius  vel 
alibi  in  quiète,  ipsa  daret  responsum.  Et  volebat  tune  ascendere 
equum,  quando  dédit  illi  responsum. 

Et  quantum  ad  copiam  litterarum  dicti  comitis  et  ipsius  Johan- 
nas,  quas  tune  in  judicio  perlegi  fecimus,  eadem  Johannafuit  inter- 
rogata si  illa  erat  sua  responsio  quœ  in  pr^edicta  copia  continebatur. 
Respondit  quod  ^estimât  se  fecisse  illam  responsionem  in  parte,  non 
in  toto. 

Interrogata  an  dixerit  se  scire  per  consilium   Régis    regum  illud 


1.5/  Canal.  —   2.    C  omet  Roberto   Morelli  et  Nicolas  LoiseUeur,   canonicis 
ecclesix  Rothotnagensis.  —  3.  JC  en  marge  :  Nota  de  litteris  Comitis  Armignaci. 


62  PROCÈS    DE    CONDAiMNATlON    DE    JEANNE    d'aRC 

quod  prîefatus  cornes  debebat  de  hoc  tenere  :  respondit  quod  de 
hoc  nihil  scit. 

Interrogata  an  ipsa  faciebat  dubium  ciii  prasfatus  cornes  debebat 
obedire  :  respondit  quod  nesciebat  inde  quid  mandare  cui  deberet 
obedire,  quia  ipse  cornes  petebat  scirc  cui  Deus  volebat  ipsum  obe- 
dire. Scd  quantum  ad  ipsam  Johannam,  tenet  et  crédit  quod  debe- 
mus  obedire  domino  nostro  Papas  in  Roma  existenti.  Dicit  etiam 
quod  aUud  dixitnuntio  prasfoti  comitis,  quod  non  continetur  in  illa 
copia  Htterarum;  et  nisi  idem  nuntius  '  statim  recessisset,  fuisset 
projectus  in  aquam,  non  tamen  per  ipsam  Johannam.  Item  dicit 
quod,  de  hoc  quod  petebat  ^  scire  cui  Deus  volebat  quod  ipse  cornes 
obediret,  ipsa  respondit  quod  nesciebat;  sed  ei  mandavit  pku'a  quïe 
non  fuerunt  posita  in  scriptis.  Et  quantum  est  de  ipsa,  crédit  in  domi- 
num  Papam  qui  est  Romas. 

Interrogata  quare  ipsa  scribebatquod  daret  ahas  responsum  de  hoc, 
ex  quo  credebat  in  illum  qui  est  Romas  :  respondit  quod  responsum 
per  eam  datum  fuit  super  aha  materia  quam  super  facto  trium  sum- 
morum  pontificum. 

Interrogata  an  dixerat  quod,  super  facto  trium  summorum  ponti- 
ficum, haberet  consilium  :  respondit  quod  nunquam  scripsit  '  nec 
fecit  scribi  super  facto  trium  summorum  pontificum.  Et  hoc  jura- 
vit  per  suum  juramentum  quod  nunquam  scripsit  nec  fecit  scribi. 

Interrogata  an  consuevit  ponere  in  fitteris  suis  hase  nomina  Jhesus 
Maria,  cum  cruce  :  respondit  quod  in  ahquibus  ipsa  poncbat  et 
ahquando  non;  et  ahquando  ponebat  crucem  in  signum  quod  ille 
de  parte  sua  cui  scribebat  non  faceret  illud  quod  eidem  scribebat. 

Tenores  Htterarum  quas  dicti  comes  et  Johanna  sibi  scripserunt 
ad  invicem  inseruntur  inferius  inter  articulos  promotoris. 

Deinceps  fuerunt  eidem  Johannae  lectae  htter^  quas  ipsa  Johanna 
transmisit  domino  nostro  regî,  domino  du  ci  Bedfordi^e  et  aliis. 

Quarum  etiam  Htterarum  ténor  inferius  ponitur  inter  articulos 
promotoris. 

I.   (20"'"^'^  nuntius.  —  2.  A  :  potehat.  —  y  A  :  scripsit  super  facto. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'arC  63 

Et  deinde  fuit  interrogata  an  illas  litteras  recognoscebat  :  respon- 
dit  quod  sic,  demptis  tribus  vocabulis,  videlicet  hoc  quod  dicitur 
rcddatis  piiellx,  ubi  débet  poni  reddatis  re^i;  aliud  quod  dicitur  caput 
gnenw,  et  tcriium  quod  ibi  ponitur  corpus  pro  corpore,  quas  non 
erant  in  litteris  illis  quas  misit.  Dicit  etiam  quod  nunquam 
aliquis  dominus  illas  litteras  nominavit,  sed  ipsamet  nominavi 
eas  antequam  mitteret;  bene  tamen  fuerunt  ostensas  quibusdam 
de  parte  sua.  Itejii  '  dicit  quod  antequam  sint  septem  anni 
Anglici  dimmittent  majus  vadium  quam  fecerint  coram  Aurelianis 
et  quod  totum  perdent  in  Francia.  Dicit  etiam  quod  pr^efati 
Anglici  habebunt  majorem  perditionem  quam  unquam  habuerunt 
in  Francia,  et  hoc  erit  per  magnam  victoriam  quam  Deus  mittet 
Gallicis. 

Interrogata  -  qualiter  hoc  scit  :  respondit  :  «  Ego  bene  scio  istud 
per  revelationem  quae  mihi  facta  fuit,  et  quod  ante  septem  annos 
eveniet;  et  bene  essem  irata  quod  tantum  differretur.  »  Dixit etiam 
quod  illud  per  revelationem  scit  a^que  bene  sicut  sciebat  quodera- 
mus  tune  ante  ipsam. 

Interrogata  quando  istud  eveniet  :  respondit  quod  nescit  diem 
neque  horam. 

Interrogata  quo  anno  eveniet  :  respondit  :  «  Vos  non  habebitis 
adhuc;  bene  tamen  vellem  quod  hoc  esset  ante  festum  Beati  Johan- 
nis.  » 

Interrogata  an  dixerit  quod,  infra  festum  hiemale  Beati  Martini, 
istud  eveniet  :  respondit  quod  dixerat  quod,  ante  festum  Beati 
Martini  hiemalis,  multa  viderentur;  et  poterit  esse  quod  erunt 
Anglici  qui  prosternentur  ad  terram. 

Interrogata  quid  dixit  ^  Johanni  Gris,  custodi  suo,  de  illo  festo 
Beati  Martini  :  respondit  :  «  Ego  vobis  dixi.  » 

Interrogata  perquem  scit  istud  futurum  :  respondit  quod  hoc  scit 
per  sanctas  Katharinam  et  Margaretam. 


I.  AB  en  marge  :  Nota.  —  2.  5  en  marge  :  Nota.  —  3.  A  :  dicit. 


64  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

InteiTogata  an  sanctus  Gabriel  erat  cum  sancto  Michaele,  quando 
venit  ad  eam  :  respondit  quod  de  hoc  non  recordatur. 

Interrogata  an  post  diem  martis  novissimam  ipsa  locuta  est  cum 
sanctis  Katharina  et  Margareta  :  respondit  quod  sic;  sed  nescit 
horam. 

Interrogata  quo  die  :  respondit  quod  heri  et  iiodie;  nec  est  dies 
quin  eas  audiat. 

Interrogata  sividet'  eas  seniper  in  eodem  habitu  :  respondit  quod 
videt  semper  eas  -  in  eadem  forma;  et  figurai  earum  sunt  coronata? 
multum  opuknter.  De  aliis  habitibus  non  loquitur.  Item  dicit 
quod  de  tunicis  earum  nihilscit. 

Interrogata  qualiter  scit  quodres  sibi  apparens  est  vir  vel  mulier  : 
respondit  quod  bene  scit  et  cognoscit  eas  ad  vocesipsarum,  et  quod 
sibi  revelaverunt;  nec  scit  aliquid  quin  sit  factum  per  revclationem 
et  prasceptum  Dei. 

Interrogata  qualem  figuram  ibi  videt  :  respondit  quod  videt 
faciem. 

Interrogata  anilla^  Sanct*  apparentes  habent  capillos  :  respondit  : 
(i  Bonum  est  ad  sciendum  >  !  » 

Interrogata  an  aliquid  erat  médium  inter  coronas  earum  et  capil- 
los :  respondit  quod  non. 

Interrogata  si  capilli  earum  erant  longi  et  pendentes  :  respondit  : 
«  Ego  nihil  scio.  »  Dicit  etiam  quod  nescit  an  ibi  aliquid  erat  de 
brachiis,  vel  an  erant  alia  membra  figurata.  Item  dicit  quod  loque- 
bantur  optime  et  pulchre,  et  eas  optime  intelligebat. 

Interrogata  qualiter  loquebantur,  cum  non  haberent  membra  : 
respondit  :  «  Ego  me  refero  ad  Deum.  »  Item  dicit  quod  vox  illa 
est  pulchra,  dulcis  et  humilis,  et  loquitur  idioma  Gallicum. 

Interrogata  *  an  sancta  Margareta  loquiturne  idioma  Anglicum  : 
respondit  :  «  Qualiter  loqueretur  Anglicum,  cum  non  sit  de  parte 
Anolicorum  ?  » 


I.  AC  :  vidit.   —   2.  C  :  eas  seniper.  —   3.  Suppléez  quod  habent.  —  4.  A  en 
marge  :  Nota,  une  main  ;  C  en  marge  :  Nota. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  65 

Interrogata  an  in  capitibus  pra^dictis  cum  coronis  erant  anuli  in 
auribus  vel  alibi  :  respondit  :  «  Ego  nihil  scio  de  hoc.  » 

Interrogata  an  ipsamet  Johanna  haberet  aliquos  '  anulos  :  res- 
pondit, loquendo  nobis  episcopo  prœdicto  :  ^(  Vos  habetis  a  me 
unum;  reddite  milii.  »  Item  dicit  quod  Burgundi  liabent  alium 
anulum.  Et  petivit  a  nobis  quod,  si  haberemus  pntdictum  aniilum, 
ostenderemus  ei. 

Interrogata  quis  dédit  sibi  anulum  quem  habent  Burgundi  :  res- 
pondit quod  pater  ejus,  vel  mater;  et  videtur  ei  quod  ibi  erant 
scripta  hsec  nomina  Jhesus  Maria  ;  nescit  quis  fecit  scribi,  nec  ibi 
erat^  aliquis  lapis,  ut  ei  videtur;  fuitque  sibi  datus  idem  anulus 
apud  villam  de  Dompremi.  Item  dicit  quod  frater  suus  dédit  sibi 
alium  anulum  quem  habebamus  et  quod  nos  onerabat  de  dando 
ipsum  ecclesiœ.  Item  dicit  quod  nunquam  sanavit  quamcumque  per- 
sonam  de  aliquo  anulorum  suorum. 

Interrogata  an  sanct^e  Katharina  et  Margareta  locuta;  sunt  cum  ea 
sub  arbore,  de  qua  superius  fit  mentio  :  respondit  :  «  Ego  nihil 
scio.  » 

Interrogata  si,  apud  fontem  qui  est  juxta  arborem,  pmsdict^e  Sanctns 
locutae  sunt  cum  ea  :  respondit  quod  sic,  et  quod  audivit  eas  ibi; 
sed  quid  sibi  tune  dixerunt,  nescit. 

Interrogata  quid  eaedem  Sanctœ  sibi  promiserunt,  sive  ibi,  sive 
alibi  :  respondit  quod  nullam  sibi  promissionem  fecerunt,  nisi  hoc 
fuerit  per  licentiam  Dei. 

Interrogata  quales  promissiones  sibi  fecerunt  '  :  respondit  :  «  Hoc 
non  est  de  vestro  processu  ^  ex  toto.  «  Et  de  aliquibus  rébus,  sibi 
dixerunt  quod  rex  suus  restitueretur  in  regnum  suum,  velint 
adversarii  ejus  aut  nolint.  Dicit  etiam  quod  promiserunt  ipsam 
Johannam  conducere  in  paradisum,  et  ita  ab  eis  requisivit. 

Interrogata  si  habuerit  aliam  promissionem  :  respondit  quod  est 


I.  Q  omet  aliquos.  —  2.  AC  :  erat  ibi.  —  3-  2  :  fecerant.  —  4.  A  :  de  processu 
vestro  ;  C  :  processu  de  vestro. 

Procès  de  Jeanne  d'Arc  5 


6b  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

alia  promissio,  sed  non  dicet  eam,  et  quod  hoc  non  tangit  proces- 
sum.  Et  dicit  quod  infra  très  menses  dicet  aliam  promissionem. 

Interrogata  an  voces  dixerunt  quod  infra  très  menses  liberabitur 
a  carcere  :  respondit  :  «  Hoc  non  est  de  vestro  processu  ;  tamen 
nescio  quando  ero  liberata.  »  Et  dixit  quod  illi  qui  volent  ipsam 
auferre  de  '  hoc  mundo  bene  poterunt  ire  ante  ipsam. 

Interrogata  an  suuni  consiHum  dixeritne  sibi  quod  erit  liberata 
a  prcesenti  carcere  :  respondit  :  «  Loquamini  mecum  infra  très 
menses;  ego  de  hoc  respondebo  vobis.  »  Dixit  ultra  :  «  Petatis  ab 
assistentibus  sub  juramento  suo  an  istud  tangat  processum.  » 

Et  postea,  habita  deliberatione  assistentium,  qui  omnes  delibe- 
raverunt  quod  tangebat  processum,  ipsa  dixit  :  «  Ego  semper  bene 
vobis  dixi  quod  vos  nescietis  totum.  Ego  oportebit  scmel  quod  ego 
sim  liberata.  Et  volo  habere  licentiam,  si  ego  dicam  ;  ideo  peto 
dilationcm.  » 

Interrogata  si  voces  prohibuerunt  ei  ne  diceret  veritatem  :  res- 
pondit :  «  Vultis  vos  quod  vobis  dicam  id  quod  vadit  ad  regem 
Francise  ?  Sunt  multa  quit  non  tangunt  processum.  »  Dixit  etiam 
quod  bene  scit  quod  rex  suus  lucrabitur  regnum  Francias  ;  et  hoc 
ita  bene  scit  sicut  sciebat  quod  eramus  coram  ea  in  judicio.  Dixit 
etiam  quod  fuisset  mortua,  nisi  fuisset  revelatio  qua;  confortât  eam 
quotidie. 

Interrogata  quid  fecit  de  sua  mandragora  :  respondit  quod  non 
habet  mandragoram,  nec  unquam  habuit  ;  sed  audivit  dici  quod 
prope  villam  suam  est  una,  et  nunquam  vidit  aliquam.  Dixit  etiam 
quod  audivit  dici  quod  est  res  periculosa  et  mala  ad  custodiendum  ; 
nescit  tamen  de  quo  deservit. 

Interrogata  in  quo  loco  illa  mandragora  est,  de  qua  loqui  audivit  : 
respondit  quod  audivit  dici  quod  est  in  terra,  prope  illam  arborem 
de  qua  superius  dictum  est  ;  sed  nescit  locum,  Dicit  etiam  se  audi- 
visse  dici  quod  supra  illam  mandragoram  est  una  corylus. 

Interrogata  de  quo  audivit  dici  quod  serviat    illa  mandragora  : 

I.  AC  :  ex. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  67 

respondit  se  audivisse  quod  facit  venire  pecunias  ;  sed  non  crédit  in 
hoc  aliquid.  Et  dicit  quod  voces  siu-e  nunquam  de  iioc  sibi  aliquid 
dixerunt. 

Interrogata  in  qua  figura  erat  sanctus  Michael,  dum  sibi  apparuit  : 
respondit  quod  non  vidit  sibi  coronam  ;  et  de  vestibus  suis  nihil 
scit. 

Interrogata  an  ipse  erat  nudus  :  respondit  :  «  Cogitaiis  vos  quod 
Deus  non  habeat  unde  ipsum  vestire  ?  » 

Interrogata  an  ipse  liabebat  capillos  :  respondit  :  «  Cur  sibi  fuissent 
abscisi?  »  Dicit  etiam  quod  non  vidit  ipsum  beatum  Miciiaelem, 
postquam  ipsa  recessit  a  Castro  de  Crotoy',  nec  eum  videt  niultum 
saspe.  Et  ultimo  dicit  quod  nescit  utrum  habeat  capillos. 

Interrogata  utrum  ipse  habebat  stateram  :  respondit  :  «  Ego  nihil 
scio.  »  Item  dicit  quod  habet  magnum  gaudium  quando  videt 
ipsum  ;  et  ei  videtur  quod,  quando  videt  eum,  non  est  in  peccato 
mortali.  Item  dicit  quod  sancta^  Katharina  et  Margareta  libenter 
faciunt  ipsam  confiteri  interdum  et  per  vices.  Item  dicit  quod,  si 
ipsa  sit  in  peccato  mortali,  hoc  ^  nescit. 

Interrogata  an,  quando  ipsa  confitetur,  crédit  se  esse  in  peccato 
mortali  :  respondit  quod  nescit  si  fuerit  in  peccato  mortali,  et  non 
crédit  de  hoc  fecisse  opéra  ;  «  nec  placeat  »,  inquit,  «  Deo  quod 
ego  unquam  fuerim,  nec  etiam  sibi  placeat  quod  ego  faciam  opéra 
aut  fecerim,  per  qu^  anima  mea  sit  onerata.  » 

Interrogata  quale  signum  dédit  régi  suo  quod  ipsa  veniebat  ex 
parte  Dei  :  respondit  :  «  Ego  semper  vobis  respondi  quod  non 
mihi  extrahetis  illud  ab  ore.  Vadatis  sibi  petitum.  » 

Interrogata  an  juraverit  non  revelare  illud  quod  ab  ea  petetur, 
tangens  processum  :  respondit  :  «  Ego  alias  vobis  dixi  quod  non 
dicam  illud  vobis  ^  quod  tangit  ^  id  quod  vadit  ad  regem  nostrum. 
Et  de  hoc  quod  vadit  ad  ipsum,  non  loquar.  » 

Interrogata  si  ipsa  scitne  signum   quod   dédit  eidem  régi  suo   : 


I.  C  ;  Crotay.  —  2.  C  omet  hoc  et  ajoute  ipsa.  —  }.  A  :  vobis  illud.  —  4.  O 
t  ange  t. 


68  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

respondit  :  «  Vos  non  scietis  hoc  de  me.  »  Et  tanc,  quia  fuit  ai 
dictum  quod  hoc  tangebat  processum  :  respondit  :  «  De  hoc  quod 
ego  promisi  tenere  bene  secretum,  ego  non  dicam  vobis  illud.  »  Et 
ultra  dixit  :  «  Ego  promisi  in  tali  loco  quod  non  possim  vobis 
dicere  sine  perjurio  '.  » 

Interrogata  cui  hoc  promisit  :  respondit  quod  sanctis  Kàtharinae 
et  Margareta:  promisit,  et  hoc  fuit  ostensum  régi.  Item  dicit  quod 
hoc  promisit  duabus  Sanctis  pr^dictis,  absque  hoc  quod  require- 
rent.  Et  ipsamet  Johanna  ad  requestam  sui  ipsius  hoc  fecit,  quia 
nimis  mult^e  gentes  hoc  petivissent  àb  ea,  nisi  illud  praedictis 
Sanctis  promisisset. 

Interrogata  utrum,  quando  ostendit  signum  régi  suo,  erat  alius 
ab  eo  in  ejus  societate  :  respondit  quod  a^stimat  alium  ibi  non 
fuisse,  quamvis  satis  prope  essent  multas  gentes. 

Interrogata  an  ipsa  viderit  coronam  supra  caput  régis  sui,  quando 
ipsa  monstravit  ei  signum  :  respondit  :  «  Ego  non  possum  vobis 
dicere  sine  perjurio  ^  » 

Interrogata  utrum  rex  suus  habebat  coronam,  quando  erat 
Remis  :  respondit  quod,  prout  ipsa  asstimat,  ipse  rex  suus  cepit 
gratenter  illam  coronam  quam  Remis  invenit  ;  sed  una  bene  dives 
fuit  ei  apportata  post  ipsum.  Et  hoc  fecit  pro  festinando  factum 
suum,  ad  requestam  illorum  de  villa  Remensi,  pro  evitando  onus 
armatorum  ;  et,  si  ipse  expectasset,  habuisset  unam  coronam  mille- 
sies  ditiorem. 

Interrogata  an  viderit  illam  coronam  quse  est  ditior  :  respondit  : 
«  Ego  non  possum  vobis  hoc  dicere,  sine  incurrendo  perjurium  '. 
Et,  si  ego  non  viderim,  ego  audivi  dici  quod  est  adeo  dives  seu 
opulenta.  » 

Quibus  sic  peractis,  fecimus  finem  pro  illo  die'^  ;  et  assignavi- 
mus  pro  his  quas  ulterius  facienda  erant,  diem  sabbati  et  octavam 
horam  ejusdem  diei  de  mane,  requirendo  adstantes  ut,  ipsis  ^  die 
et  hora,  in  eodem  loco  intéressent. 

I.  AC  : parjurio. —  2.  AC  : parjurio.  —  3.  AC  :  parjuriiim.  —  ^.  A  omet  pro 
illo  die.  —  5.  AC  :  ipsi. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  69 


SABBAT!    III.    MARTII.    SEXTA   SESSIO   '. 


Item  die  sabbati,  tertia  mensis  martii,  immédiate  sequenti,  in 
loco  superius  designato,  comparait  coram  nobis  pra^dicta  Johanna, 
assistentibus  reverendis  -  patribus,  dominis  et  magistris  :  vEgidio, 
Sanctas  Trinitatis  Fiscampnensis  abbate  ;  Petro,  priore  de  Longa- 
villa  ;  Johanne  de  Castellione,  Erardo  Eiiieiigart,  Johanne  Pulchri- 
patris,  Jacobo  de  Turonia,  Nicolao  Midi,  Dionysio  de  Sabeuvras  % 
Nicolao  Amici,  Guillelmo  Evrardi,  Petro  Mauricii,  Girardo  Fueil- 
leti,  Mauricio  de  Quesneyo,  Petro  Houdenc  "^,  Johanne  de  Nibat, 
Jacobo  Guesdon,  in  sacra  theologia  ;  —  Guillelmo  ^,  Sanctc-e  Marine 
de  Cormeliis  abbate,  in  jure  canonico  ;  —  Guillelmo  de  Gardinis, 
iEgidio  Oiienivet,  Rollando  Scriptoris  et  Guillelmo  de  Caméra,  in 
medicina  doctoribus  ;  — abbate  Sancti  Georgii,  [abbatejde  Pratellis, 
priore  Sancti  Laudi  ;  necnon  Nicolao  Coppequesne  ^,  Thoma  de 
Courcellis,  Guillelmo  '  Magistri,  Guillelmo  de  Baudribosco,  Johanne 
Pigache,  Radulpho  Silvestris,  Ricardo  de  Groucheto  ^,  Petro  Mine- 
rii,  bachalariis  in  sacra  ^  theologia  ;  —  Johanne  Dulcis,  in  utroque 
jure '°,  Johanne  de  Quemino,  Johanne  Columbelli,  Radulpho 
Anguy,  Auberto  Morelli,  in  canonico;  —  Gauffrido  de  Croteyo, 
Burello  de  Cormeliis,  Nicolao  Maulini,  in  civili  jure  licentiatis,  — 
et  Nicolao  Loiselkur  ",  canonico  ecclesice  Rothomagensis. 

In  quorum  pr^esentia,  ipsam  Johannam  requisivimus  quod  sim- 
pliciter  et  absolute  juraret  dicere  veritatem  de  his  quas  peterentur 
ab  ea.  Quîe  respondit  :  «  Sicut  alias  feci,  ego  sum  para  ta  jurare.  » 
Et  sic  juravit,  tactis  sacrosanctis  Evangeliis. 

Deinceps  autem,  quia  dixerat  quod  sanctus  Michael  habebat  alas, 
et  cum  hoc  de  corporibus  vel  membris  sanctarum  Katharinœ  et 
Margaret^  non  locuta  fuerat,  interrogata  fuit  quid  de  his  dicere 


I.  En  marge  de  ABC.  —  2.  O  omet  reverendis.  —  3.  C  .•  Dionisio  de  Sahrevais. 
—  4.  C  ;  Hodeiic.  —  5.  C  /  Gnillcrriio.  —  6.  C  :  Coiippeqiiesne.  —  7.  Sic.  — 
8.  C  ;  Grouceto.  —  9-  Q  ■'  saiicla.  —  10.  AC  omettent  pire.  —  11.  AC  : 
Loi  scieur. 


70  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

volebat.  Ad  quod  respondit  :  «  Ego  dixi  vobis  illud  quod  scio,  et 
non  respondebo  vobis  aliud.  »  Dixit  etiam  quod  ipsum  sanctum 
Michaelem  et  illas  Sanctas  ita  bene  vidit  quod  bene  scit  eas  esse 
sanctos  et  sanctas  in  paradiso. 

Interrogata  an  vidit  aliud  ex  ipsis  quam  faciem  :  respondit  : 
«  Ego  dixi  vobis  totum  illud  quod  scio  de  hoc  ;  et  de  dicendo 
totum  illud  quod  scio,  ego  prrudiligerem  quod  mihi  faceretis 
abscindi  collum.  »  Item  dixit  quod  totum  id  quod  sciet  '  tangens 
processum,  libenter  dicet. 

Interrogata  an  crédit  quod  sanctus  Michael  et  sanctus  Gabriel 
habeant  capita  naturalia  :  respondit  :  «  Ego  vidi  ipsos  oculis  meis, 
et  credo  quod  ipsi  sunt  asque  firmitcr  sicut  Deus  est.  » 

Interrogata  an  crédit  quod  Deus  formavit  eos  in  illis  modo  et 
forma,  quibus  eadem  ipsos  videt  :  respondit  quod  sic. 

Interrogata  an  crédit  quod  in  illis  modo  et  forma,  a  principio, 
Deus  ipsos  creaverit  :  respondit  :  «  Vos  non  habebitis  aliud  pro 
prnesenti  pntter  illud  quod  ego  ^  respondi.  » 

Interrogata  an  scivcrat  per  revelationcm  quod  ipsa  evaderet  :  res- 
pondit :  «  Hoc  non  tangit  processum  vestrum.  Vultis  vos  quod  ego 
loquar  contra  me?  » 

Interrogata  an  voces  su;u  aliquid  indc  sibi  dixerunt  :  respondit  : 
«  Hoc  non  est  de  vcstro  processu.  Ego  refero  me  ad  Dominum  '. 
Et,  si  totum  pertineret  ad  vos,  ego  dicerem  vobis  totum.  »  Dixit 
ultra  quod,  per  fidem  suam,  nescit-diem  neque  horam  qua  evadet. 

Interrogata  an  voces  aliquid  sibi  de  hoc  dixerunt  in  generali  : 
respondit  :  «  Ita  veraciter  ;  ipsae  dixerunt  mihi  quod  essem  liberata, 
sed  nescio  diem  neque  horam  ;  et  quod  audacter  faciam  lastum 
vultum.  » 

Interrogata  utrum,  quando  primo  applicuit  pênes  regem  suum, 
an  ipse  petiverit  ab  ea  si  per  revelationem  habebat  quod  mutaret 
habitum  suum  :  respondit  :  «  Ego  de  hoc  vobis  respondi  ^  ;  tamen 
non  recordor  si  hoc  fuerit  mihi  petitum.  Et  illud  ^t  scriptum  in 
villa  Pictavensi.  » 

1.  C  :  sciret .  —  2.  O  omet  ego.  —   3.0  :  processum.  —  4.  A  :  lesponâi  vohi^. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC  7I 

Interrogata  an  recordetur  quod  magistri  qui  examinaverunt  eam 
in  alia  obedientia,  aliqui  per  unum  mensem,  alii  per  très  hebdo- 
madas,  interrogaveruntne  ipsam  in  mutatione  sui  habitus  '  :  res- 
pondit  :  «  Ego  non  recordor  ;  tamen  ipsi  me  interrogaverunt  ubi 
ego  ceperam  istum  habitum  virilem  ;  et  ego  dixi  eis  quod  ego  ^ 
ceperam  apud  oppidum  Valliscoloris.  » 

Interrogata  utrum  prœfati  magistri  petierunt  ab  ea  si  per  voces 
suas  ceperat  illum  habitum  :  respondit  :  «  Ego  non  recordor.  » 

Interrogata  utrum  regina  sua  petiveritne  illud  sibi  '  de  mutatione 
habitus,  quando  primo  eam  visitavit  :  respondit  :  «  Ego  non  recor- 
dor. » 

Interrogata  an  '^  rex  suus,  regina  et  ahi  de  parte  sua  requisive- 
runtne  ipsam  ahquando  quod  habitum  virilem  deponeret  :  respon- 
dit :  «  Hoc  non  est  de  vestro  processu.  » 

Interrogata  utrum,  apud  castrum  de  Beaurevoir,  fueritne  de  hoc 
requisita  :  respondit  :  «  Ita  veraciter.  Et  ego  respondi  quod  ego  5 
non  deponerem,  sine  Hcentia  Dei.  « 

*  Item  dixit  quod  domicella  de  Luxernbourg  et  domina  de  Beau- 
revoir  obtulerunt  sibi  vestem  muliebrem,  vel  pannum  pro  faciendo 
eam,  requirendo  ipsam  Johannam  ut  hujusmodi  vestem  portaret. 
Et  ipsa  respondit  quod  non  habebat  ^  licentiam  a  Deo  ",  et  quod 
non  erat  adhuc  tempus. 


[Ici  commen'ce  ce  qui  reste  de  la  minute  prise  a  l'audience 
PAR  Guillaume  Manchon,  greffier  du  procès  s,] 

Ç')Itcm,  dit  que  la  damoiselle  de  Luxambourg  et  la  dame  de  Beaurevoir 
luy  offrirent  abit  de  femme  ou  drap  à  la  faire,  et  lui  requirent  qu'elle  le 
portast  ;  et  elle  respondi  qu'elle  n'en  avoit  pas  le  congié  de  nostre  Sei- 
gneur, et  qu'il  n'estoit  pas  encore  temps. 


I.  B  en  marge  :  De  habitii.  —  2.  AC  omettent  ego.  —  3.  C  ;  sibi  illud.  — 
4.  C  :  utrum.  —  5.  AC  omettent  ego.  —  6.  AC  :  hahel .  —  7.  C  :  Domino,  — 
8.  ^(Bibl.  nat.,  lat.  8838),  fol.  17  et  suiv. 


72  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

Interrogata  an  dominus  Johannes  de  Pressy,  et  alii  apud  Attre- 
batum  obtulerunt  sibi  vestem  muliebrem  :  respondit  quod  ipse  et 
alii  plures  multotiens  petierunt  ab  ea  ut  hujusmodi  vestem  acci- 
peret . 

Interrogata  utrum  crédit  quod  ipsa  deliquisset  vel  peccasset  mor- 
taliter,  capiendo  vestem  muliebrem  :  respondit  quod  melius  agit, 
obediendo  et  serviendo  suo  supremo  domino,  videlicet  Deo.  Item 
dixit  quod,  si  ipsa  debuisset  hujusmodi  vestem  muliebrem  assu- 
mere,  ipsa  citius  hoc  fecisset  ad  requestam  duarum  dominarum 
prsedictarum,  quam  aliarum  dominarum  existentium  in  Francia, 
dempta  regina  ejus. 

Interrogata  utrum,  quando  Deus  ei  revelavit  quod  mutaret  habi- 
tum  suum  in  habitum  virilem,  hoc  fuerit  per  vocem  sancti  Michae- 
lis,  vel  per  vocem  sanct;v  Katharinas  aut  Margarctx-  :  respondit  : 
«  Vos  non  habebitis  nunc  aliud.  » 

Interrogata  utrum,  quando  rex  suus  posuit  eam  in  opère,  et  quod 
ipsa  fecit  fieri  vexillum  suum  ',  alias  gentes  armomm  feceruntne 
fieri  pannoncellos  -    ad    modum    et    exemplar   pannoncelli    ipsius 


Interroguée  se  messire  Jehan  de  Pressy  et  autres  à  Arras  lui  offrirent 
point  d'abit  de  femme  :  respond  :  «  Luv  et  plusieurs  autres  le  m'onlt 
plusieurs  fois  demandé.  » 

Interroguée  s'elle  croist  qu'elle  eust  delinqué  ou  fait  pcchié  mortel  de 
prendre  habit  de  femme  :  respond  qu'elle  fait  mieulx  d'obéir  et  ser\'ir  son 
souverain  Seigneur,  c'est  assavoir  Dieu. 

Item,  dit  que  s'elle  le  deust  avoir  fait,  elle  l'eust  plustost  fait  à  la 
requeste  de  ces  deux  dames  que  d'autres  dames  qui  soient  en  France, 
exceptée  sa  royne. 

Interroguée  se,  quant  Dieu  luy  révéla  qu'elle  muast  son  abit,  se  ce  fust 
par  la  voix  saint  Michiel,  de  saincte  Katherine  ou  saincte  Marguerite  : 
respond  :  «  Vous  n'en  aurés  maintenant  autre  chose.  » 

Interroguée,  quant  son  roy  la  mit  premier  en  œuvre  et  elle  fist  faire 
son  estaindart,  se  les  gens  d'armes  et  autres  gens  de  guerre  firent  faire 


I.  ^  en  marge  :  De  vexillo  et  pennoncelUs .    —  2.  La  forme  pennoncellits  est 
constante  en  C. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  73 

Johannx  :  respondit  :  «  Bonum  est  scire  quod  domini  manutene- 
bant  arma  sua.  »  Item  dicit  quod  aliqui  de  sociis  guerras  fecerunt 
fieri  de  illis  pannoncellis,  prout  eis  placebat,  et  alii  non. 

Interrogata  de  qua  materia  fecerunt  eos  fieri,  an  hoc  fuerit  de 
tela,  vel  panno  laneo  :  respondit  quod  erat  de  albis  satinis,  gallice 
de  blans  satins,  et  in  aliquibus  erant  lilia  ;  nec  ip^a  Johanna  habe-  • 
bat  de  societate  sua  nisi  duas  vel  très  lanceas  ;  sed  socii  guerras  ali- 
quando  faciebant  fieri  pannoncellos  ad  similitudinem  suorum,  et 
non  faciebant  '  illud,  niSi  pro  cognoscendo  homines  suos  ab  aliis. 

Interrogata  an  multum  sa^pe  ronovabantur  dicti  pannoncelli  : 
respondit  :  «  Ego  nescio.  Quando  lance^e  -  erant  ruptic,  fiebant 
novi.  » 

Interrogata  utrum  ipsa  dixerit  aliquando  quod  pannoncelli  facti 
ad  similitudinem  suorum  erant  bene  fortunati  :  respondit  quod 
aliquando  bene  '  dicebat  suis  :  «  Intretis  audacter  per  médium  Angli- 
corum  »,  et  ipsamet  intrabat. 

Interrogata  an  dixerit  eis  quod  portarent  audacter  illos  pannon- 


pennonceaulx  à  la  manière  du  sien  :  respond  :  «  Il  est  bon  à  savoir  que 
les  seigneurs  maintenoient  leurs  armes.  » 

Item,  respond  :  «  Les  aucuns  compaignons  de  guerre  en  firent  faire  à 
leur  plaisir,  et  les  autres  non.  » 

Interroguée  de  quelle  matière  ilz  les  firent  faire,  si  ce  fut  de  toille  ou 
de  drap  :  respond  :  «  C'estoit  de  blans  satins,  et  y  en  avoit  en  aucuns  les 
fleurs  de  Hz  »;  et  n'avoit  que  deux  ou  trois  lances  de  sa  compaignie  ; 
mais  les  compaignons  de  guerre  aucunes  fois  en  faisoient  faire  à  la  sem- 
blance  des  siens  et  ne  faisoint  cela  fors  pour  congnoistre  les  siens  des 
autres. 

.    Interroguée  s'ilz  estoient  guères  souvent  renouvelles  :  respond  :  «  Je 
ne  sçay  ;  quant  les  lances  estoient  rompues,  l'en  en  faisoitde  nouveaulz.  » 

Interroguée  s'elle  dist  point  que  les  pennonceaulx  qui  estoient  en  sem- 
blance  des  siens  estoient  eureux  :  respond,  elle  leur  disoit  bien  à  la  fois  : 
«  Entrez  hardiment  par  my  les  Anglois  >■>,  et  elle  mesmes  y  entroit. 

Interroguée  s'elle  leur  dist  qu'ilz  les  portassent  hardiement,  et  qu'ilz 

I.  A  :  faciehat.  —  2.  C  :  lancx.  —  -^.  A  :  bene  aliquando. 


74  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

celles,  et  quod  '  haberent  bonam  fortunam  :  respondit  quod  eis 
bene  dixit  illud  quod  evenit,  et  quod  adhuc  est  eventurum  ^. 

Interrogata  utrum  ipsa  ponebat  vel  faciebat  poni  aquam  benedic- 
tam  super  pannoncellis  %  quando  illos  de  novo  assumebat  :  respon- 
dit :  «  Ego  nihil  scio  de  hoc.  Et  si  hoc  fuit  factum,  non  fuit  de 
proecepto  meo.  » 

Interrogata  an  vidit  eos  aspergi  aqua  benedicta  :  respondit  : 
«  Hoc  non  est  de  processu  vestro.  Et  si  ego  vidi  hoc  fieri,  ego  non 
sum  nunc  advisata  de  respondendo.  » 

Interrogata  an  socii  guerra.^  faciebantne  poni  in  pannoncellis  suis 
ha,^c  nomina,  Jhesus  Maria  :  respondit  ;  «  Per  fidem  meam,  ego 
nescio.  » 

Interrogata  an  ipsa  gyravit  vel  gyrari  fecit  telas,  per  modum  pro- 
cessionis,  circa  altare  vel  ecclesiam,  pro  faciendo  inde  pannon- 
cellos  :  respondit  quod  non,  nec  vidit  aliquid  fieri. 

Interrogata,  quando  fuit  ante  villam  de  Gergueau,  quid  erat  quod 


airoient  bon  eur  :  respond,  elle  leur  distbien  ce  qui  estoit  venu  et  qui 
advendroit  encore. 

Interroguée  s'elle  nicctoit  ou  faisoit  point  niectre  de  eaue  benoitte  sur 
les  pcnnonceaulx,  quant  on  les  prenoit  de  nouvel  :  respond  :  «  Je  n'en 
sçay  rien  »;  et  s'il  a  esté  fait,  ce  n'a  pas  esté  de  son  commandement. 

Interroguée  s'elle  y  en  a  point  veu  gecter  :  respond  :  «  Cela  n'est 
point  de  vostre  procès  »  ;  et  s'elle  y  en  a  veu  gecter,  elle  n'est  pas  advi- 
sée  maintenant  de  en  respondre. 

Interroguée  se  les  compaignons  de  guerre  faisoient  point  mectre  en 
leurs  pennonceaulx  Jhesus  Maria  :  respond  :  «  Par  ma  foy,  je  n'en  sçay 
rien.  » 

Interroguée  s'elle  a  point  tournié  ou  fait  tournier  toilles  par  manière 
de  procession  outour  d'un  autel  -*  ou  d'église,  pour  faire  pennonceaulx  : 
respond  que  non,  et  n'en  a  rien  veu  faire. 

Interroguée,  quant  elle  fut  devant  Jargueau,  que  c'estoit  qu'elle  portoit 


I.  J  omet  quod.  -^  2.  A  :  ventnrum.  — ■  3.  AB  :  pannouceUos ;  C  :  pennoncellos. 
—  4.  Ms .  :  chasiel. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  75 

portabat  rétro  suam  cassidcm  scu  galeam,  et  an  erat  aliquid  ibi  ' 
rotundum  :  respondit  :  «  Per  fidem  meam,  nihil  erat  ibi.  » 

Intcrrogata  an  unq'uam  cognoverit  fratrem  Ricardum  '  :  respon- 
dit :  «  Ego  nunquam  videram  ipsum,  quando  veni  ante  villam 
Trecensem.  » 

Interrogata  qualem  vultum  sibi  fecit  ipse  frater  Ricardus  :  res- 
pondit quod  illi  de  Trecis,  prout  existimat  >,  miserunt  ipsum  ad 
eam,  dicentesquod  dubitabant  ne  ipsa  Johanna  non  esset  res  veniens 
ex  parte  Dei  ;  et  quando  idem  frater  ^  appropinquavit  ad  eam,  ipse 
faciebat  signum  crucis  et  aspergebat  aquam  benedictam.  Et  tune  ipsa 
dixit  ei  :  «  Appropinquetis  audacter,  ego  non  evolabo.  » 

Interrogata  an  ipsa  viderat  vel  fecerat  fieri  aliquas  imagines  vel 
picturas  ipsiusmet  et  ad  suam  ^  similitudinem  :  respondit  quod 
vidit  in  Attrebato  '^  unam  picturam  in  manu  cujusdam  Scoti;  et  ibi 
erat  similitude  ipsius  JohanniE  omnino  armat?e,  prœsentantis  quas- 
dam  litteras  suo  régi  7,  cum  uno  genu  flexo.  Et  dixit  quod  nunquam 
vidit  aut  fecit  fieri  aliam  imaginem  vel  picturam  sui. 


derrière  son  heaulme,  et  s'il  y  avoit  aucune  chose  ront  :  respond  :  «  Par 
ma  fo}^,  il  n'y  avoit  rien.  » 

Interroguée  s'elle  congnust  oncques  frère  Ricard  :  respond  :  «  Je  ne 
l'avoys  oncques  veu,  quant  je  vins  devant  Troyes.  » 

Interroguée  quelle  chière  frère  Ricard  lui  feist  :  respond  que  ceulx  de 
la  ville  de  Troyes,  comme  elle  pense,  l'envoièrent  devers  elle,  disans 
que  ilz  doubtoient  que  ce  ne  feust  pas  chose  de  par  Dieu;  et  quant  il  vint 
devers  elle,  en  approuchant,  il  faisoit  signe  de  la  croix,  et  gectoit  eaue 
benoictc,  et  elle  lui  dist  :  «  Approuchez  hardiement,  je  ne  m'envouleray 
pas.  » 

Interroguée  s'elle  avait  point  veu,  ou  fait  foire  aucuns  ymaiges  ou 
painctures  d'elle  et  à  sa  semblance  :  respond  qu'elle  vit  à  Arras  une  painc- 
ture  en  la  main  d'un  Escot,  et  y  avoit  la  semblance  d'elle  toute  armée,  et 
présentoit  uneslectres  à  son  roy,  et  estoit  agenoullée  d'un  genoul.  Et  dit 
que  oncques  ne  vit  ou  fist  faire  autre  ymaige  ou  painture  à  la  semblance 
d'elle. 


j.  A  :  ibi  aliquid. —  2.  B  en  marge:  De  fratreRicardo.  —  3.  C  :  estimât.   -4.  A 
ajoute  Ricardus.  — ■  •).  A  :  sui.  —  6.  AC  :  Attrahato.  —  y.  A  :  n'cri  suo. 


76  PROCÈS   DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

Interrogata  utrum,  in  domo  hospitis  suis,  in  villa  Aurelianensi, 
erat  una  tabula  ubi  depict^e  erant  très  mulieres,  et  in  ea  descriptum. 
Justice^  paix,  union  :  respondit  quod  de  hoc  nihil  scit. 

Interrogata  utrum  ipsa  sciât  quod  illi  de  parte  sua  fecerint  '  fieri 
servitium,  missam  et  orationes  ad  honorem  ipsius  :  respondit  quod 
nihil  scit;  et,  si  ipsi  fecerunt  aliquod  servitium,  non  est  de  prse- 
cepto  ejus;  tamen  si  oraverint  pro  ipsa,  videtur  sibi  quod  non  maie 
faciunt. 

Interrogata  utrum  illi  de  parte  sua  credant  tirmiter  ipsam  esse 
missam  a  Deo  :  respondit  :  «  Ego  nescio  utrum  credant,  et  me  refero 
ad  animum  ipsorum  ;  sed  si  non  credant,  tamen  ego  sum  missa  a 
Deo  ^  » 

Interrogata  utrum  ipsa  credat  quod  illi  habeant  bonam  creden- 
tiam,  credendo  ipsam  esse  missam  a  Deo  :  respondit  :  «  Si  ipsi  cre- 
dant quod  sum  missa  a  Deo,  non  sunt  de  hoc  abusati.  » 

Interrogata  anne  cognoscebat  animos  illorum  de  parte  sua,  quando 


Interroguée  d'un  tablel  chieux  son  hoste,  où  il  avoit  trois  femmes 
painctes,  et  escript  «  Justice,  paix,  union  »  :  rcspond  qu'elle  n'en  sçait 
rien. 

Interroguée  s'elle  sçait  point  que  ceulx  de  son  party  aient  fait  service, 
messe,  oroison  pour  elle  >  :  respond  qu'elle  n'en  sçait  rien  ;  et  s'ilz  en 
font  service,  ne  l'ont  point  fait  par  son  commandement  ;  et  s'ilz  ont  prié 
pour  elle,  il  luy  est  advis  qu'ilz  ne  font  point  de  mal. 

Interroguée  se  ceulx  de  son  party  croient  ferméement  qu'elle  soit 
envoyée  de  par  Dieu  :  respond  :  «  Ne  sçay  s'ilz  le  croient,  et  m'en  actend 
à  leur  couraige  ;  mais  si  ne  le  croient,  si  suis-je  envolée  de  par  Dieu.  » 

Interroguée  s'elle  cuide  pas  que,  en  créant  qu'elle  soit  envoyée  de  par 
Dieu,  qu'ilz  aient  bonne  créance;  respond,  s'ils  croient  qu'elle  soit 
envoyée  de  par  Dieu,  ils  n'en  sont  point  abusez. 

Interroguée  s'elle  sçavoit  point  bien  le  couraige  de  ceulx  de  son  party, 


I.  O  :  fecerunt-  — '2.  B  en  marge  :  Johanna  missa  est  a  Deo,  lit  dicil.   —  5.  Ms. 
en  marge  :  une  main. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  77 

osculabantur  pedes,  manus  et  vestimenta  ipsius  :  respondit  quod 
multi  libenter  videbant  eam,  et  tamen  osculabantur  manus  ejus 
quantum  minus  ipsa  poterat  ;  sed  libenter  pauperes  veniebant  ad 
ipsani,  quia  eis  non  inferebat  displicentiam,  imo  potius  juvabat  ad 
supportandum  eos. 

Interrogata  qualem  reverentiam  sibi  fecerunt  cives  Trecenses,  in 
ingressu  vilUt  :  respondit  quod  ipsi  reverentiam  sibi  non  fecerunt. 
Dicit  ultra  quod,  prout  ei  videtur,  frater  Ricardus  intravit  cum  ipsa 
et  suis  villam  Trecensem  ;  sed  non  recordatur  an  viderit  eam  in 
ingressu. 

Interrogata  an  ipse  frater  Ricardus  fecerit  sermonem,  in  adventu 
ipsius  Johanm'e  apud  villam  pnedictam  :  respondit  quod  non  ibi  diu 
stetit,  nec  jacuit  in  villa  ;  et  de  sermone  nihil  scit. 

Interrogata  utrum  ipsa  fuerit  multis  diebus  in  civitate  Remensi  : 
respondit  quod,  prout  crédit,  ipsa  et  sui  fuerunt  illic  quinque  aut 
sex  diebus. 

Interrogata  an  utrum  ibi  levaverit  aliquem  infantem  de  sacro 
fonte  :  respondit  quod    Trecis  levavit  unum  ;  sed   non  recordatur 


quant  ilz  luy  baisoient  les  piez  et  le  mains,  et  les  vestemens  d'elle  : 
respond,  beaucop  de  gens  les  véoient  voulentiers  ;  et  si  dit  qu'ilz  bai- 
soient le  mains  ses  vestemens  qu'elle  n'en  povoit.  Mais  venoient  les 
pouvres  gens  voulentiers  à  elle,  pour  ce  qu'elle  ne  leur  faisoit  point  de 
desplaisir,  mais  les  supportoit  à  son  povoir. 

Interroguée  quelle  révérence  luy  firent  ceulx  de  Troies  à  l'entrée  :  res- 
pond :  «  Hz  ne  m'en  firent  point  »  ;  et  dit  oultre  que,  à  son  advis,  frère 
Ricard  entra  quant  eulx  à  Troies  ;  mais  n'est  point  souvenante  s'elle  le 
vit  à  l'entrée. 

Interroguée  s'il  fist  point  de  sermon  à  l'entrée  de  la  venue  d'elle  :  res- 
pond qu'elle  n'y  arresta  guères,  et  n'y  jeust  oncques  ;  et  quant  au  sermon, 
elle  n'en  sçait  rien. 

Interroguée  s'elle  fut  guères  de  jours  à  Rains  :  respond  :  «  Je  crois 
que  nous  y  fusmes  ini  ou  v  jours.  » 

Interroguée  s'elle  y  leva  point  d'enfant  :  respond  que  à  Troycs  en  leva 
ung;   mais  de  Rains  n'a  point  de  mémoire,  ne  de  Chasteau-Tierry  ;  et 


78  PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'ARC 

quod  Remis  vel  in  Castro-Theodorici  levaverit  aliquem.  Duos 
autem  levavit  apud  Sanctum  Dionysium  '  in  Francia.  Et  libenter 
dabat  liliis  nomen  Karoli,  in  honorem  régis  sui,  et  filiabus  nomen 
Johanniï;  ;  et  aliquando  nomen  imponebat  veluti  placebat  matribus. 

Interrogata  utrum  mulieres  illius  vilht  fiiciebantne  anulos  suos 
tangere  illum  anulum,  quem  ipsa  Johanna  portabat  in  digito  :  res- 
pondit  quod  "■  «  multa:  mulieres  tetigerunt  manus  meas  et  anulos 
meos  ;  sed  nescio  animum  nec  intentioneni  ipsarum  ». 

Interrogata  qui  fuerunt  illi  de  societate  ipsius,  qui  ceperunt  papi- 
liones  in  vexillo  ejus,  ante  Castrum-Theodorici  :  respondit  quod  ' 
nunquam  fuit  factum  de  parte  ipsorum  ;  sed  illi  de  parte  ista  adin- 
venerunt. 

Interrogata  quid  fecit  Remis  de  chirothccis  •*  in  quibus  rex  suus 
fuit  consecratus  :  respondit  quod  ibi  fuit  una  librata  de  chirothecis, 
pro  tradendo  militibus  et  nobilibus  qui  aderant  ;  et  fuit  unus  qui 
perdiderat  chirothecas  suas;  sed  ipsa  non  dixit  quod  faceret  eas 
reperiri.  Dixit  etiani  quod  vexillum  suum  fuit  in  ccclcsia  Remensi; 


aussi  deux  en  leva  à  Saint  Denis.  Et  voulentiers  mectoit  nom  >  aux  filz 
Charles,  pour  l'onneur  de  son  roy,  et  aux  filles  Jcbaiine  ;  et  aucunes  fois, 
selon  ce  que  les  mères  vouloient. 

Interroguée  se  les  bonnes  femmes  de  la  ville  touchoient  point  leurs 
agneaulx  à  l'anel  qu'elle  portoit  :  respond,  maintes  femmes  ont  touché  à 
ses  mains  et  ses  aneaulx*'  ;  lîiais  ne  sçait  point  leur  couraige  ou  intencion. 

Interroguée  qu'ilz  furent  ceulx  de  sa  compaignic  qui  prindrent  papil- 
lons devant  Chasteau-Tierry  en  son  estaindart  :  respond  qu'il  ne  fust 
oncques  fait  ou  dist  de  leur  party  ;  mais  ce  ont  fait  ceulx  du  party  de 
deçà,  qui  l'ont  controuvé. 

Interroguée  qu'elle  fist  à  Rains  des  gans  où  son  roy  fut  sacré  :  res- 
pond :  «  Il  y  ouït  une  livrée  de  gans  pour  bailler  aux  chevaliers  et  nobles 
qui  là  esloient.  Et  en  y  ouït  ung  qui  perdit  ses  gans  »  ;  mais  ne  dist  point 
qu'elle  les  feroit  retrouver. 

Item,  dit  que  son  estaindart  fut  en  l'église  de  Rains  ;  et  luy  semble  que 


I.  AC   :  Dionisium.   —  2.  A  omet  quod.  —  ^.   A  aioute  hoc.   —  4.  La  forme 
cirotheca  est  constante  en  AC.  —  5.  Ms:  11011. —  6.  Ms  :  agneaulx. 


PROCES   DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE   D  ARC  79 

et  videtur  ei  quod  illud  '  erat  satis  prope  altare,  dum  rex  suus  ^ 
consecraretur,  et  ipsamet  ipsum  ibi  tenuit  aliquantulum.  Nescit 
autçm  iitrum  frater  Ricardus  ipsum  ibidem  tenuerit. 

Interrogata  utrum,  quando  ibat  per  patriam,  saspe  reciperet  sacra- 
mentum  eucharistias  et  pœnitentia.-,  quando  erat  in  bonis  villis  : 
respondit  quod  sic,  interdum. 

Interrogata  an  ipsa  recipiebat  praedicta  sacramenta  in  habitu  virili  : 
respondit  quod  sic;  sed  non  recordatur  quod  reciperet  '  in  armis. 
Interrogata  cur  cepit  gradarium,  gallice  la  haqtienéc,  episcopi  Sil- 
vanectensis  :  respondit  quod  idem  gradarius  fuit  emptus  ducentis  -' 
salutiis.  Nescit  an  ipse  receperit  vel  non  ;  tamen  de  hoc  habuit  assi- 
gnationem,  vel  fuit  persolutus  ;  etiam  ipsa  rescripsit  eidem  episcopo 
quod  rehaberet  suum  pr^efatum  gradarium,  si  vellet,  et  quod  ipsa 
nolebat  eum,  nec  valebat  pro  sustinendo  pœnam. 

Interrogata  qualem  œtatem  habebat  puer  quem  ipsasuscitavit  apud 
Latigniacum  :  respondit  quod  puer  ille  erat  trium  dierum;  et  fuit 
apportatus  coram  imagine  Beatae  Maria;  in  Latigniaco,  fuitque  dic- 
tum  ipsi  Johannae  quod  puellae  de  villa  erant  coram  dicta  imagine, 


son  estaindart  fut  assés  près  de  l'autel  ;  et  elle  mesmes  l'y  i  tint  ung  poy, 
et  ne  sçait  point  que  frère  Richart  le  tenist. 

Interroguée,  quant  elle  aloit  par  le  païs,  s'elle  recepvoit  souvent  le 
sacrement  de  confession  et  de  l'autel,  quant  elle  venoit  es  bonnes  villes  : 
respond  que  ôuil,  à  la  fois. 

Interroguée  s'elle  recepvoit  lesdiz  sacremens  en  abit  d'omme  :  respond 
que  ouil  ;  mais  ne  a  point  mémoire  de  le  avoir  receu  en  armes. 

Interroguée  pourquoy  elle  prinst  la  haquenée  de  l'evesque  de  Senlis  : 
respont,  elle  fut  achectée  deux  censsalus.  Si  les  eust  ou  non,  elle  ne  sçait; 
mais  en  ouït  assignacion,  ou  il  en  feust  payé  ;  et  si  lui  rescrist  que  il  la 
reairoit,  s'il  vouloit,  et  qu'elle  ne  la  vouloit  point,  et  qu'elle  ne  valoit 
rien  pour  souffrir  painc. 

Interroguée  quelle  aaige  avoit  l'enfant  à  Laigny  qu'elle  ala  visiter  :  res- 
pond, l'enfant  avoit  trois  jours;  et  fut  apporté  à  Laigny  à  Nostre  Dame, 
et  luy  fut  dit  que  les  pucclles  de  la  ville  cstoient  devant  Nostre  Dame, 

I.  A  ajoute  îr.v/7/«w.  —  2.  AC  :  ejiis.  —  3.  AC :  receperit.  —  4.C;  ducentum. — 
5 .  -Vf.c  ;   lu  V . 


80  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

et  quod  ipsa  vellet  ire  ad  orandum  Deum  et  Beatam  Virginem,  quod 
daretur  vita  infanti.  Et  tune  ipsa  cum  aliis  puellis  ivit  et  oravit,  et 
finaliter  appamit  vita  in  illo  puero,  qui  fecit  très  hiatus  et  fuit  bap- 
tizatus  postea  ;  statimque  fuit  mortuus  et  inhumatus  in  terra  bene- 
dicta.  Et  fuerant  très  dies  elapsi,  ut  dicebatur,  quibus  non  apparue- 
rat  vita  in  puero  ;  eratque  niger  velut  tunica  ejusdem  Johannac.  Sed 
quando  fecit  hiatum,  color  ejus  incepit  '  redire.  Et  ipsa  Joiianna  erat 
cum  puellis,  orans  genibus  flexis,  coram  Nostra  Domina. 

Interrogata  utrum  fuerit  dictum  per  illam  villam  quod  ipsa  fece- 
rat  fieri  illam  resuscitationem,  et  quod  hoc  -  erat  factum  ad  precem 
ejus  :  respondit  quod  de  hoc  ipsa  non  inquirebat. 

Interrogata  utrum  cognoverat  aut  viderat  Katharinam  de  Rup- 
pella  '  :  respondit  quod  sic,  apud  villas  de  Gergolio  et  de  Monte- 
Falconis,  in  ducatu  Bituricensi. 

Interrogata  utrum  eaclem  Katharina  monstraverit  sibi  quamdam 
dominam,  indutam  veste  alba,  quam  aliquando  sibi  apparere  dice- 
bat  :  respondit  quod  non., 

Interrogata  quid  illa  Katharina  dixit  sibi  :    respondit  quod  illa 


et  qu'elle  y  voulsist  aler  prier  Dieu  et  Nostre  Dame  qu'ilz  lui  voulsist 
donner  vie;  et  elle  y  ala,  et  pria  avec  les  autres.  Etfinablement  il  y  appa- 
rut vie,  et  bailla  trois  fois  ;  et  puis  fut  baptizé,  et  tantoust  mourut,  et  fut 
enterré  en  terre  saincte.  Et  y  avoit  trois  jours,  comme  l'en  disoit,  que  en 
l'anfant  n'y  estoit  apparu  vie,  et  estoit  noir  comme  sa  coste  ;  mais  quant 
il  baisla,  la  couleur  lui  commença  à  revenir.  Et  estoit  avec  les  pucelles  à 
genoulz  devant  Nostre  Dame  à  faire  sa  prière. 

Interroguée  s'il  fut  point  dit  par  la  ville  que  ce  avoit  elle  fait  faire,  et 
que  ce  estoit  à  sa  prière  :  respond  :  «  Je  ne  m'en  enqueroye  point,  » 

Interroguée  s'elle  congneusl  point  de  Katherine  de  La  Rochelle,  ou 
s'elle  l'avoit  veue  :  respond  que  ouil,  à  Jargueau  et  à  Montfaucon  en 
Berry. 

Interroguée  s'elle  luy  monstra  point  une  dame  vestue  de  blanc,  qu'elle 
disoil  qui  luy  appareissoit  aucunes  fois  :  respond  que  non. 

Interroguée  qu'elle  lui  dist  :    respond  que  celle  Katherine  lui  dist  qui 

1.  Q  :  cœpit .  —  2.  AC  omettent  hoc.  —  3.  ABC  en  marge  :  De  Kathcrina  de 
Ruppella  ;  la  forme  Katherina  est  constante  en  A . 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  8i 

Katharina  dixit  ei  quod  quidam  domina  alba,  induta  veste  aurea, 
veniebat  ad  îpsamKathannam,  sibidicensquod  iretper  bonas  villas, 
et  quod  rex  suus  ei  tradere  haberet  heraldos  et  tubicines  seu  trom- 
petas ad  faciendum  proclamari  quod  quicumque  aurum,  argentum 
vel  thesaurum  haberet  absconditum  statim  apportaret  ;  et  quod  illi 
qui  illa  haberent  abscondita  et  non  apportarent,  bene  cognosceren- 
tur  ab  eadem  Katharina,  et  bene  sciret  ipsa  dictos  thesauros  inve- 
nire;  solveretque  ex  illis  homines  armorum  ipsius  Johann^.  Ad 
quod,  dicta  Johanna  eidem  Katharince  respondit  quod  reverteretur 
ad  maritum  suum,  et  faceret  negotia  domus  sua;,  gallice  sonmesnage, 
et  nutriret  pueros  suos.  Et  pro  sciendo  certitudinem  de  facto  hujus 
Katharin;!;,  ipsa  Johanna  locuta  est  sanctas  Katharinœ  vel  sanctie 
Margaret:t;  quiie  dixerunt  ei  quod,  de  facto  dicta;  Katharimu  de 
Ruppella,  non  erat  nisi  quitdam  flttuitas,  et  quod  totum  nihil  erat. 
Scripsitque  régi  suo  illud  quod  ipse  de  hoc  debebatfacere;  et  quando 
venlt  ad  ipsum,  dixit  ei  quod  erat  fatuitas,  et  totum  nihil  erat  de 
facto  illius  Katharina;;  tamen  frater  Ricardus  volebat  quod  illa 
Katharina  poneretur  in  opère,  et  inde  maie  fuerunt  contcnti  '  de 
ipsa  Johanna  prcxdictus  frater  Ricardus  et  ipsa  Katharina. 


venoit  à  elle  une  dame  blanche  vestue  de  drap  d'or,  qui  luy  disoit  qu'elle 
alast  par  les  bonnes  villes,  et  que  le  roy  lui  baillast  des  hérauk  et  trom- 
pectes  pour  faire  crier,  quiconques  airoit  or,  argent  ou  trésor  mucié, 
qu'il  apportast  tantoust  ;  et  que  ceulz  qui  ne  le  feroient,  et  qui  en  aroient 
de  muciez,  qu'elle  les  congnoistroit  bien,  et  sçaroit  trouver  lesdiz  trésors  ; 
et  que  ce  seroit  pour  paier  les  gens  d'armes  d'icelle  Jehanne.  A  quoy  la 
dite  Jehanne  respondit  que  elle  retournast  àson  mary,  faire  son  mesnaige 
et  nourrir  ses  enfans.  Et  pour  en  savoir  la  certaineté,  elle  parla  à  saincte 
Marguerite  ou  saincte  Katherine,  qui  luy  dirent  que  du  fait  de  iceile 
Katherine  n'estoit  que  folie,  et  estoit  tout  nient.  Et  escript  à  son  roy 
qu'elle  luy  diroit  ce  qu'il  en  devoit  faire  ;  et  quant  elle  vint  à  luy,  elle 
luy  dist  que  c'estoit  folie  et  tout  nient  du  fait  de  ladicte  Katherine  ;  tou- 
tesvoies  frère  Richard  vouloit  que  on  la  mist  en  œuvre  ;  et  en  ont  esté 
très  mal  [contens]  d'elle  lesdits  frère  Richart  et  ladicte  Katherine. 

I.    Coiiteuli  ajoute  en  marge  de  A. 

Procès  de  Jlanne  d'Arc.  6 


82  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

Interrogata  an  locuta  fuerit  cum  prœdicta  Katharina,  de  facto 
eundi  ad  Caritatem  supra  Ligerim  :  respondit  quod  dicta  Katharina 
non  consulebat  sibi  quodiret,  etquod  vigebat  nimium  frigus;  et  dice- 
bat  eidem  Johannae  quod  non  iret.  Item,  eadem  Johanna  dixit  pra;- 
fatje  Katharinae,  voient!  ire  ad  ducem  Burgundia;,  pro  faciendo 
pacem,  quod  sibi  videbatur  quod  non  reperiretur  pax,  nisi  per 
butum  lancea^.  Item  dixit  quod  petivit  ab  ipsa  Katharina  an  illa 
domina  alba  quœ  sibiapparebat  veniretqualibetnoctead  eam.dicens 
se  velle  propter  hoc  jacere  cum  ea  in  eodem  lecto.  Et  de  facto  jacuit 
vigilavitque  ipsa  Johanna  usque  ad  mediam  noctem,  et  nihii  vidit 
ibi;  deinceps  obdormivit.  Et  quando  vcnit,  mane ',  petivit  ab  eadem 
Katharina  utrum  illa  domina  alba  venerat  ad  eam.  Qu^i;  respondit 
quod  sic,  dum  ipsa  Johanna  dormiebat,  et  quod  non  potuerat  ^  eam 
excitare.  Et  tune  ipsa  Johanna  petivit  an  illa  domina  veniret  altéra 
nocte;  et  eadem  Katharina  respondit  quod  sic;  propter  quod  ipsa 
Johanna  dormivit  de  die,  ut  posset  vigilare  tota  nocte  sequente.  Et 
cubuit  illa  nocte  cum  dicta  Katharina,  vigilavitque  per  totam  noc- 
tem; sed  nihil  vidit,  quanquam  siepius  interrogaret  ipsaui  Kathari- 


Interroguée  s'elle  parla  point  à  Katherine  de  La  Rochelle  du  fait  d'aler 
à  la  Chante  ;  respond  que  ladicte  Katherine  ne  luy  conseilloit  point  qu'elle 
y  alast,  et  que  il  faisoit  trop  froit,  et  qu'elle  n'yroit  point. 

Item,  dit  à  ladicte  Katherine,  qui  vouloit  aler  devers  le  duc  de  Bour- 
gongne  pour  faire  paix,  qui  luy  scmbloit  que  on  n'y  trouvcroit  point  de 
paix,  se  ce  n'estoit  par  le  bout  de  la  lance. 

Item,  dit  qu'elle  demande  à  celle  Katherine  se  celle  dame  venoit  toutes 
les  nuys;  et  pour  ce,  coucheroit  avec  elle.  Et  y  coucha,  et  veilla  jusques 
à  mynuit,  et  ne  vit  rien  ;  et  puis  s'endormit.  Et  quant  vint  au  matin,  elle 
demanda  s'elle  estoit  venue  ;  et  luy  respondit  qu'elle  estoit  venue,  et  lors 
dormoit  ladicte  Jchanne  et  ne  Tavoit  peu  esveillcr.  Et  lors  luy  demande 
s'elle  vendroit  point  l'andemain,  et  la  dicte  Katherine  luy  respondit  que 
ouil.  Pour  laquelle  chose  dormit  icelle  Jehanne  de  jour,  afin  qu'elle  peust 
veiller  la  nuit.  Et  coucha  la  nuit  ensuivant  avec  ladicte  Katherine,  et 
veilla  toute  la  nuit  ;  mais  ne  vit  rien,  combien  que   souvent  lui  deman- 

I.  C  ajoute  Je.  —  2  .  AC  :  pôle  ml. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC  83 

nam  utrum  illa  domina  veniret  anne,  et  dicta  Katharina  responde- 
bat  :  «  Ita  statim.  » 

Consequenter  eadem  Johanna  interrogata  quid  ipsa  fecit  in  fossa- 
tis  vilUe  de  Caritate  '  :  respondit  quod  ipsa  fecit  ibidem  fieri  insul- 
tum,  sed  non  ibi  projecit  nec  projici  fecit  aquam  bcnedictam,  per 
modum  aspersionis. 

Interrogata  cur  ipsa  non  intravit  praedictam  villam  de  Caritate, 
postquam  habebat  pra:ceptum  a  Deo  :  respondit  :  «  Quis  vobis  dixit 
quod  habebam  pr^eceptum  a  Deo  ?  » 

Interrogata  an  habuerit  consilium  a  voce  sua  :  respondit  quod 
ipsa  volebat  venire  in  Franciam  ;  sed  homines  armorum  dixerunt  ei 
quod  melius  erat  ire  primo  ante  villam  de  Caritate. 

Interrogata  an  ipsa  fuit  diu  in  turri  de  Beanrevoir  :  VQspondh  quod 
ipsa  fuit  per  quatuor  raenses,  vel  circiter.  Et  dixit  quod,  quando 
scivit  Anglicos  venire  ad  ipsam  pro  habendo  eam,  ipsa  fuit  multum 
irata;  et  tamen  voces  saepe  prohibuerunt  ei  ne  saltaretde  illa  turri  ^; 
et  finaliter,  pro  timoré   Anglicorum,  ipsa  saltavit  et  commendavit 


dast  se  vendra  elle  point.   Et  ladicte  Katherine  luy  respondoit  :  «  Ouil, 
tantost.  » 

Interroguée  qu'elle  fist  sur  les  fossés  de  la  Charité  :  respond  qu'elle  y 
fist  faire  ung  assault  ;  et  dit  qu'elle  n'y  gecta  ou  fist  gecter  eaue  par 
manière  de  aspersion. 

Interroguée  pour  quoy  elle  n'y  entra,  puisqu'elle  avoit  commande- 
ment de  Dieu  :  respond  :  «  Qui  vous  a  dit  que  je  avoie  commandement  de 
y  entrer  ?  » 

Interroguûe  s'elle  en  ouït  point  de  conseil  de  sa  voix  :  respond  qu'elle 
s'en  vouloit  venir  en  France  ;  mais  les  gens  d'armes  luy  disrent  que  c'es- 
toit  le  mieulx  d'aler  devant  la  Charité  premièrement. 

Interroguée  s'elle  fut  longuement  en  celle  tour  de  Beaurevoir  :  respond 
qu'elle  y  fut  quatre  mois  environ  ;  et  dist,  quant  elle  sceut  les  Anglois 
venir,  elle  fut  moult  courroucée  ;  et  toutesvoies  ses  voix  lui  défendirent 
plusieurs   fois    qu'elle  ne  saillist;   et  enfin,  pour  la  doubte  des  Anglois, 


I.  .-ifiC  eu  marge  :  De  invasioue  Caritalis.  —  2.  AC  en  marge   :  De  luire  de 
Bcauiwoir. 


84  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

se  Dec  et  Beaue  Mariœ,  et  fuit  lïesa  ex  illo  saltu;  et  postquam  ipsa 
saltavit,  vox  sanctïe  Katharin^  dixit  ei  quod  faceret  bonum  vultum, 
et  quod  illi  de  Compendio  haberent  succursum.  Item  dixit  quod 
semper  orabat  pro  illis  de  Compendio,  una  cumejus  consilio, 

Interrogata  quid  ipsa  dixit,  postquam  saltavit  :  respondit  quod 
aliqui  dicebant  ipsam  esse  mortuam  ;  et,  statim  postquam  appa- 
ruit  Burgundis  quod  viva  erat,  ipsi  dixerunt  ei  quod  saltaverat. 

Interrogata  utrum  ipsa  dixerit  tune  quod  mallet  mori  quam  esse 
in  manu  Anglicorum  :  respondit  quod  dixit  quod  ipsa  mallet  reddere 
animam  Deo  quam  esse  in  manu  Anglicorum. 

Interrogata  utrum  ipsa  '  tune  fuerit  irata,  et  an  blasphemave- 
ritne  nomen  Dei  :  respondit  quod  ipsa  nunquam  maledixit  Sanctum 
vel  Sanctam,  et  quod  ipsa  nunquam  consuevit  jurare. 

Interrogata,  de  focto  vilht  Suessionensis  et  capitanei  qui  red- 
diderat  eam  %  utrum  ipsa  denegaverit  Deum  quod,  si  teneret 
priefatum  capitaneum,  faceret  eum  abscindi  '   in    quatuor  partes  : 


sailli  et  se  commenda  à  Dieu  et  à  Nosire  Dame,  et  fut  blécée.  Et  quant 
elle  eust  sailli,  la  voix  saincte  Katherine  luy  dist  qu'elle  fist  bonne  chière, 
et  qu'elle  gariroit,  et  que  ceulx  de  Compiègne  airoient  secours. 

Item,  dit  qu'elle  prioit  tousjours  pour  ceulx  de  Compiègne,  avec  son 
conseil. 

Interroguce  qu'elle  dist,  quant  elle  eust  sailly  :  respond  que  aucuns 
disoient  quelle  estoit  morte  ;  et  tantoust  qu'il  apparut  aux  Bourguegnons 
qu'elle  estoit  en  vie,  ilz  luy  disrent  qu'elle  estoit  saillie. 

Interroguée  s'elle  dist  point  qu'elle  aimast  mieulx  à  mourir  que  d'estre 
en  la  main  des  Angloys  1  :  respond  qu'elle  aymeroit  mieulx  rendre 
l'âme  à  Dieu  que  d'estre  en  la  main  des  Anglois. 

Interroguée  s'elle  se  courouça  point,  et  s'elle  blasphéma  point  le  nom 
de  Dieu  :  respond  qu'elle  n'en  maugréa  oncques  ne  sainct  ne  saincte,  et 
qu'elle  n'a  point  accoustumé  à  jurer. 

Interroguée  du  fait  de  Suessons,  pour  ce  que  le  cappitaine  avoit  rendu 
la  ville,  et  que  se  elle  avoit  regnoié  Dieu,    s'elle    le  tenoit,  elle  le    feroit 


I.  Q  omet  ipsa.  —^  2.  C  :  villam.   —  3 .   Q  :  ahscidi.  —  4.  Ms.  en  marge  :  une 
main. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DR    JEANNE    d'aRC  85 

respondit  quod  '  nunquam  dencgavit  Sanctum  nec  Sanctam,  et 
quod  illi  qui  hoc  dixerunt  vel  reportaverunt  maie  intellexerunt. 
Istis  omnibus  sic  peractis,  reducta  fuit  ipsa  Johanna  ad  locum 
sibi  pro  carcere  assignatum.  Et  deinceps  nos  episcopus  prasdictus, 
diximus  quod,  continuando  processum  et  absque  discontinuatione 
ejusdem,  vocaremus  aliquos  doctores  etperitos  utriusque  juris  divi- 
ni  et  humani,  qui  recolligerent  ea  qua;  recolligenda  essent  super 
confessatis  per  eamdem  Johannam  et-  responsionibus  ejus  redactis 
in  scriptis  ;  et,  ipsis  visitatis  et  recollectis,  si  aliqua  essent  super  qui- 
bus  eadem  Johanna  videretur  amplius  interroganda,  interrogaretur 
per  ahquos  a  nobis  deputandos,  absque  hoc  quod  totam  '  multitu- 
dinem  pn^dictorum  assistentium  vexaremus  ;  omniaque  redigeren- 
tur  in  scriptis  ut,  quotiens  esset  opportunum,  pr^çfati  doctores  et  viri 
periti  possent  super  illis  deHberare  et  suas  opiniones  atque  consiUa 
tradere.  Ipsisque  diximus  quod  extunc  +  studerent  et  vidèrent  apud 
se,  super  materia  et  super  ilHs  quas  jam  audiverant  de  processu,  quid 
eis  videretur  esse  agendum,  et  nobis  aut  deputatis  seu  depu tandis 
ex  parte  nostri  referre[ntj  vel  apud  se  conservarent,  ut  5  maturius  et 
salubrius  deliberare  possent,  loco   et  tempore   opportunis,  et    suas 


trenchier  en  quatre  pièces  :  respond  qu'elle  ne  regnoya  oncques  sainct  ne 
saincte  ;  et  que  ceulx  qui  l'ont  dit  ou  raporté  ont  mal  entendu. 

Risque  sic  adis  et  ipsa  reducta,  dominus  Belvacensis  dixit  quod,  continuando 
processum,  et  absque  discontinuatione  ejusdem,  vocaret  aliquos  doctores  et 
peritos  utriusque  juris  divini  et  humani,  qui  recolligerent  ea  qum  recolligenda 
essent  super  confessatis  et  responsionibus  dictx  Johannx  redactis  in  scriptis.  Et, 
ipsis  redactis,  si  aliqua  essent  super  quibus  adhuc  esset  interroganda,  interroga- 
retur et  omnia  redigerentiir  in  scriptis  ut,  super  hoc  totiens  quotiens  esset  oppor- 
tunum, possent  super  prc-edictis  deliberare  et  dare  suas  opiniones.  Et  quod  qui- 
libet  ipsorum  posscl  apud  se  deliberare  et  advisare  ex  auditis  quid  eis  videtur 
faciendum  in  materia,  ac  dicto  reverendo  patri  seu  ejus  super  hoc  deputatis 
referre  vel  apud  se  retinere,  ut  maturius  et   salubrius  loco  et  tempore  possent 


I.  AC  ajoutent   ipsa.  —  2.  B   omet   et.  —  5.  C  ;  tuntain.   —   4.  C  :  lune.  — 
S.  J  ;  et. 


86  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

opiniones  reddere.  Inhibuimus  autem  omnibus  et  singulis  assisten- 
tium  ne  recédèrent  de  hac  civitate  Rothomagensi,  ante  finem  pro- 
cessus, absque  licentia  nostra. 


DOMIKICA  DIE  IV.,    [v.,  VI.,    VII.,  VIII.,  IX. 1  MARTII.  FINIS   SESSIONUM 
PUBLICARUM  PRO  PRIMA  VICE  ' 

Item,  dominica  immédiate  sequenti,  die  un.  dicti  mensis  martii^, 
et  aliis  diebus  luna:,  martis  et  mercurii,  jovis  et  veneris,  ex  tune 
immédiate  sequentibus  ;  nos,  episcopus  pra:dictus,  convocatis  in 
domo  habitationis  nostriie  Rothomagi  pluribus  solemnibus  doctori- 
bus,  magistris  et  viris  peritis  ^  in  jure  et  divino  et  humano  ',  fccimus 
recolligi  omnia  quae  per  predictam  Johannam  confessata  in  judicio 
et  responsa  fuerant,  atque  etiam  illa  extrahi  in  quibus  minus  suffi- 
cienter  respondisse,  et  super  quibus  ulterius  interroganda  esse  vide- 
batur.  Qiiibus  sic  recollectis  et  diligenter  extractis,  ex  consilio  et 
deiiberatione  peritorum,  conclusimusad  ulteriorem  prœdictœ  Johan- 
n^e  inierrogationem  fore  procedendum.  Et  quoniam,  propter  varias 
occupationes  nostras,  praedicta-  interrogationi  faciend^e  non  semper 
in  propria  [persona]  vacare  poteramus,  venerabilem  et  discretum 
virum,  magistrum  Johannem  de  Fonte,  in  artibus  magistrum  et 
licentiatum  in  jure  canonico,  superius  nominatum,  deputavimus  ad 
judicialiter  interrogandum  pra^dictam  Johannam  ex  parte  nostra  ;  et 
ipsum  ad  hoc  commisimus  die  veneris,  nona  martii  [mensis  pras- 
dicti],  prasentibus  doctoribus  et  magistris,  Johanne  Pulchripatrîs, 
Jacobo  deTuronia,  Nicolao  Midi,  Petro  Mauricii,  Thoma  de  Cour- 
cellis,  Nicolao  Loiselkur  '  et  Guillehno  5  Manchon,  superius  nomi- 
natis. 


reddere  suas  opiniones,  inhibendo  omnibus  et  singulis  nstaniihus  ne  recédèrent 
ab  hac  civitate  ante  finem  processus,  nisi  de  licentia  ejusdem  reverendi  patris. 


I .   En  marge  de  ABC  (C  :  ...  quarta  die  mensis  Martii...).  —  2.  B  ei  Q  omettent 
peritis.  —  '^.O:  canonico.  —4.  AC :  Loiseleur.  —  5.  C:  Guitlervio. 


PROCES    DF.    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  87 

SABHATI  \.   MARTir.   PRIMA  VICK  1\   CARCERE  ' 

Item,  sabbati  immédiate  sequenti,  décima  die  dicti  mensis  martii, 
nos,  episcopus  pnedictus,  accessimus  ad  cameram  quamdam  in  castro 
Rothomagensi,  qiuç  pr^edictas  Johannns  fuerat  assignata  pro  carcere  ; 
et  ibidem,  assistentibus  nobis  dicte  magistro  ^  Johanne  de  Fonte  ', 
commissarioa  nobis,  ut  prasmittitur,  deputato,  et  venerandis  sacr^ 
theologicie  doctoribus  et  magistris,  Nicolao  Midi  et  Gerardo  Fueil- 
leti  ■*;  pnvsentibus  ad  hoc  testibus,  Johanne  Secardi  >,  advocato,  et 
domino  Johanne  Massieu,  presbytero  ;  *  requisivimus  pr^dictam 
Johannam  ut  faceret  et  pr^estaret  juramentum  de  dicendo  verita- 
tem,  super  his  quas  ab  ea  peterentur.  Quae  respondit,  dicens  :  «  Ego 
promitto  vobis  quod  dicam  veritatem  de  hoc  quod  tangit  vestrum 
processum;  et  quanto  amplius  me  compelletis  ad  jurandum,  tanto 
tardius  dicam  vobis.  » 

Deinceps  ''  per  supradictum  magistrum  Johannem  de  Fonte,  per 
nos  ad  hoc  speciaUter  commissum  et  deputatum,  eadem  Johanna 
fuit  inteiTogata.  Et  ab  ipsapetiit  per  juramentum  quod  ipsa  pr^sti- 
terat,  quando  ultimate  venit  ad  Compendium,  a  quo  loco  recesse- 
rat.  Ipsa  autem  respondit  quod  recesserat  a  villa  de  Crespeyo  in 
Valesio. 


*  Die  sahhafi  poil  Oculi  mai,  décima  mensis  martii  '. 

Fuit  reqiiisila  defaciendo  el prxsfaiido  veritatem.  Respondet  :  «Je vous  pro- 
met que  je  diray  vérité  de  ce  qui  touchera  vostre  procès  ;  et  plus  me  con- 
traindrés  jurer,  et  plus  tart  vous  le  diray.  » 

I nterroguée  ^t'5/m  a  magistro  Johanne  de  Fonte,  de  prxcepto  et  nmudato 
domini  Belvace)isis  sic:  «  Par  le  serement  que  vous  avez  fait,  quant  vous 
venistes  derrenicrement  à  Conipiègne,  de  quel  lieu  estiés-vous  partie  ?  » 
respond  que  de  Crespy  en  \'aloys. 


I.  En  marge  de  ABC.  —  2.  Cornet  dirlo  magistro.  —  3.  C  ajoute  praedicto. 
—  4.  C  :  Fuelliiii.  —  ').  B  et  Q  :  Fecardi.  —  6.  i4C.en  marge  :  De  Fonte  incipit 
interrogare.  Aîia  sessio.  —   7.  U,  i°  18,  V. 


88  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

InteiTogata  utrum  ipsafuerit  multisdiebas  in  villa  de  Compendio, 
antequam  inde  faceret  exitum  seu  aliquam  salitionem  :  respondit 
quod  venit  de  mane,  hora  sécréta  ;  et  intravit  villam,  absque  hoc 
quod  inimici  ejus  aliquid  '  scirent  hoc  multum,  prout  a>stimat  ; 
et  illo  eodem  die,  circa  horam  serotinam  %  fecit  illam  salitionem, 
gallice  la  saillie,  unde  ipsa  fuit  capta. 

Interrogata  si,  quando  exsiliit,  pulsata;  fuerunt  campana;  :  respon- 
dit quod,  si  puisât^  fuerunt,  hoc  non  fuit  de  pra^cepto  ipsius  vel 
de  scitu  ;  nec  ad  hoc  cogitabat,  nec  etiam  recordatur  utrum  ipsa 
dixerat  quod  pulsarentur. 

Interrogata  ^  utrum  fecit  illam  salitionem  de  praecepto  vocis  suae: 
respondit  quod,  in  septimana  Paschali  novissime  pr^eterita,  ipsa 
exsistente  supra  fossata  vilLt  Meleduni,  fuit  eidem  dictum  per  suas 
voces  ^»,  videlicet  per  voces  sanctarum  Katharinitet  Margaretiv,  quod 
ipsa  caperetur  antequam  esset  festum  Beati  Johannis  ;  et  quod  ita 
oportebat  fieri  ;  et  quod  inde  non  obstupesceret,  sed  acciperet 
gratanter,  et  quod  Deus  adjuvaret  eam. 


Interroguce,  quant  elle  fut  venue  à  Compaigne,  s'elle  fut  plusieurs 
journées  avant  qu'elle  felst  aucune  saillie  :  respond  qu'elle  vint  à  heure 
secrète  du  matin,  et  entra  en  la  ville,  sans  ce  que  ses  annemisle  sceussent 
gueires,  comme  elle  pense  ;  et  ce  jour  mesmes,  sur  le  soir,  fcist  la  sail- 
lie dont  elle  fut  prinsc. 

Interroguée  se  à  la  saillie  l'en  sonna  les  cloches  :  respond,  se  on  les 
sonna,  ce  ne  fut  point  à  son  commandement  ou  par  son  sceu  ;  et  n'y 
pensoit  point  ;  et  si,  ne  lui  souvient  s'elle  avoit  dit  que  on  les  sonnast. 

Interroguée  s'elle  fist  celle  saillie  du  commandement  de  sa  voix  :  res- 
pond que  en  la  sepmaine  dePasques  derrenièreuient  passé,  elle  estant  sur 
les  fossés  deMeleun,  luy  fut  dit  par  ses  vois,  c'est  assavoir  saincte  Kathe- 
rine et  saincte  Marguerite,  qu'elle  seroit  prinse  avant  qu'il  fust  la  saint 
Jehan,  et  que  ainsi  failloit  qui  fust  fait,  et  qu'elle  ne  s'esbahist,  et  print 
tout  en  gré,  et  que  Dieu  lui  aideroit. 


I.  A  omet  aliquid.  t-  2.  C  :  septimam.  —  3.  AC  en  marge  :  Nota  de  captione 
ipsius  Johannx  ;  B  en  marge:  De  captione  Johannx.  —  4.  Q:  voces  suas. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION'    DE    JEANNE    d'aRC  89 

Interrogataan,  depost  illuin  locumde  Meleduno,  fueritne  dictum 
sibi  '  per  voces  suas  pr?edictas  quod  ipsa  caperetur  :  respondit  quod 
sic,  multotiens,  et  quasi  quotidie\  Et  requirebat  a  suis  vocibus 
quod,  quando  esset  capta,  statini  moreretar,  sine  longa  vexatione 
carceris  ;  et  ilhe  voces  sibi  dixerunt  quod  acciperet  omnia  gratanter 
et  quod  ita  oportebat  tîeri  ;  sed  non  dixerunt  sibi  horam.  Et  si  ipsa 
scivisset  horam,  non  ivisset  illuc.  Petiveratque  pluries  ab  eisdem 
vocibus  scire  horam  captionis,  sed  non  dixerunt  sibi. 

Interrogata  si  voces  suie  prascepissent  sibi  quod  exsilisset  de 
Compendio,  significantes  ei  '  quod  fuisset  capta,  utrum  ipsa  ivisset 
illuc  :  respondit  quod,  si  ipsa  scivisset  horam  et  quod  debuissetcapi, 
non  ivisset  libenter;  tamen  ipsa  fecisset  prcTceptum  illarum  vocum, 
quidquid  sibi  debuisset  contingere. 

Interrogata,  quando  exsiliit  a  Compendio,  utrum  habuerat  vocem 
seu  revelationem  de  recedendo  et  faciendo  illam  salitionem  :  res- 
pondit quod  illo  die  nescivit  suam  captionem,  nec  habuit  aliud  prie- 
ceptum  de  exeundo  :  sed  semper  dictum  fueratei+  quod  oportebat 
eam  esse  prisionariam. 


Interroguée  se,  depuis  ce  lieu  de  Meleun,  luy  fut  point  dit  par  ses- 
dictes  vois  qu'elle  seroit  prinse  :  respond  que  ouil,  par  plusieurs  fois,  et 
comme  tous  les  jours.  Et  à  ses  voix  requeroit,  quant  elle  seroit  prinse, 
qu'elle  fust  morte  tantoust,  sans  long  travail  de  prison  ;  et  ilz  luy  disrent 
qu'elle  prinst  tout  en  gré,  et  que  ainsi  le  failloit  faire  ;  mais  ne  luy  disrent 
point  l'eure;  et  s'elle  l'eust  sceu,  elle  n'y  fust  pas  alée  ;  et  avoit  plusieurs 
fois  demandé  sçavoir  l'eur,  et  ilz  ne  lui  dirent  point. 

Interroguée,  se  ses  voix  lui  eussent  commandé  qu'elle  fust  saillie  et 
signifié  qu'elle  eusr  esté  prinse,  s'elle  y  fust  alée  :  respond,  s'elle  eust  sceu 
l'eure,  et  qu'elle  deust  estre  prinse,  elle  n'y  fust  point  alée  voulentiers  ; 
toutesvoies  elle  eust  fait  leur  commandement  en  la  fin,  quelque  chose 
qui  luy  dust  estre  venue. 

Interroguée  se,  quant  elle  fit  celle  saillie,  s'elle  avoit  eu  voix  de  partir 
et  faire  celle  saillie:  respond  que  ce  jour  ne  sceut  point  sa  prinse,  et 
n'eust  autre  commandement  de  yssir  ;  mais  tousjours  luy  avoit  esté  dit 
qu'il  failloit  qu'elle  feust  prisonnière. 

I.  AC  :  fueritne  sibi  dictum.  —  2.  A  :  colhidie:  C :  quothidie.  —  3.  C:  sihi.  — 
4.  AC  :  f lierai  ei  dictiiDi. 


90  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

Interrogata  utrum,  quando  fecit  illam  salitionem,  transiverit  per 
pontem  Compendii  :  respondit  quod  transivit  per  pontem  et  per 
boulovardum ',  gallice  bouloi>art\  et  ivit,  cum  societate  gentium 
de  parte  sua,  supra  gentes  domini  Johannis  de  Luxemburgo,  et  eos 
repulit  bina  vice  usque  ad  castra  seu  logias  Burgundorum,  et  in 
tertia  vice,  usque  ad  médium  itineris.  Et  tune  Anglici  qui  aderant 
prassciderunt  iter  ipsi  Jolianna^  et  suisgentibus  ;  et  ipsa,  se  retraliendo, 
fuit  capta  in  campis,  ad  illud  latus  quod  est  versus  Picardiam, 
prope  dictum  boulovardum'  ;  et  inter  iocum  in  quo  capta  fuit  et 
Compendium  erat  riparia  média  et  boulovardum*  cum  fossato 
ipsius  ;  necaliquid^  aliud  mediabnt. 

Interrogata  utrum  in  vexillo  quod  ipsa  deportabat  erat  mundus 
depictus,  et  duo  angeli,  etc.  :  respondit  quod  sic,  nec  unquam 
habuit  nisi  unicum. 

Interrogata  quiï  significatio  erat  depingere  ibidem''  Deum  tenen- 
tem  mundum,  et  duos  angelos  :  respondit  quod  sanct^u  Katharina 
et  Margareta  dixerunt  ei  quod   ipsa  caperet  vexillum  ",    et  ipsum 


Interrogucc  se,  à  faire  celle  saillie,  s'elle  passa  par  le  pont  :  respond 
qu'elle  passa  par  le  pont  et  par  le  boulcvart,  et  ala  avec  la  compaignie 
des  gens  de  son  party  sur  les  gens  de  Monseigneur  de  Luxanibourg,  et 
les  rebouta  par  deux  fois  jusques  au  logeis  des  Bourguegnons,  et  à  la 
tierce  fois  jusques  à  niy  le  chemin;  et  alors  les  Anglois,  qui  là  estoient, 
coupèrent  les  chemins  à  elle  et  ses  gens,  entre  elle  et  le  boulevart  ;  et 
pour  ce,  se  retrairent ses  gens;  et  elle,  en  se  retraiant  es  champs  en  costé, 
devers  Picardie,  près  du  boulevert,  fut  prinsc;  et  estoit  la  rivière  entre 
Compiègne  elle  lieu  où  elle  fut  prinse;  et  n'y  avoit  seullement,  entre  le 
lieu  où  elle  fut  prinse  et  Compiègne,  que  la  rivière,  le  boulevert  et  le 
fossé  dudit  boulevert. 

Interroguée  se  en  icelluy  estaindart  le  monde  est  painct,  et  les  deux 
angles,  etc.  :  respond  que  ouil,  et  n'en  eust  oncques  que  ung. 

Interroguée  quelle  signifiance  c'estoit  que  paindre^  Dieu  tenant  le  monde, 
et  ses  deux  angles  :  respond  que  saincte  Katherine  et  saincte  Marguerite 
luy  disrent  qu'elle  prinst  hardiement,  et  le  portast  hardiement,  et  qu'elle 

1.  C  :  bosclevardiim .  —  2.  C:  hosclnvrt.  —  3 .  C.'  holevivdum.  —  4.  C ;  holevanlum. 
—  5.  j2  .■  aliud.  —  6.  AC  :  Un.  —  7.  AC  en  marge  :  De  vexillo  ;  B  en  marge  :  De 
vexillo  Johannxei  armis.  —  8.  Ms.:  prendre. 


PROCES    DE    CONDAMNATION   DE   JEANNE    D  ARC  9I 

audacter  portaret,  et  quod  faceret  in  eo  depingi  Regemcœli.  Et  hoc 
dixit  régi  sue,  licet  invitissime;  et  de  significatione  nescit  aliud. 

Interrogata  iitrum  haberet  scutum  et  arma  :  respondit  quod  ipsa 
nunquam  habuit;  sed  rex  suus  dédit  suis  fratribus  arma,  videlicet 
unum  scutum  asureum,  in  quo  erant  '  duo  lilia  aurea  et  ensis  in 
medio  ;  et,  in  ista  villa,  descripsit  cuidam  pictori  eadem  arma,  quia 
petierat  ab  ea  quiu  arma  gerebat.  Item  dixit  quod  illud  fuit  datum 
per  regem  suum  fratribus  suis,  sine  requesta  ejusdem  Johannas,  et 
absque  revelatione. 

Interrogata  utrum  ipsa  habebat  unum  equum,  quando  capta  fuit, 
vel  emissarium,  vel  gradarium  :  respondit  quod  tune  erat  super 
equum,  et  erat  unus  médius  emissarius,  gallice  ung  demi  coursier. 

Interrogata  quis  hune  equum  sibi  dederat  :  respondit  quod  rex 
sutis,  vel  gentes  régis  sui  dederunt  sibi  ex  pecuniis  ejusdem  régis 
sui;  et  habebat  quinque  emissarios  ex  pecuniis  ejusdem  régis  sui, 
absque  trotariis  qui  erant  plus  quam  septem. 

Interrogata  utrum  habuerit  unquam  alias  divitiasarege  suo  quam 


tîst  mectre  en  paincture  là  le  Roy  du  ciel.  Et  ce  dist  à  son  roy,  mais 
très  envis  ;  et  de  la  signifiance  ne  sçait  autrement. 

Interroguée  s'elle  avoit  point  escu  et  armes  :  respond  qu'elle  n'en  eust 
oncques  point  ;  mais  son  roy  donna  à  ses  frères  armes,  c'est  assavoir  ung 
escu  d'asur,  deux  fleurs  de  Hz  d'or  et  une  espée  par  my  ;  et  en  ceste  ville 
a  devisé  à  ung  painctre  celles  armes,  pour  ce  qui  luy  avoit  demandé 
quelles  armes  elle  avoit. 

Item,  dit  que  ce  fut  donné  par  son  roy  à  ses  frères,  à  la  plaisance  d'eulz, 
sans  la  resqueste  d'elle,  et  sans  révélacion, 

Interroguée  s'elle  avoit  ung  cheval,  quand  elle  fut  prinse,  coursier 
ou  haquenée  :  respond  qu'elle  estoit  à  cheval,  et  estoit  ung  demi  cour- 
sier celluy  sur  qui  elle  estoit  quant  elle  fut  prinse. 

Interroguée  qui  luy  avoit  donné  cellui  cheval  :  respond  que  son  roy 
ou  ses  gens  luy  donnèrent  de  l'argent  du  rov  ;  et  en  avoit  cinq  coursiers, 
de  l'argent  du  roy,  sans  les  trotiers  où  il  en  avoit  plus  de  sept. 

Interroguée  s'elle  eust  oncques  autres  richesses  de  son    rov  que  ces 

i.Q  :  eiat. 


92  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

illos  equos  :  respondit  quod  nihil  petivit  a  rege  suo,  nisi  bona 
arma,  bonôs  equos  et  pecunias  pro  solvendo  gentes  suas  de  hospitio 
suo. 

Interrogata  utrum  habebat  thesaurum  :  respondit  quod  habebat 
decem  aut  duodecim  millia  qux'  habet  in  valore,  sed  non  erat 
magnus  thésaurus  pro  ducendo  guerram  ;  imo  hoc  parum  est  ;  et 
illa  habent  fratres  ejus,  prout  ^estimât.  Dicitque  quod  illud  quod 
habet  est  de  propria  pecunia  régis  sui. 

Interrogata  quod  est  illud  signum  '  quod  dédit  régi  suo,  dum 
venit  ad  eum  :  respondit  quod  illud  est  bonum,  et  honorabile,  et 
bene  credibile,  et  bonum,  et  ditius  quod  sit  in  mundo. 

Interrogata  quare  non  ita  bene  vult  dicere  et  ostendere  illud 
signum,  sicut  ipsa  voluit  habere  signum  Katharinae  de  Ruppella  : 
respondit  quod,  si  signum  Katharina;  ita  bene  fuisset  ostensum, 
coram  notabilibus  viris  ecclesiasticis  et  aliis,  archiepiscopis  et  epis- 
copis,  videlicet  coram  archiepiscopo  Remensi  et  aliis  quorum  nes- 
cit  nomina,  sicut  fuit  signum  ipsius  Johann^,  ubi  erat  Karolus  de 
Borbonio,   dominus   de   Tremoilla,    dux    Alcnconii    et  plures  alii 


chevaulx:  respond  qu'elle  ne  demandoit  rien  à  son  roy,  fors  bonnes 
armes,  bon  chevaulx  et  de  l'argent  à  paier  ses  gens  de  son  hostel. 

hiterroguée  s'elle  avoit  point  de  trésor:  respond  que  X  ou  XII  mille 
qu'elle  a  vaillant  n'est  pas  grand  trésor  à  mener  la  guerre,  et  que  c'est 
pou  de  chosp  ;  et  lesquelles  choses  ont  ses  frères,  comme  elle  pense  ;  et 
dit  que  ce  qu'elle  a,  c'est  de  l'argent  propre  de  son  roy. 

Interroguée  quel  est  le  signe  qui  vint  à  son  Roy:  respond  que  il  est 
bel  et  honnouré,  et  bien  créable,  et  est  bon,  et  le  plus  riche  qui  soit. 

Interroguée  pourquoy  elle  ne  voult  aussi  bien  dire  et  monstrer  le  signe 
dessus  dit,  comme  elle  voult  avoir  le  signe  de  Katherine  de  La  Rochelle  : 
respond  que,  se  le  signe  de  Katherine  eust  esté  aussi  bien  monstre 
devant  notables  gens  d'église  et  autres,  arcevesques  et  évesques,  c'est 
assavoir  devant  l'arcevesque  de  Rains  et  autres  évesques  dont  elle  ne 
sçait  le  nom  (et  mesmes  y  estoit  Charles  de  Bourbon,  le  sire  de  la  Tri- 
moulle,  le  duc  d'Alençon  et  plusieurs  autres  chevaliers,  qui  le  veirent  et 

I .  AC  en  marge  ;  De  si^no. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  93 

milites  qui  viderunt  et  audiverunt  :tque  bene  sicut  eadem  Johanna 
videt  homines'  loquentes  sibi  et  stantes  coram  ea  :  tune  ipsa  non 
petivisset  scire  signum  pnrdictas  Katharinas.Et  tamen  antea  sciebat 
per  sanctas  Katharinam  et  Margaretam  quod,  de  facto  dictse  Katha- 
rinne  de  Ruppella,  nihil  penitus  erat. 

Interrogata  utrum  pniedictum  signum  ipsius  Joiiann^e  duret 
adhuc  :  respondit  quod  bonum  est  scire  ;  et  durabit  usque  ad  mille 
annos  et  ultra.  Item  dicit  quod  dictum  signum  est  in  thesauro  régis 
sui. 

Interrogata  utrum  sit  aurum,  argentum,  lapis  pretiosus  vel 
corona^  :  respondit:  «  Ego  non  dicam  vobis  aliud  \  nec  homo  sci- 
ret  describere  rem  adeo  divitem  sicut  est  signum;  et  tamen  signum 
quod  oportet  vobis  -^  est  quod  Deus  me  liberet  a  manibus  vestris, 
et  est  certius  quod  ipse  sciât  vobis  mittere  !  »  Item  dicit  quod, 
quando  debuit  recedere  pro  eundo  ad  regem  suum,  fuit  eidem  dic- 
tum per  suas  voces  :  «  Vade  audacter;  quando  tu  eris  ante  regem, 
ipse  habebit  bonum  signum  de  recipiendo  te  et  credendo  tibi.  » 


Dirent  aussi  bien  comme  elle  voit  ceulx  qui  parloient  à  elle  aujourd'huy), 
comme  celluy  dessus  dit  estre  monstre,  elle  n'eust  point  demandé  sça- 
voir  le  signe  de  ladicte  Katherine.  Et  toutesvoies  elle  sçavoit  au  devant 
par  saincte  Katherine  et  saincte  Marguerite  que,  du  fait  de  ladicte  Kathe- 
rine de  La  Rochelle,  ce  estoit  tout  néant. 

Interroguée  se  ledit  signe  dure  encore  :  respond  :  «  Il  est  bon  à  sça- 
voir,  et  qu'il  durera  jusques  à  mil  ans,  et  oultre.   » 

Item,  que  ledit  signe  est  en  trésor  du  roy. 

Interroguée  ce  c'est  or,  argent,  ou  pierre  précieuse,  ou  couronne  :  res- 
pond :  «  Je  ne  vous  en  diray  autre  chose  ;  et  ne  sçaroit  homme  deviser  aussi 
riche  chose  comme  est  le  signe  ;  et  toutesvoies  le  signe  qui  vous  fault, 
c'est  que  Dieu  me  délivre  de  vos  mains,  et  est  le  plus  certain  qu'il  vous 
sçache  envoyer  !  » 

îlem,  dit  que,  quant  elle  deust  partir  à  aller  à  son  roy,  luy  fut  dit 
par  ses  voix  :  «  Va  hardiement  ;  que  quant  tu  seras  devers  le  roy,  il 
aura  bon  signe  de  te  recepvoir  et  croire.  » 


I.  Q:  dominos.  —    2.  ^C  en  marge  :  Nota.  —   t,.  Q  omet  aliud.  —  4.  C  en 
marge  :  Nota. 


94  PROCES    DE    eONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

Interrogata,  quando  signum  venit  ad  regem  suum,  qualem  reve- 
rentiam  ipsa  fecit  sibi,  et  utrum  illud  venerit  ex  parte  Dei  :  respon- 
dit  quod  ipsa  regratiata  fuit  Deo  de  hoc  quod  liberavit  eam  a  pœna 
quas  sibi  fiebat  per  clericos  de  illa  parte,  qui  arguebant  contra  ipsam; 
et  plu  ries  ipsa  flexit  genua.  Item  dicit  quod  unus  angélus^  ex  parte 
Dei  et  non  ex  parte  alterius,  tradidit  signum  régi  suc,  et  ipsa  de 
hoc  multotiens  gratias  egit  Deo.  Dicit  ultra  quod  clerici  [de  parte 
sua]  cessaveruntarguere  eam,  quando  habuerunt  signum  pr;i^dictum. 

Interrogata  '  utrum  viri  ecclesiastici  de  illa  parte  videront  signum 
prasdictum  :  respondit  quod,  quando  rex  suus  et  qui  cum  eo  erant 
viderunt  signum  pra^dictum  et  ipsummet  angelum  qui  illud  tradi- 
dit, ipsa  petivit  régi  suo  an  erat  contentus  ;  quid  respondit  quod 
sic.  Et  tune  ipsa  recessit  et  ivit  ad  unam  cappellam  satis  prope,  et 
audivit  tune  dici  quod  post  ipsius  recessum  plusquam  trecentx  per- 
sonit  viderunt  signum  pr^edictum.  Dicit  ultra  quod,  pro  amore 
ipsius  et  ut  homines  cessarent  eam  interrogare,  Deus  volebat  per- 


hitcrroguée,  quant  le  signe  vint  à  son  roy,  quelle  rcvcrcnce  elle  y  fist, 
et  s'il  vint  de  par  Dieu:  respond  qu'elle  niercia  nostre  Seigneur  de  ce 
qui  la  délivra  de  la  paine  des  clercs  de  par  delà  qui  arguoient  contre  elle, 
et  se  agenoulla  plusieurs  fois. 

//('/;/  dit  que  uiig  angle,  de  par  Dieu  et  non  de  par  autre,  bailla  le 
signe  à  son  roy  ;  et  elle  en  niercia  moult  de  fois  nostre  Seigneur. 

Item  dit  que  les  clercs  de  par  delà  cessèrent  à  la  arguer,  quant  ilz 
eurent  sceu  ledit  signe. 

Interroguée  se  les  gens  d'église  de  par  delà  vcirent  le  signe  dessus  dit: 
respond  que,  quant  son  roy  et  ceulx  qui  estoient  avec  lui  eurent  veu 
ledit  signe,  et  mesmes  l'angle  qui  le  bailla,  elle  demande  à  son  roy  s'il 
estoit  content;  et  il  respondit  que  ouil.  Et  alors  elle  party  et  s'en  ala 
en  une  petite  chappelle  assés  près,  et  ouyt  lors  dire  que  après  son  parte- 
mént  plus  de  ui'^  personnes  veirent  ledit  signe. 

Dit  oultre  que,  par  l'amour  d'elle  et  qu'ilz  la  laissassent  à  interroguer, 


1 .  5  en  mara;e  :  Nota  :  hic  de  si^no. 


PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC  95 

mittere  quod  illi  de    parte   sua,  qui  viderunt  signum  prsedictum, 
vidèrent  ipsum. 

Interrogata  utrum  rexsuus  et  ipsa  fecerunt  aliquam  reverentiam 
angelo,  quando  attulit  signum  pr^dictum  :  respondit  quod  ipsa 
fecit  reverentiam,  et  flexit  genua,  et  discooperuit  caput  suum. 

LUN.i:   XII.    MARTII.    ALIA    SESSIO  '. 

Item  luniï,  xii.  die  mensis  martii,  immédiate  sequente,  compa- 
ruit  in  domo  habitationis  nostrcÇ  Rothomagi  religiosus  et  discretus 
vir,  frater  Joliannes  Magistri,  ordinis  Fratrum  Prœdicatorum,  supe- 
rius  nominatus^  vicarius  dicti  -  Inquisitoris  hiereticae  pravitatis  in 
regno  Francii^  ;  pra^sentibus  venerabilibus  et  discretis  viris,  domi- 
nis  et  magistris,  Thoma  Fiesvet  ^  et  Pasquerio  de  Vallibus,  decre- 
torum  doctoribus,  et  Nicolao  de  Hubento,  litterarum  apostolicarum 
scriptore,  et  fratre  Ysambardo  de  Petra,  ordinis  Fratrum  Prœdicato- 
rum.  Cui  siquidem  vicario  nos,  episcopus  prœdictus,  exposuimus 
quod  alias,  a  principio  processus  per  nos  inchoati  in  materia  fidei 
contra  quamdam  mulierem,  Johannam  la  Pucelle  vulgariter  nuncu- 
patam,  eumdem  vicarium  sommaveramus  et  requisiveramus  de  se 
adjungendo  prsesenti  processui,  ofFerentes  sibi  communicare  acta, 
munimenta  et  alla  quiecumque  habemus  ad  materiam  et  processum 
pertinentia.  Ipse  vero  vicarius  pro  tune  aliqualem  diftïcultatem  fece- 
rat  de  se  adjungendo  in  processu^  propterea  quod  solum  commissus 
erat  in  civitate  et  diœcesi  Rothomagensi  ;  processus  autem  coram 
nobis  deducebatur  ratione  jurisdictionis  nostnxi  Belvacensis,  in  lerri- 
torio  accommodato.  Quamobrem,  ad  majorem  securitatem  negotii, 


Dieu  vouloit  penneictre  que  ceulx  de  son  party   qui  veirent  ledit  signe, 
le  veissent. 

Interi'oguée  se  son  roy  et  elle  firent  point  de  révérence  à  l'angle,  quant 
il  apporta  le  signe  :  respond  que  ouil,  d'elle  ;  et  se  agenoulla,  et  oulta 
son  chapeau. 

I .  En  marge  de  ABC.  —  2.  AC  : domini,  —  ^.B  et  Q  :  Fiefvct. 


96  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

etex  abundanti  cautela,  ex  consilio  peritorum,  concluseramus  scri- 
bere  addominum  Inquisitorem  ipsum,  requirendo  quatinus  ad  hanc 
civitatem  Rothomagensem  accederet,  aut  vicarium  specialiter  in  bac 
causa  deputaret,  qui,  ad  deductionem  et  terminationem  processus, 
plenam  ex  parte  ipsius  domini  Inquisitoris  haberet  potestatem,  prout 
hœc  in  superioribus  latius  continentur.  Postquam  vero  dominus 
pr^efatus  Inquisitor  litteras  nostras  habuit,  bénigne  annuens  nostrae 
requisitioni^  pro  honore  et  exaltatione  orthodoxie  fidei,  sajpedictum 
fratrem  Johannem  Magistri  specialiter  commisit  et  deputavit  ad  hanc 
causam  deducendam  et  terminandam,  per  litteras  suas  patentes 
sigillo  ejus  munitas  et  roboratas,  quarum  ténor  infra  sequitur. 
Propter  qu^e,  ipsum  fratrem  Johannem  Magistri  sommabamus  et 
requirebamus  quatinus,  juxta  tenorem  suas  commissionis,  se  nobis- 
cum  in  hoc  '  processu  adjungeret.  Ad  ha;c  idem  frater  nobis  respon- 
dit  quod  libenter  videret  antedictam  commissionem  sibi  directam, 
processum  signis  notariorum  signatum,  et  alia  quc'e  sibi  communi- 
care  vellemus;  quibus  visis  et  perspectis,  nobis  responsum  darct,  et 
pro  officio  sancta;  Inquisitionis  debitum  suum  faceret.  Nos  vero 
eidem  diximus  quod  jam  in  magna  parte  processus  praesens  adstite- 
rat,  ubi  plura  ex  responsis  dictas  Johann^e  potuerat  audire  ;  era- 
musque  contenti  et  bene  volebamus  sibi  communicare  processum  et 
omnia  qux  acta  fuerant  in  materia,  ut  illa  cognosceret  et  videret. 

SEQ.UITUR  *    AUTEM    TEXOR    LITTERARUM    COMMISSIOXIS,    TRANSMISSARUM    A 
DOMINO    INQUISITORE,    DE    QUIBUS   SUPRA    IIT    MEKTIO 

t<  Dilecto  3  in  Christo  iratri  Johanni  Magistri,  ordinis  Tratrum  Prœdi- 
catorum,  frater  Johannes  Gravèrent,  ejusdem  ordinis,  sacrœ  théologie 
humilis  professer  atque  hsereticas  pravitatis  in  regno  Francis  Inquisitor 
auctoritate  apostolica  deputatus,  in  auctore  et  consummatore  fidei,  domino 
nostro  *  Jhesu  Christo,  salutem.  Cum  ita  sit  quod  reverendus  in  Christo 
pater  ac  dominus,  dominus  Belvacensis  episcopus,  super  facto  cujusdani  5 


I .  AC  :  ipso.  —  2'.  ABC  en  marge  :  Ténor  commissionis  domini  Inquisitoris. 
5.  AC  ajoutent  sibi.  —  4.  Q  omet  nostro.   —  5.  AB  et  Q  :  cujusdem. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  97 

mulieris  quie  vocatur  Johanna,  vulgari  autem  nomine  Puella,  nobis  per 
suas  patentes  litteras  scripserit  in  modum  qui  sequitur  :  «  Petrus,  mise- 
ratione  divina  Belvacensis  episcopus,  venerando  patri  magistro  Johanni 
Gravèrent,  etc.  '  »  ;  et  quia  nos,  légitime  impediti,  Rothomagum  de  prge- 
sentiadire  commode  non  possumus,  hinc  est  quod  vobis,  de  cujus  zelo  et 
discretione  conlidimus,  quoad  ea  qu.-e  nostrum  concernunt  officium,  foc- 
tuni  sive  negotium  illius  pntdictîe  mulieris,  usque  ad  sententiam  definiti- 
vam  inclusive,  specialiter  commisimus  atque  committimus  pnvsentium 
per  tenorem;  sperantes  quod,  ad  laudem  Dei,  exaltationem  fidei  et  aîdifi- 
cationem  populi,  juste  et  sancte  procedatis.  In  cujus  rei  testimonium, 
sigillum  nostrum,  quo  utimur  in  officio,  prsesentibus  est  appensum. 
Datum  Constantiis,  anno  Domini  millesimoCCCC°,  tricesimo,  die  quarta 
mcnsis  martii.  »  Sic  signala  :  «  N.  Ogier  ^.  » 


DIE    LUN.K    PR^DICTA  3 

Item,  eodem  die  luna;,  de  mane,  nos,  episcopus  pntdictus,  adivi- 
mus  cameram  assignatam  pro  carcere  pr3sdict«  Johannie,  in  Castro 
Rothomagensi,  ub.i  pariter  nobiscum  adstiterunt  venerabiles  et  dis- 
cret! viri  domini  et  magistri,  Johannes  de  Fonte,  commissarius  a 
nobis,  ut  pn^fertur,  députâtes;  Nicolaus  Midi  qi  Gerardus  Fueilleti, 
sacrœ  theologi^e  doctores  ;  praesentibus  ad  hoc  Thoma  Fiesvet  ^  et 
Pasquerio  de  Vallibus,  doctoribus  in  jure  canonico;  et  Nicolao  de 
Hubento.  litterarum  apostolicarum  scriptore,  superius  nominatis. 

*In  quorum  prœsentia,  pr^edictamjohannam  requisivimus  quate- 
nus  juraret  dicere  veritatem,  super  his  quit  peterentur  ab  ea.  Qlu€ 
quidem   sic  respondit  quod  «  de  hoc  quod  vestrum  processum  tan- 


*  Die  luux  post  L»tare  Jherusalem,  duodecima  mensis  martii  5. 
Dicta  Johanna  fuit  requisita  per  dominum  Belvaceiisem  dicere  veritatem  super 
bis  qux  peterentur  ah  ea.  Respondet  :  «    De  ce  qu"!  touchera  vostre  procès, 


I.  Cette  requête  se  trouve  parmi  les  premiers  actes  du  procès.  Voyez  ci-dessus, 
p.  27  et  28.  —  2.  ABC  :  C.  Ooier.  —  3.  Im  marge  de  ABC.  —  4.  B  tt  Q  : 
Fiefvel.  —  5.  C/,  fo  19,  vo. 

Procès  ue  Jeanne  d'Arc.  7 


^8  PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'ARC 

gebat  »,  quemadmodum  alias  dixerat,  libenter  diceret  veritatem.  Et 
sic  juravit. 

Deinceps,  interrogata,  de  mandato  nostro,  per  supradictuni  niagis- 
tmm  Johannem  de  Fonte,  et  primo  ',  utrum  angélus  qui  detulit 
signum  ad  regem  suum,  de  quo  superius  fit  mentio,  tueritne  locu- 
tus  :  respondit  quod  sic,  et  dixit  régi  suo  quod  ipsa  Joiianna  pone- 
retur  ad  opus,  et  patria  statim  esset  alleviata. 

Interrogata  utrum  angélus  •  qui  apportavit  signum  régi  suo  fuc- 
rit  ille  idem  angélus  qui  primo  apparuerat  ipsi  Johanna."  :  respondit 
quod  semper  est  unus  et  idem,  et  nunquam  sibi  defecit. 

Interrogata  utrum  ille  angélus  defeceritne  sibi,  quatum  ad  bona 
fortunaj,  in  hoc  quod  capta  fuit  :  respondit  quod  crédit,  postquam 
illud  placuit  Deo,  quod  est  pro  meliori  quod  ipsa  sit  capta. 

Interrogata  utrum,  in  bonis  gratia2,  ille  angélus  defeceritne  sibi  : 
respondit  :  «  Qualiter  mihi  deficeret,  quando  quotidie  '  me  •♦  con- 
fortât ?  »  Et  intelligit,  ut  dicit,  quod  ista  confortatio  est  a  sanctis 
Katharina  et  Margareta. 


comme  autresfois  vous  ay  dit,  Je  diray  voulenticrs  vérité.  »  Hl  sic  jii ravi l, 
prxiculihiis  niagislris  Thonia  Fiefvé  et  Nicolao  de  Hnhcnco,  et  Johaiine  Car- 
bon nier. 

Dehide  per  mngistrum  johannem  de  Fonte,  de  prœceplo  domiiii  cpiscopi, 
primo,  se  l'ange  qui  apporta  le  signe  parla  point  :  respond  que  ouil  ;  et 
que  il  dist  à  son  roy  que  on  la  mist  en  besoingne,  et  que  le  pais  seroit 
tantoust  allégié. 

Interroguée  se  l'angle  qui  apporta  ledit  signe  fut  l'angle  qui  première- 
ment apparu  à  elle,  ou  se  ce  fut  ung  autre  :  respond,  c'est  tousjours  tout 
ung,  et  oncques  ne  luy  faillit. 

Interroguée  se  l'angle  luy  a  point  failli,  de  ce  qu'elle  a  esté  prinse,  aux 
biens  de  fortune  :  respond  qu'elle  croist,  puisqu'il  plaist  ànostreSire,  c'est 
le  mieulx  qu'elle  soit  prinse. 

Interroguée  se,  es  biens  de  grâce,  l'angle  luy  a  point  failli  :  respond  : 
«  Et  comme  me  faudroit  il,  quand  il  me  conforte  tous  les  jours?  »  Et 
enctend  cest  confort,  que  c'est  de  saincte  Katherine  et  saincte  Marguerite. 


I.  C  ajoute  petiit.   —    2.  AC  en  marge  :  De  aiigilo  qui  portavit  coronain.   {A 
ajoute  etc.).  —  3.  ^r/  .•  cotlndie  ;  C  :  qitolhiiUe.  —  4.  A  :  tue  Cotl)idic. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  99 

Interrogata  utrum  ipsa  vocat  illas  sanctas  Katharinam  et  Marga- 
retam,  vel  utrum  veniant  sine  vocando  :  respondit  quod  saspe  veniunt 
sine  vocando  ;  et  aliis  vicibus,  nisi  venirent,  bene  cito  ipsa  requi- 
reret  a  Dec  quod  eas  '  niitteret. 

Interrogata  utrum  aliquando  prœdicta;  Sanctas  non  venerint, 
quando  vocabat  eas  :  respondit  quod  nunquam  indiguit  ipsis,  quin 
eas  haberet. 

Interrogata  utrum  sanctus  Dionysius  ^  apparuit  unquam  sibi  :  res- 
pondit quod  non,  quod  ipsa  sciât. 

Interrogata  utrum  ipsa  loquebatur  Deo,  quando  sibi  promisit  ser- 
vare  virginitatem  suam  :  respondit  quod  bene  debebat  sufficere  hoc 
promittere  illis  qui  erant  missi  ex  parte  ipsius  Dei,  videlicet  sanctis 
Katharinie  et  Margaretœ. 

Interrogata  quid  movit  eam  de  faciendo  citari  quemdam  hominem 
ad  civitatem  Tullensem,  in  causa  matrimonii  :  respondit  :  «  Ego 
non  feci  citari,  sed  ipse  fuit  qui  fecit  ibi  me  citari  ;  et  ibi  juravi 
coram  judice  dicere  veritatem.  »  Et  finaliter  dixit  quod  illi  homini 


Interroguée  s'ellc  les  appelle,  ou  s'ilz  viennent  sans  appeler  :  respond  : 
«  Hz  viennent  souvent  sans  appeller  »,  et  autrefois  s'ilz  ne  venoient  bien 
tost,  elle  requerroit  nostre  Seigneur  qu'il  les  envoyast. 

Interroguée  s'elle  les  a  aucunesfois  appellées,  et  ilz  n'estoient  point 
venues  :  respond  qu'elle  n'en  ouït  oncques  besoing  pou,  qu'elle  ne  les 
ait. 

Interroguée  se  saint  Denis  apparut  oncques  à  elle  :  respond  que  non, 
qu'elle  saiche. 

Interroguée  se,  quant  elle  proniist  à  nostre  Seigneur  de  garder  sa  vir- 
ginité, s'ellc  parloit  à  luy  :  respond  :  «  Il  debvoit  bien  suffire  de  le  pro- 
meictre  à  ceulx  qui  estoient  envoyés  de  par  luy,  c'est  assavoir  saincte 
Katherine  et  saincte  Marguerite.  » 

Interroguée  qui  la  meut  de  faire  citer  ung  homme  à  Tou[l],  en  cause  de 
mariage  :  respond  :  «  Je  ne  le  feis  pas  citer;  mais  ce  fust  î  il  qui  me  fist 
citer  »  ;  et  là  jura  devant  le  juge  dire  vérité;  et  enfin  qu'elle  ne  luy  avoit 
tait  de  promesse. 


I.  C  .•  ipsas.  —  2.  AC  :  Dioiiisiiis.  —  3.  Ms.  :  Jîst. 


lOO  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

nullam  promissionem  fecerat.  Item  dicit  quod,  prima  vice  qua  audi- 
vit  vocemsuam,  ipsavovit  servare  virginitatem  suam,  tamdiu  quam- 
diu  placuit  Dec;  et  crat  in  œtate  XIII  annorum,  vel  circiter.  Item 
dicit  quod  voces  sua:;  assecuraverunt  eam  de  lucrando  suum  proces- 
sum  praedictum  in  civitate  Tullensi. 

Interrogata  an  de  istis  visionibus  ',  quas  dicit  se  habere,  feceritne 
verbum  curato  suo  vel  alteri  homini  ecclesiastico  :  respondit  quod 
non,  sed  soli  ^  Roberto  de  Baudricuria  et  suo  régi.  Dicit  ultra  quod 
voces  suie  non  compulerunt  eam  ad  hoc  celandum,  sed  multum 
formidabat  revelare  pro  timoré  Burgundorum,  ne  impedirent  eam 
a  suo  voiagio  ;  et  specialiter  multum  '  timebat  patrem  suum,  quin 
impediret  eam  de  faciendo  suum  voiagium. 

Interrogata  an  credebat  bene  agere  inrecedendo  sine  licentia  patris 
et  matris,  cum  patri  etmatri  debeat  honor  exhiberi  :  respondit  quod, 
in  cunctis  aliis,  bene  obedivit  patri  et  matri,  pr^eterquam  de  illo 
recessu  ;  sed  postea  de  hoc  eisdem  scripsit,  et  ipsi  dederunt  ei  veniam. 

Interrogata  utrum,  quando  recessit  a  pâtre  et  a  matre,  ipsa  credi- 


Item  dit  que  la  première  fois  qu'elle  oy  sa  voix,  elle  voa  4  sa  virginité, 
tant  qu'il  plairoit  à  Dieu.  Et  estoit  en  l'aage  de  XIII  ans,  ou  environ. 

]leni  dit  que  ses  voix  la  asscurèrent  de  gaigner  son  procès. 

Interroguéc  se  de  ces  visions  elle  a  point  parlé  à  son  curé  ou  autre 
homme  d'église  :  respond  que  non,  mais  seuUementà  Robert  de  Baudri- 
court  et  à  son  roy.  Et  dit  oultre  qu'elle  ne  fust  point  contraincte  de  ses 
voix  à  le  celer;  mais  doubtoit  moult  le  révéler,  pour  doubte  des  Bour- 
guegnons,  qu'ilz  ne  la  empeschassent  de  son  voyage  ;  et  par  espécial 
doubtoit  moult  son  père,  qu'il  ne  la  empeschast  de  son  véage  faire. 

Interroguées'elle  cuidoit  bien  faire  de  partir  sans  le  congié  de  père  ou 
mère,  comme  il  soit  ainsi  que  on  doit  honnourer  père  et  mère  :  respond 
que  en  toutes  autres  choses  elle  a  bien  obéy  à  eulx,  excepté  de  ce  parte- 
ment  ;  mais  depuis  leur  en  a  escript,  et  luy  ont  pardonné. 

Interroguée  se,  quant  elle  partit  de  ses  père  et  mère,  elle  cuidoit  point 


I.  ABC  en  marge  :  Celavit  visiones  curato,  palri  et  matri  et  cuicumque  {A 
ajoute  e/c...).  —  2.  A  :  soîuiii,  —  3.  C  omet  multurn.  —  4.  Ms.  en  marge  : 
Foium. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  lOI 

dit  peccare  :  respondit  quod,  postquam  Deus  pnL^cipiebat,  oportebat 
hoc  fieri.  Dicit  ultra  quod,  postquam  Deus  pra^cipiebat,  si  habuisset 
centum  patres  et  matres,  et  ipsa  fuisset  filia  régis,  nihilominus  ipsa 
recessisset. 

Interrogata  utrum  ipsa  petivit  a  vocibus  suis  an  ipsa  diceret  patri 
et  matri  recessum  suum  :  respondit  quod  ',  quantum  '  de  pâtre  et 
matre,  voces  erant  bene  contentc-e  quod  diceret  eis  "',  nisi  fuisset 
pœna  quam  sibi  intulissent,  si  eis  recessum  suum  dixisset;et,  quan- 
tum est  de  ipsa,  non  dixisset  eis  pro  quacumque  re.  Item  dicit  quod 
voces  se  referebant  ei  de  hoc  dicendo  patri"  et  matri,  vel  de  tacendo. 

Interrogata  utrum  faciebat  reverentiam  sancto  MichaeU  et  ange- 
lis,  quando  eos  videbat  :  respondit  quod  sic;  et  osculabatur  '^  ter- 
ram  super  quam  transierant,  post  recessum  eorum. 

Interrogata  utrum  pra^fati  angeli  erant  diu  cum  ipsa  :  respondit 
quod  multotiens  veniunt  inter  christianos,  et  non  videntur;  et  ipsa 
eos  scepe  '  vidit  inter  christianos. 


péchier  ^  :  respond,  puis  que  Dieu  le  commandoit,  il  le  convenoit  faire. 
Et  dit  oultre,  puis  que  Dieu  le  commandoit,  s'elle  eust  c  pères  et  c  mères, 
et  s'il  eust  été  fille  de  roy,  si  fust  elle  partie. 

Interroguée  s'elle  demanda  à  ses  voix  qu'elle  deist  "  à  son  père  et  à  sa 
mère  son  partement  :  respond  que,  quant  est  de  père  et  de  mère,  ilz 
estoient  assés  contens  qu'elle  leur  dist,  se  n'eust  esté  la  paine  qu'ilz  luy 
eussent  fait,  s'elle  leur  eust  dit;  et  quant  est  d'elle,  elle  ne  leur  eust  dit 
pour  chose  quelconque. 

Item  dit  que  ses  voix  se  raportoient  à  elle  de  le  dire  à  père  ou  mère,  ou 
de  s'en  taire. 

Interroguée  se,  quant  elle  vit  saint  Michiel  et  les  angles,  s'elle  leur 
faisoit  révérence  :  respond  que  ouil;  et  baisoit  la  terre  après  leur  parte- 
ment, où  ilz  avoient  repposé,  en  leur  faisant  révérence. 

Interroguée  se  ilz  estoient  longuement  avec  elle  :  respond,  ilz  viegnent 
beaucop  de  fois  entre  les  chrestiens,  que  on  ne  les  voit  pas;  et  les  a 
beaucop  de  fois  veuz  entre  les  chrestians. 

I.  A  omQXqtioiL —  2.  B  ajoute  est.. —  ^.  C  omet  quod,  quantum  de  paire  et  matre, 
voces  erant  beiie  contentae  quod  diceret  eis .  —  4.  ABC  en  marge  :  Osculabatur  terram 
super  quam  transiebant  (C  ;  transifrant)  spirilus  sui.  —  5.  AC  :  saepe  eos.  —  6.  .V/5. 
en  marge  :  Parère  pareutibus  quando  licet  ;  une  main.  —    7.  Ms .  :  il:^  le  deist. 


102  PROCÈS    DE    COXDAMNATIOK    DE    |EANNE    d'aKC 

Interrogata  utrum  habuerit  litteras  a  sancto  Michaele,  vel  a  suis 
vocibus  ■  :  respondit  :  «  Ego  non  habeo  licentiam  de  hoc  dicendo 
vobis;et  inter  hinc  et  octo  dies,  libenter  de  hoc  respondebo  vobis 
illud  quod  sciam.  » 

Interrogata  utrum  voces  suae  vocaveruntne  ipsam  filiam  Dei, 
filiam  Eccksiœ,  filiam  ciiui  inagno  corde  :  respondit  quod,  ante  leva- 
tionemobsidionis  AureHanensis,  et  deinceps  omnibus  diebus,quando 
allocutas  sunt  cam,  fréquenter  vocaverunt  eam,  Johannam  Piiellani, 
filiam  Dei  ^. 

Interrogata,  ex  quo  se  dicit  lîUam  Dei,  cur  non  Hbenter  dicit 
Pater  nosler  :  respondit  quod  Hbenter  diceret;  et  aHas,  quando  recu- 
savit  dicere,  fecit  sub  hac  intentione,  quod  nos,  episcopus  pnrdic- 
tus,  audiremus  eam  in  confessione. 

EODEM   5    DIR    LUN.îî    POST    MERmiEM  4 

Item,  codem  die  lunx-  post  meridiem,  comparcntibus  in  pntdicto 
loco  ipsius  carceris  '  Johanna-,  sitpcdictis  dominis  et  magistris  : 
Johanne  de  Fonte,  a  nobis  commisse;  Nicolao  Midi  et  Gerardo 
Fueilleti,  in  sacra  theologia  doctoribus;  Thoma  Fiesvet  ^  et  Pasque- 


Intcrrogucese  de  saint  Michiel  ou  de  ses  voix  elle  a  point  tu  dclcctres  : 
respond  :  «  Je  n'en  ay  point  de  congié  de  le  vous  dire;  et  cntrecy 
et  vni  jours,  je  en  respondray  volentiers  ce  que  je  sçauray.  » 

Interroguée  se  ses  voix  l'ont  point  appelléey/7/(?^/^  Dieu,  fille  de  F  Eglise, 
la  fille  au  graiit  cuer  :  respond  que,  au  devant  du  siège  d'Orléans  levé,  et 
depuis,  tous  les  jours,  quant  ilz  parlent  à  elle,  l'ont  plusieurs  fois  appellée 
Jchanue  la  Piicelle,  fille  de  Dieu. 

h:terroguée,  puis  qu'elle  se  dit  fille  de  Dieu,  pourquoy  elle  ne  dist 
voulentiers  Pater  noster  :  respond  elle  la  dist  voulentiers;  et  autresfois, 
quant  elle  récusa  la  dire,  c'estoit  en  intencion  que  Monseigneur  de  Beau- 
vès  la  confessast. 


\.  Q  :  vocibus  suis.  —  2.  ABC  en  marge  :  Sancti  vacant  eam  filiam  Dei.  — 
3.  C  et  jQ  ;  eadevi.  —  ^.  En  marge  de  ABC.  —  5.  AC  :  carceris  ipsius.  —  6.  B 
et  Q  ;  Fiefvel. 


PROCl-S    ni-:    CONDAMNATION    DK    JFANNK    D  ARC  IO3 

i:io  (Je  Vallibus,  in  jure  canonico  doctoribus;  et  Nicolao  de  Hubento, 
litterarum  apostolicarum  scriptore. 

*  Interrogata  fuit  eadem  Johanna  per  pritfatum  de  Fonte  ex  man- 
date nostro,  et  primo  de  somniis  '  qu;t  pater  suus  dicebatur 
habuisse  de  ipsa,  antequam  recederct  a  domo  ejus,  Qua.-  quidemad 
hoc  respondit  quod,  dum  adhuc  esset  in  domo  patris  et  matris,  fuit 
ei  plui'ies  dictum  per  matrem  ejus  quod  pater  suus  dicebat  se  som- 
niasse  quod  ipsa  Johanna  lilia  sua  itura  erat  cum  gentibùs  armorum  ; 
et  inde  habebant  magnam  curam  pr^edicti  pater  et  mater  de  custo- 
diendo  eam  %  et  ipsam  tenebant  in  magna  subjectione;  et  ipsa  obe- 
diebat  in  omnibus,  pr^eterquam  in  processu  quam  habuit  in  civitate 
TuU.ensi,  pro  causa  matrimonii.  Item  dicit  quod  audivit  dici  a 
matre  quod  pater  suus  dicebat  fratribus  suis  :  «  Vere,  si  ego  cre- 
derem  quod  illa  res  eveniret^  quam  timeo  de  ipsa  lilia  mea,  ego 
vellem  quod  submergeretis  eam;  et  si  non  faceretis  hoc,  egomet 
submergerem  eam  \  »  Et  prasdicti  pater  et  mater  fere  perdiderunt 
sensum  +,  quando  ipsa  recessit  pro  eundo  ad  oppidum  de  Valleco- 
loris. 


*  Die  huiœ  prœdicta,  de  releveya. 

Interroguce  des  songes  de  son  père  :  respond  que,  quant  elle  estoit 
encore  avec  ses  père  et  mère,  luy  fut  dit  par  plusieurs  foys  par  sa  mère 
que  son  père  disoit  qu'il  avoit  songé  que  avec  les  gens  d'armes  s'en 
iroit  ladicte  Jehanne  sa  fille  ;  et  en  avoient  grant  cure  ses  père  et  mère  de 
la  bien  garder,  et  la  teaoient  en  grant  subjection  ;  et  elle  obéissoit  à  tout, 
sinon  au  procès  de  Toul,  au  cas  de  mariage. 

Item,  dit  qu'elle  a  ouy  dire  à  sa  mère  que  son  père  disoit  à  ses  frères  : 
'(  Se  je  cuidoyc  que  la  chose  advensist  que  j'ay  songié  d'elle,  je  voul- 
droye  que  la  noyessiés;  et  se  vous  ne  le  faisiés,  je  la  noierove  moi 
mesmes.  »  Et  a  bien  peu  qu'ilz  ne  perdirent  le  sens,  quant  elle  fut  partie 
à  aler  à  Vaucouleur. 


I.  AC  en  marge  :  De  soiiniio  pufris  Johaiiux  ;  B  en  marge  :  De  soviniis  patris 
ejus.  —  2.  A  en  marge  :  une  main;  C  en  marge  :  Nola.  —  i.ABC^n  marge  : 
Pater  volait  facere  eam  (A  :  e.im  facerc)  subnwgi  per  snos  fratres.  —  4.  AC  en 
marge:   Perdiderunt  pater  et  mater  sensum  de  ejus  recessu, 


104  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Interrogata  utmm  ist^e  cogitationes  aut  somnia  acccidebant  patri-, 
postquam  ipsa  habuit  Istas  visiones  suas  :  respondit  quod  sic,  plus 
quam  per  duos  annos  posteaquam  habuit  voces. 

Interrogata  utrum  iioc  fuit  ad  requestam  Roberti  de  Baudricuria 
vel  ipsiusmet  Johann;t  quod  ipsa  cepit  habitum  virilem  '  :  respondit 
quod  lioc  fuit  per  ipsammet  Johannam,  et  non  ad  requestam  cujus- 
cumque  honiinis  viventis. 

Interrogata  utrum -vox  sibi  praeceperit  quod  acciperet  habitum  viri- 
lem :  respondit  :  «  Totum  quod  feci  de  bono,  ego  feci  per  praecep- 
tum  vocum  mearum;  et,  quantum  ad  habitum,  alias  respondebo; 
non  sum  de  pnvsenti  advisata;  sed  cras  respondebo  de  hoc.  » 

Interrogata  an  capiendo  habitum  virilem,  ipsa  credebatne  maie 
facere  :  respondit  quod  non;  et  adhuc  de  praesenti,  si  esset  apud 
illos  de  alia  parte  in  isto  habitu  virili,  videtur  ei  quod  esset  unum 
de  magnis  bonis  Francia;,  de  faciendo  quemadmodum  ipsa  per  prius 
faciebat,  ante  captionem  suam. 

Interrogata  qualiter  ipsa  liberasset  ducem  Aurelianensem  -  :  res- 


Interroguée  se  ces  pensées  ou  songes  venoient  à  son  père  puis  qu'elle 
eust  ces  visions  :  respond  que  oui!,  plus  de  deux  ans  puis  qu'elle  ouït  les 
premières  voix. 

Interroguée  se  ce  fust  à  la  requeste  de  Robert  ou  d'elle  qu'elle  prinst 
abit  d'omme  :  respond  que  ce  fut  par  elle,  et  non  à  la  requeste  d'ommc 
du  monde. 

Interroguée  se  la  voix  lui  commanda  qu'elle  prinst  abit  d'omme  :  res- 
pond :  <i  Tout  ce  que  j'ay  fait  de  bien,  je  l'ay  fait  par  le  commandement 
des  voix.  »  Et  dit  oultrc,  quant  à  cest  habit,  en  respondra  autre  fois,  que 
de  présent  n'en  est  point  advisée;  mais  demain  en  respondra, 

Interroguée  se,  en  prenant  habit  d'omme,  elle  pensoit  mal  faire  :  res- 
pond que  non;  et  encore  de  présent,  s'elle  estoit  en  l'autre  party  et  en 
cest  habit  d'omme,  luy  semble  que  ce  seroit  ung  des  grans  biens  de 
France,  de  faire  comme  elle  faisoit  au  devant  de  saprinse. 

Interroguée  comme  elle  eust  délivré  le  duc  d'Orléans  :  respond  qu'elle 


I.  AC  en  marge  /De  habitu;  B  en  marge  :    De  habitu  virili.  —  2.  ABC  en 
marge  :  De  duce  Aureliaueusi. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  IO5 

pondit  quod  ipsa  cepisset  satis  multos  Anglicos  citra  mare,  pro 
rehabendo  ipsum;  et,  si  non  cepisset  satis  citra,  ipsa  transiisset  mare, 
pro  eundo  ipsum  qussitum  in  Angliam,  cum  potentia. 

Interrogata  utrum  sanctre  Katharina  et  Margareta  dixerant  sibi, 
absolute  et  sine  conditione,  quod  ipsa  caperet  sufficientes  homines 
pro  habendo  ducem  Aurelianensem  existentem  in  Anglia,  vel  alias 
transiret  mare  pro  eundo  qu;rsitum  ipsum  :  respondit  quod  sic,  et 
quod  ipsa  dixit  hoc  régi  suo,  et  quod  ipse  dimitteret  earn  agere  de 
illis  dominis  Angliae,  qui  tune  erant  prisionarii.  Dicit  ultra  quod,  si 
ipsa  durasset  per  très  annos,  sine  habendo  impedimentum,  ipsa  libe- 
rasset  prcTfittum  ducem.  Item  dicit  quod,  pro  faciendo  illud,  erat 
brevior  terminus  quam  de  tribus  annis,  et  longior  quam  de  uno  ; 
sed  non  habet  de  illo  memoriam. 

Interrogata  quod  erat  signum  quod  ipsa  dédit  régi  siio  :  respon 
dit  quod  de  hoc  ipsa  '  habebit  consilium  a  sancta  Katharina. 

MARTIS    Xin.    MARTH  ^. 

Item,  die  martis  immédiate  sequente,  xiii.  dicti  mensis  martii, 
nos,  episcopus  praedictus,  ad  supradictum  locum  carceris  accessimus. 


eust  assés  prins  de  çà  prinse  des  Angloys  pour  le  ravoir;  et  se  elle  n'eust 
prins  assés  prinse  de  çà,  elle  eust  passé  la'lner  pour  le  aler  quérir  à  puis- 
sance en  Angleterre. 

Interroguée  se  saincte  Marguerite  et  saincte  Katherine  luy-  avoient  dit 
sans  condicion  et  absoluement  qu'elle  prendroit  gens  suffisans  pour  avoir 
le  duc  d'Orléans  qui  estoit  en  Angleterre,  ou  autrement  qu'elle  passeroit 
la  mer  pour  le  aler  quérir  et  admener  dedans  trois  ans  :  respond  que  ouil; 
et  qu'elle  dit  à  son  roy,  et  qu'il  la  laissait  faire  des  prisonniers. 

Dit  oultre  d'elle  que,  s'elle  eust  duré  trois  ans  sans  empeschement, 
elle  l'eust  délivré. 

Item  dit  qu'il  y  avoit  plus  bref  terme  que  de  trois  ans,  et  plus  long 
que  d'un  an;  mais  n'en  a  pas  de  présent  mémoire. 

Interroguée  du  signe  baillé  à  son  roy  :  respond  qu'elle  en  aura  conseil 
à  saincte  Katherine. 

I.  .-iC  omettent  ipsa.  —  2.  En  marge  de  .-IBC. 


I06  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

in  que,  eadem  hora,  comparuit  venerabilis  et  religiosus  vir  pr^edic- 
tus,  frater  Johannes  Magistri,  assistentibus  venerabilibus  et  discre- 
tis  viris,  dominis  et  magistris  prctdictis,  Johanne  de  Fonte,  Nicolao 
M/<3?/ et  Gerardo  Fueilleti  ;  prœsentibus  ad  hoc  Nicolao  de  Hubento 
et  Isambardo  '  de  Petra,  de  ordine  Fratrum  Prx'dicatoruni.  Qui 
quidem  frater  Johannes  Magistri,  visis  Htteris  sibi  a  domino  Inqui- 
sitore  directis,  una  cum  cœteris  in  materia  considerandis,  se  nobisin 
dicto  *  processu  adjunxit  \  paratus  nobiscnm  ad  ulteriorem  caus:\^ 
decisionein  procedere,  prout  juris  esset  ac  rationis.  Quod  quidem 
etiam  ipsi  Johannne  tune  exposuimus  caritative,  ipsam  cxhortando 
et  monendo  pro  salute  animai.'  suif,  ut  diceret  veritatem  in  hac 
causa,  de  omnibus  super  quibus  interrogaretur.  Et  extunc  pra;fatus 
vicarius  domini  Inquisitoris,  volens  ulterius  in  causa  procedere, 
ordinavit  dominum  Johannem  de  Estiveto,  ecclcsiarum  Bajocensis 
et  Belvacensis  canonicum,  promotorem  sanctae  Inquisition isj  nobi- 
lem  viruni  Johannem  Gris,  scutiferum  corporis  domini  nostri  régis, 
et  Johannem  Baroiist,  custodes  carceris;  et  dominum  Jolianiiem 
Massieu,  presbyterum,  exsecutorem  citationum  et  convocationum, 
superius  nominatos,  et  quos  etiam  aUas  ad  dicta  officia  nos,  episco- 
pus  pn«dictus,  deputavimus  et  ordinavimus,  prout  ha;c  in  litteris 
nostris,  episcopi  pra,^dicti,  superius,  et  inferius  htteris  etiam  nostris, 
vicarii  pnvdicti,  sigiilis  nostris  roboratis,  plenius  continentur; 
quarum  teiiores  Htterarum  nostrarum,  vicnrii  praedicti,  infra  des- 
cribuntur.  Qui  omnes  pr^txiicti  officiarii  prasstiterunt  cidcm  vicario 
juramentum  de  fideliter  exercendo  officia  eorumdem. 

SEQUITL'R  4    TEXOR    LITTERAKUM    DE    ORDIXATIOXE    PROMOTORIS,    PER 
PR.EFATUM    DOMINUM    VICARIUM. 

«  Universis  pnvscntes  litteras  inspecturis,  frater  Johaxnes  Magistri, 
ordinis  fratrum  Pn^dicatorum,  vicarius  gcnerahs  reverendi  patris,  domini 
et  magistri,  Johannis   Gravèrent,  ejusdem  ordinis,  sacra^  theologiie  pro- 


I.  AC  :  YsaiiibarJo.  —  2.  AC  :  p/œlicto.  —  3.  ,-/  eu  marge  :  Adventus  X'icarii 
Injuisiloris ;  BC  en 'marge  :  Advcntits  doiniiii  vicarii  Inquisitoris.  —  4.  ABC  en 
marge  :  Ténor  Htterarum  de  instiiutioiie  promotoris  per  vicariutn  hiquisiloris. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  IO7 

fessoris  eximii,  atque  h:vreticx'  pravitatis  in  regno  Fmnciae  Inquisitoris, 
auctoritate  apostolica  spccialiter  deputati,  salutem  in  auctore  et  consum- 
matore  iîdei,  Domino  nostro  Jhesu  Christo.  Cum  reverendus  in  Christo 
pater  et  dominas,  Petriis,  miseratione  divina  Belvacensis  episcopus, 
judex  ordinarius  in  hac  parte,  et  territorium  habens  in  civitate  et  diœcesi 
Rothomagensi,  pr.-tfatum  reverendum  patrem  dominum  Inquisitorem,  per 
suas  patentes  litteras  rogaverit  et  in  favorem  fidei  sommaverit  ac  requi- 
sierit  quatenus  ad  hujusmodi  civitatem  Rothomagensem  accederet,  si 
commode  posset,  aut  vices  suas  committere  dignaretur  nobis  vel  alicui 
alteri  ad  hoc  propitio,  tractaturum  cum  pnx^fato  reverendo  patrc,  domino 
episcopo  Belvacensi,  causam  cujusdam  mulieris  qute  vocatur  Johanna  la 
Pucelle  vulgariter,  in  materia  lidei  per  dictum  reverendum  patrem,  domi- 
num episcopum,  per  prias  evocataj  et  deprehens^e  ;  idem  reverendus 
pater,  dominus  Inquisitor,  ad  banc  hujusmodi  civitatem  Rothomagen- 
sem accedere  minime  valens,  nobis  htteratorie  suas  quoad  hoc  commise- 
rit  vices,  prouthrec  etalia  in  litterisprcefati  domini  Inquisitoris,  formam  ht- 
terarum  sommationis  et  requisitionis pntfati  domini  episcopi  una  cum  com- 
missione  nostra hujusmodi  continentibus,  videntur  contineri ; litteris  hujus- 
modi commissionis  nostrit  de  data  diei  quartas  mensis  martii,  anni  Domini 
millesimi  CCCC">'  tricesimi,  sigillo  dicti  domini  Inquisitoris,  signetoque 
manuah  venerabilis  viri  domini  Nicolai  0^/>r,  presbyteri,  notarii  publici, 
signatis  exsistentibus  :  nos  commissionem  priefati  domini  Inquisitoris, 
totis  viribus  adlaudem  Dei  et  orthodoxa;  fidei  exaltationem,  ut  tenemur, 
humiliter  implere,  quantum  valemus,  cupientes  et  desiderantes  ;  habitis 
consilio  et  advisamentis  prœfati  domini  episcopi  ac  nonnullorum  alio- 
rum,  tam  in  sacra  pagina  quam  canonico  et  civiH  jure  peritorum  ;  coni- 
pcrimus,ad  hujusmodi  causx-  definitionem,  promotorem  causarum  officii 
sanctcv  Inquisitionis,  ac  notarios  et  exsecutorem  mandatorum  nostrorum, 
propitios  et  notabiles  fore  constituendos  et  ordinandos.  Hinc  estquod  nos, 
auctoritate  apostolica  et  dicti  reverendi  patris  domini  Inquisitoris,  qua 
fungimur  in  hac  parte,  de  probitate,  industria,  sufficientia  et  idoneitate 
personiv,  venerabilis  et  discreti  viri,  domini  Johannis  de  Estiveto,  pres- 
bvteri,  ecclesiarum  Bajocensis  et  Belvacensis  canonici,  et  causarum  officii 
dicti  domini  episcopi  in  hac  parte  promotoris,  plenam  in  Domino  geren- 
tes  fiduciam  et  débite  informati  :  ipsuni  dominum  Johannem  fecimus, 
constituimus,  creavimus,  nominavimus,  ordinavimus  et  deputavimus  ; 
facimus,  constituimus,  creamus,  nominamus,  ordinanjus  et  deputamus 
promotorem  sivc  procuratorcm  officii  nostri,  quod  causam  sive 
materiam  hujusmodi  deducendam,  generalem  et  specialem  ;  dantes 
eidem  promotori   et  procuratori  generali,  tenore  pra^sentium,  licentiam, 


I08  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

facultatem  et  auctoritatem  standi  et  comparendi  in  judicio  et  extra,  con- 
tra dicftam  Johannani;  partem  se  faciendi,  articules,  interrogatoria  ',  tes- 
tes, litteras,  instrumenta  et  alia  probationum  gênera  dandi,  tradendi, 
administrandi,  producendi  et  exhibendi,  ipsamque  Johannani  accusandi 
et  denuntiandi,  examinari  et  interrogari  petendi,  faciendi  et  requirendi, 
concludendi  in  causa,  et  caetera  omnia  et  singula  faciendi,  promovendi, 
procurandi,  gerendi  et  exercendi  quje  ad  officium  promotoris,  seu  pro- 
curatoris,  de  jure  aut  consuetudine,  pertinere  dignoscuntur.  Quocirca, 
omnibus  et  singulis  quorum  intcrcst  mandamus  quatenus  eidem  domino 
Johanni,  hujusmodi  officium  exercendo,  pareant,  obediant  et  intendant, 
sibique  auxilium  pr^stent,  consilium  pariter  et  juvamen.  In  cujus  rei 
testimonium,  sigillum  nostrum  prxsentibus  his  litteris  duximus  appo- 
nendum.  Datum  et  actum  Rothomagi,  anno  Domini  millesimo  CCCC. 
tricesimo,  die  martis,  décima  tertiamensis  martii.  »  Sic  signata  ^:  «  Bois- 

GUILLAUME  3.    MaXCHOX.  » 

TEM  4  SEQUITUR  TENOR  LITTERARUM  PER  QUAS  PR.EFATUS  VICARIUS  INQ.UI- 
SITORIS  DOMIXUM  JOHANXEM  MASSIEU,  PRESB\TERUM,  CONSTITUIT  EXSE- 
CUTOREM    COXVOCATIOKUM    ET   CITATIONUM    IX    DICTA    CAUSA    FIENDARUM. 

«  Universis  pra;sentes  litteras  inspecturis,  frater  Johaxxes  Magistri, 
ordinis  Fratrum  Prx'dicatorum,  etc.  Nos  etc.  5,  de  probitatc,  industria, 
sufficientiaque  et  idoneitate  persomu  discreti  viri,  domini  Joliannis  Mas- 
sieii,  presbyteri,  decani  Christianitatis  Rothomagensis,  in  hujusmodi 
causa  mandatorum  pr^tfati  domini  episcopi  exsecutoris  commissi  et  depu- 
tati,  plenam  in  Domino  fiduciam  gerentes  et  débite  informati,  ipsum 
dominum  Johannem  fecimus,  constituimus,  retinuimus  et  ordinavimus 
mandatorum  et  convocationum,  a  nobis  in  ipsa  materia  fiendarum,  exse- 
cutorem;  licentiàmque  sibi  super  hoc  concessimus  atque  per  prx'sentes 
concedimus.  In  cujus  rei  testimonium,  sigillum  nostrum  prx-scntibus  his 
litteris  duximus  apponendum.  Datum  et  actum  Rothomagi,  anno  Domini 
millesimo  CCCC.  tricesimo,  die  martis,  décima  tertia  mensis  martii.  » 
Sic  siçrnata  ^  :  «  Boisguillaume  7.  Maxchox.  » 


ï.  B  :  interrogata.  —  2.  A  :  signale.  —  3.  C  /  Boscguilhume.  —  ^.  A  :  en 
marge  :  Teiio?-  litterarum  de  institutione  exsecutoris  convocatioiiis  ;  B  en  marge  : 
Ténor  litterarum  institutionis  exsecutoris  convocationum;  C  en  marge  :  Ténor 
litterarum  de  institutione  exsecutoris  convocationum.  —  5.  Le  reste  comme  dans 
l'acte  précédent,  sauf  des  variantes  de  rédaction  insignifiantes.  —  6.  A  :  signale. 
—  7.  C  ;  Bosguillaume . 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  IO9 

Quibus  sic,  ut  prtemittitur,  peractis  in  loco  supradicto,  nos,  prae- 
dictus  '  episcopus  et  frater  Johannes  Magistri,  vicarius  Inquisitoris, 
deinceps  concorditer  processimus  ad  interrogandum  et  faciendum 
interrogari  supradictam  -  Johannam,  prout  antea  fuerat  inceptum  \ 

*  Et  primo,  ex  ordinatione  nostra,  fuit  eadem  Johannaintcrrogata 
quale  signum  fuit  quod  ipsa  tradidit  régi  suo.  Ad  quod  respondit  : 
«  Essetis  vos  contenti  quod  ego  incurrerem  perjurium  ^  ?  » 

Item,  interrogata  utrum  juraverat  et  promiserat  sanctae  Katha- 
rin;ï  non  dicere  illud  signum  :  respondit  :  «  Ego  juravi  et  promisi 
non  dicere  illud  signum  ^,  et  hoc  ex  me  ipsa,  quia  liomines  nimium 
onerabant  me  de  dicendo.  »  Et  tune  ipsamet  promisit  quod  de  hoc 
non  amplius  loqueretur  cuicumque  homini.  Item  dicit  quod  illud 
signum  ^  fuit  quod  angélus  certificabat  hoc  régi  suo,  sibi  apportando 
coronam  et  ei  dicendo  quod  ipse  haberet  totum  regnum  FranciiE 
ex  integro,  mediante  auxilio  Dei  et  mediante  labore  ipsius  Johannie; 
et  quod  ipse  poneret  eamdem  Johannam  ad  opus,   videlicet  quod 


*  Die  martis,  décima  tcrtia  nicnsis  inartii,  anno  Domini  millesimo  quadrin- 
gentesimo  tricesimo  7, 

Interroguée  premièrement  du  signe  baillié  à  son  roy,  quel  y  fut  :  res- 
pond  :  «  Estes  vous  content  que  je  me  parjurasse  ?  » 

Interroguée  par  monseigneur  le  vicaire  de  l'Inquisiteur  s'elle  avoit  juré 
et  promis  à  saincte  Katherine  non  dire  ce  signe  :  respond  :  «  J'ay  juré  et 
promis  non  dire  ce  signe,  et  de  moy  mesmcs,  pour  ce  que  on  m'en  char- 
goit  trop  de  le  dire.  »  Et  adonc  dist  elle  niesmes  :  «  Je  promect  que  je 
n'en  parleray  plus  à  homme.  » 

Item,  dit  que  le  signe,  ce  fut  que  l'angle  certiffioit  à  son  roy  en  luy 
apportant  la  couronne,  et  luy  disant  que  il  arroit  tout  le  royaume  de 
France  entièrement,  à  l'aide  de  Dieu  et  moyennant  son  labour  ;  et  qu'il 


I.  AB  :  praedicti.  —  2.  AC  :  saepedictam.  —  3.  ABC  en  marge  -.Episcopus 
Belvacensis  et  vicarius  Inquisitoris  incipiiint  simul  procedere.  —  4.  AC  :  parjurium. 

—  $.  AC  en  marge  :  Juravit  nihil  dicere  de  signa  data  sui  régi  ;  B  en  marge  :  Ju ra- 
vit nihil  dicere  de  sig)io  dicti  sui  régis.  —  6.  B  en  marge  :  De  signo  coronx  et  modo. 

—  7.   U,  f.  20,  vo. 


no  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

traderet  sibi  gentes  armoriim,  alioquin  non  esset  ita  cito  coronatus 
et  consecratus. 

Interrogata  utrum  ipsa,  depost  diem  hestcrnum,  locuta  fucrit 
cum  sancta  Katharina  :  respondit  quod,  depost  diem  hesternum, 
audivit  eam  ;  et  tamen  dixit  ei  pluries  quod  respondeat  audacter 
judicibus  de  hoc  quod  pètent  eidem,  tangens  processum  suum. 

Interrogata  quomodo  angélus  ipse  apportavit  prasdictam  coronam, 
et  utrum  ipse  posuit  super  caput  régis  sui  :  respondit  quod  prasdicta 
corona  fuit  tradita  uni  archiepiscopo,  videlicet  archiepiscopo 
Remensi,  prout  ei  videtur,  in  prœsentia  régis  sui  ;  et  dictus  archi- 
episcopus  eam  recepit  et  tradidit  eidem  régi  suo  ;  et  ipsamet  Johanna 
erat  pr^sens.  Estque  corona  predicta  posita  in  thesauro  régis  sui. 

Interrogata  quo  loco  fuit  dicta  corona  apportata  :  respondit  quod 
hoc  fuit  in  caméra  régis  sui,  in  Castro  de  Chinon. 

Interrogata  quo  die  et  qua  hora  :  respondit  quod  de  die,  nihil 
scit  ;  et  quantum  est  de  hora,  erat  hora  aita,  aHter  non  habet  memo- 


la  mcist  en  besoingne,  c'est  assavoir  que  il  luy  baillast  de  gens  d"armcs, 
autrement  '  il  ne  seroit  mye  si  tost  couronné  et  sacré. 

Interroguée  se  depuis  hier  ladicte  Jehanne  a  parlé  à  saincte  Katherine  : 
respond  que  depuis  elle  l'a  ouyc  ;  et  toutesvoics  luy  a  dit  plusieurs  fois 
qu'elle  responde  hardiement  aux  juges  de  ce  qu'ilz  demanderont  à  elle, 
touchant  son  procès. 

Interroguée  en  quelle  manière  l'angle  apporta  la  couronne,  et  s'il  la 
mist  sur  la  teste  de  son  roy  :  respond,  clic  fut  baillée  à  ung  arcevesque», 
c'est  assavoir  celuv  de  Rains,  comme  il  luy  semble  -,  en  la  présence  du 
roy;  et  ledit  arcevesque  la  rcceust  et  la  bailla  au  roy;  et  estoit  elle 
mesmes  présente;  et  est  mise  en  trésor  du  roy. 

Interroguée  du 'lieu  où  elle  fut  apportée  :  respond  :  «  Ce  fut  en  la 
chambre  du  roy,  eu  chastel  de  Chinon.  >> 

Interroguée  du  jour  et  de  l'eure  :  respond  :  «  Du  jour,  je  ne  sçay,  et  de 
l'eure,  il  estoit  haulte  heure  »  ;  autrement  n'a  mémoire  de  l'eure  ;  et  du 


i.Ms.  aulieiiwnt  après  que  :cest  assavoir  que  aul renient.  —  2.  Ms.  :  comme  il  luy 
semble  est  cxponctué.  ' 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  III 

riani  de  hora.  Et  fuit  hoc  in  mense  aprilis  vel  martii,  prout  ci  vide- 
tur.  Dixitque,  in  proximo  mense  aprilis  aiit  in  pra:senti  mense  mar- 
tii, essent  duo  anni  clapsi  ;  et  quod  hoc  fuit  post  Pascha. 

Interrogata  utrum,  eodem  die  quo  ipsa  vidit  illud  signum,  suus 
rex  etiam  viderit  :  respondit  quod  sic,  et  quod  ipsemet  rex  suus 
habuit  illud. 

Interrogata  de  qua  materia  crat  pricdicta  corona  :  respondit  quod 
bonuni  est  scire  quod  erat  de  puro  auro  ;  et  erat  corona  adeo  dives 
seu  opulenta  quod  divitias  exsistentes  in  illa  nesciret  numerare  seu 
appretiari;  significabatque  illa  corona  quod  rex  ejus  teneret  regnum 
Franc  i  ne. 

Interrogata  utrum  erant  ibi  lapides  prctiosi  :  respondit  :  «  Ego 
vobis  dixi  illud  quod  scio  de  hoc.  » 

Interrogata  utrum  tenuit  vel  osculata  est  coronam  prœdictam  : 
respondit  quod  non. 

Interrogata  utrum  angélus  qui  hanc  coronam  apportavit  venerat 
ab  alto,  vel  si  veniebat  per  terram  :  respondit  quod,  quando  idem 
angélus  venit  coram  suo  rege,  fecit  eidem  reverentiam  inclinando  se 
coram  eo,  et  pronuntiando  verba  quœ  ipsa  Johanna  supra  dixit  de 


moys,  eu  moys  d'avril  ou  de  mars,  comme  il  luy  semble,  eu  moys  d'avril 
prouchain  ou  en  cest  présent  moys,  a  deux  ans  ;  et  estoit  après  Pasques. 

Interroguée  se,  la  première  journée  qu'elle  vit  le  signe,  se  son  roy  le 
vit  :  respond  que  ouil;  et  que  il  le  eust  luy  mesmes. 

Interroguée  de  quelle  matière  estoit  ladicte  couronne  :  respond  : 
«  C'est  bon  assavoir  qu'elle  estoit  de  fin  or  ;  et  estoit  si  riche  que  je  ne 
sçaroye  nombrer  la  richesse  »  ;  et  que  la  couronne  signifioil  qu'il  ten- 
droit  le  royaume  de  France. 

Interroguée  s'il  y  avoit  pierrerie  :  respond  :  «  Je  vous  ay  dit  ce  que 
j'en  sçay.  » 

Interroguée  s'elle  la  mania  ou  baisa  :  respond  que  non. 

Interroguée  se  l'angle  qui  l'aporta  venoit  de  hault,  ou  s'il  venoit  par 
terre  :  respond  :  «  Il  vint  de  hault  »;  et  entend,  il  venoit  par  le  com- 
mandement de  nostre  Seigneur  ;  et  entra  par  l'uys  de  la  chambre. 

Interroguée  se  l'angle  venoit  par  terre,  et  erroit  depuis  l'uys  de  la 
chambre  :  respond,  quant  il  vint  devant  le  roy,  il  fist  révérence  au  roy, 


112  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

hoc  signo  '.  Et  cum  hoc,  ipse  angélus  eidem  régi  suo  reducebat  ad 
memoriam  pulchram  patientiam  quam  ipse  habebat,  secundum 
magnas  tribulationes  quse  ipsi  contigerant.  Et  depost  ostium,  ipse 
angélus  ^  gradiebatur  et  ibat  super  terram,  veniendo  ad  dictum 
regem  suum. 

Interrogata  quale  spatium  erat  ab  ostio  usque  ad  locum,  in  que 
tune  erat  dictus  rex  suus  :  respon^it  quod,  prout  crédit,  bene  erat 
spatium  longitudinis  unius  lance^e  ;  et  per  quem  locum  venerat 
prasfatus  angélus,  per  eumdem  reversas  est.  Item  dicit  quod,  quando 
idem  angélus  venit,  ipsa  associavit  eum,  et  ivit  cum  eo  per  gradus 
ad  cameram  régis  sui  ;  et  intravit  primo  angélus,  deinde  ipsa 
Johanna  '  ;  dixitque  ipsa  Johanna  •*  régi  suo  :  «  Domine,  ecce 
signum  vestrum  ;  capiatis  ipsum.  » 

Interrogata  quo  loco  angélus  apparuit  ipsi  Johannac  :  respondit  : 
«  Ego  eram  quasi  semper  in  oratione  ut  Deus  mitteret  signum  ipsius 
régis,  et  5   eram  in   hospitio  meo,  in  domo  unius  bona:;  mulieris. 


en  se  inclinant  devant  luy,  et  prononçant  les  paroUes  qu'elle  a  dictes  du 
signe  ;  et  avec  ce  luy  ramentevoit  la  belle  pacience  qu'il  avoit  eu,  selon 
les  grandes  tribulacions  qui  luy  estoient  venues;  et  depuis  l'uys  il  mar- 
choit  et  erroit  sur  la  terre,  en  venant  au  roy. 

Interroguée  quelle  espace  il  avoit  de  l'uys  jusques  au  roy  :  rcspond, 
comme  elle  pense,  il  y  avoit  bien  espace  de  la  longueur  d'une  lance;  et 
par  où  il  estoit  venu,  s'en  retourna. 

Item,  dit  que,  quant  l'angle  vint,  elle  l'acompaigna,  et  ala  avec  luy  par 
les  degrés  à  la  chambre  du  roy,  et  entra  l'ange  le  premier  ;  et  puis  elle 
mesmes  dit  au  roy  :  «  Sire,  velà  vostre  signe,  prenez  lav.  » 

Interroguée  en  quel  lieu  il  apparut  à  elle  :  respond  :  «  J'estoie  presque 
tousjours  en  prière,  afin  que  Dieu  envoyast  le  signe  du  roy  ;  et  estoie  en 
mon  lougeis,  qui  est  chieux  une  bonne  femme  près  du  chastel  de  Chi- 


I.  ABC  en  marge  :  De  corona.  —  2.  ABC  en  marge  :  De  angelo  qui  attiâit  coro- 
nam.  —  l-  Q  omet  Johanna.  —  4.  AC  omettent  Jobanihi  et  ajoutent  eidem.  — 
5.  C  omet  Ego  eram  quasi  semper  in  oratione  ut  Deus  mitteret  signum  ipsius- 
régis,  et. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  II3 

prope  castrum  de  Chinon,  quando  ipse  angélus  vcnit  '  ;  et  postea 
ipse  et  ego  simul  ivimus  ad  regem;  eratque  idem  angélus  bene  asso- 
ciatus  aliis  angelis  cum  eo  exsistentibus,  quos  non  quilibet  videbat. 
Et  dixit  ultra  quod,  nisi  fuisset  pro  amore  suimet  et  pro  ponendo 
eam  extra  pœnam  hominum  arguentium  eam,  bene  crédit  quod 
plures  viderunt  angelum  pr^edictum,  qui  non  vidissent. 

Interrogata  utrum  omnes  qui  illic  erant  cum  rege  suo  viderint 
prnedictum  angelum  :  respondit  quod,  prout  crédit  ^,  archiepiscopus 
Remensis,  domini  de  Alenconio  ^  et  de  Tramoilla  +,  et  Karolus  de 
Borbonio  viderunt  ipsum.  Et,  quantum  est  de  corona,  plures  viri 
ecclesiastici  et  alii  viderunt  eam,  qui  non  viderunt  angelum. 

Interrogata  cujus  figun^  et  cujus  magnitudinis  erat  angélus  ptc'e- 
dictus  :  respondit  quod  de  hoc  dicendo  non  habet  licentiam,  et 
quod  in  crastino  responderet. 

Interrogata  an  omnes  angeli  qui  comitabantur  5  angelum  pr^edic- 
tum  erant  unius  figurée  :  respondit  quod  bene  invicem  assimilaban- 


non,  quant  il  vint  ;  et  puis  nous  en  alasmes  ensemble  au  roy  ;  et  estoit 
bien  accompaignié  d'autres  angles  avec  luy,  que  chacun  ne  véoit  pas.  » 
Et  dist  oultre,  ce  n'eust  esté  pour  l'amour  d'elle,  et  de  la  oster  hors  de 
paine  des  gens  qui  la  arguoient,  elle  croit  bien  que  plusieurs  gens  veirent 
l'ange  dessus  dit,  qui  ne  l'eussent  pas  veu. 

Interroguée  se  tous  ceulx  qui  là  estoient  avec  le  roy  veirent  l'angle  : 
respond  qu'elle  pense  que  l'arcevesque  de  Rains,  les  seigneurs  d'Alençon 
et  de  la  TrimouUe  et  Charles  de  Bourbon  le  veirent.  Et,  quant  est  de  la 
couronne,  plusieurs  gens  d'église  et  autres  la  veirent,  qui  ne  virent  pas 
l'angle. 

Interroguée  de  quelle  '^  figure,  et  quel  grant  estoit  le  dit  angle  :  res- 
pond qu'elle  n'en  a  point  congié  ;  et  demain  en  respondra. 

Interroguée  de  ceulx  qui  estoient  en  la  compaignie  de  l'angle,  tous 
d'une  mesme  figure  :  respond  :  «  Ils  se  entre  ressembloient  voulentiers 


I .  ^  en  marge  :  Ivit  angélus pcgaiis  (sic)  coroiiatii  cum  Johaniia  per  gradus,  associatus 
aliis  pluribus  angelis  ;  B  en  marge  :  ivit  angelns  pcgens  (sic)  coronani  cum  se  (?)  per 
gradus  et  associatus  viultis  angelis  ;  C  en  marge  :  Ivit  angélus  portans  coronam  cum 
Johanna per  gradus,  associatus  aliis  pluribus  angelis.  —  2.  AC  :  aestimat.  —  3.  J5  ; 
Aleconio.  —  4.  A  :  Tremoillia.  —  5.  AC  :  concomitabantur.  —  6.  Ms.  :  quelque. 
Procès  de  Jeanne  d'Arc.  8 


114  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

tur  aliqui  eorum,  et  alii  non,  in  eo  modo  quo  videbat  cos  ;  et  ali- 
qui  eorum  habebant  alas,  aliqui  etiam  erant  coronati  ;  et  erant  in 
illa  societate  sanctae  Katharina  et  Margareta,  qua;  fuerunt  simul  cum 
dicto  angelo,  et  etiam  alii  angeli,  usque  infra  cameram  régis  sui. 

Interrogata  qualiter  angélus  ille  recessit  ab  ipsa  :  respondit  quod 
ab  ea  recessit  in  quadam  parva  cappella;  et  bene  fuit  '  irata  de 
recessu  ejus  ;  ipsa  quoque  flebat  et  libenter  ivisset  cum  eo,  hoc  est 
quod  anima  sua  ivisset. 

Interrogata  utrum,  in  illo  recessu  angeli,  ipsa  remansit  gaudens  ; 
respondit  quod  ipse  non  dimisit  eam  in  timoré,  nec  Ircmentem  ; 
sed  erat  irata  de  suo  recessu. 

Interrogata  utrum  hoc  fuerit  per  meritum  ipsiusmet  Johannaj 
quod  Deus  misit  ad  eam  suum  angelam  :  respondit  quod  ipse  ^ 
angélus  veniebat  pro  re  magna  ;  et  fuit  in  spe  quod  rex  suus  crederet 
illud  signum  et  quod  homines  dimitterent  arguere  eamdem  Johan- 
nam,  et  pro  dando  succursum  bonis  gentibus  de  villa  Aurelianensi, 
ac  etiam  pro  meritis  régis  sui  et  boni  ducis  Aurcliancnsis. 


les  aucuns  »,  et  les  autres  non,  en  la  manière  qu'elle  les  véoit  ;  et  les 
aucuns  avoient  elles  ;  et  si  en  avoit  de  couronnes,  et  les  autres  non  ;  et  y 
estoient  en  la  compaignie  sainctes  Katherine  et  Marguerite  ;  et  furent 
avec  l'angle  dessus  dit,  et  les  autres  angles  aussi,  jusques  dedans  la 
chambre  du  roy. 

Interrôguée  comme  celiuy  angle  se  départit  d'elle  :  respond,  il  dépar- 
tit d'elle  en  celle'  petite  chappelle  ;  et  fut  bien  courroucée  de  son  parte- 
ment  ;  et  plouroit  ;  et  s'en  fust  voulentiers  allée  avec  luy,  c'est  assavoir 
son  âme. 

Interrôguée  seau  partement  elle  demoura  joyeuse,  oueffrée  et  en  grant 
paour  :  respond  :  «  Il  ne  me  laissa  point  en  paour  ne  effrée  ;  mais  estoie 
courroucée  de  son  partement.  » 

Interrôguée  se  ce  fut  par  le  mérite  d'elle  que  Dieu  envoya  son  angle  '  : 
respond,  il  venoit  pour  grande  chose  ;  et  fut  en  espérance  que  le  roy 
creust  le  signe,  et  que  on  laissast  à  la  arguer,  et  pour  donner  secours  aux 
bonnes  gens  d'Orléans,  et  aussi  pour  le  mérite  du  roy  et  du  bon  duc 
d'Orléans. 

I.  A  :  fuit  bette.  -^  2.  C  :  ipsetitel.  —  5.  Ms.  :  aiigre. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  II5 

Interrogata  quare  ipsa  hoc  habuit  plus  quam  una  alia  :  respondit 
qiiod  placuit  Dec  ita  facere  per  unam  simplicem  puellam,  pro 
repellendo  adversarios  régis. 

Interrogata  utrum  sibi  dictum  fuerit  ubi  angélus  pr^edictus  cepe- 
rat  illam  coronam  :  respondit  quod  ipsa  corona  fuit  apportata  ex 
parte  Dci  ',  et  quod  non  est  aurifiiber  in  mundo  qui  scivisset  facere 
ita  pulcliram  vel  ita  divitem  ;  ubi  autem  angélus  eam  coronam 
cepit,  eadem  Johanna  de  hoc  se  refert  Deo,  et  aliter  nescit  ubi  fuit 
capta. 

Interrogata  an  eadem  corona  erat  boni  odoris,  et  utrum  erat  relu- 
cens  :  respondit  quod  non  habet  inde  memoriam,  et  de  hoc  se 
advisabit.  Postea  vero  dicit  quod  est  boni  odoris,  et  erit,  dummodo 
bene  custodiatur  sicut  decet  ;  et  erat  in  modum  coron^e. 

Interrogata  utrum  angélus  scripserat  sibi  litteras  :  respondit 
quod  non. 

Interrogata  quale  signum  habuit  rex  ejus,  et  qui  cum  eo  erant  et 
ipsamet,  ad  credendum  quod  esset  unus  angélus  qui  hanc  coronam 
apportaverat  :  respondit  quod  rex  suus  hoc  credidit  per  instructio- 


Interroguée  pourquoy  elle,  plus  tost  que  uiig  autre  :  respond,  il  pleust 
à  Dieu  ainsi  faire  par  une  simple  pucelle,  pour  rebouter  les  adversaires 
du  roy. 

Interroguée  se  il  a  esté  dit  à  elle  où  l'angle  avoit  prins  celle  couronne  : 
respond  qu'elle  a  esté  apportée  de  par  Dieu  ;  et  qu'il  n'a  orfaivre  eu 
monde  qui  la  sceust  faire  si  belle,  ou  si  riche  ;  et  où  il  la  prinst,  elle  s'en 
raporte  à  Dieu,  et  ne  sçait  point  autrement  où  elle  fut  prinse. 

Interroguée  se  celle  couronne  flejroit  point  bon  et  avoit  bon  odeur, 
et  s'elle  estoit  point  reluisant  :  respond,  elle  n'a  point  de  mémoire  de  ce; 
et  s'en  advisera.  Et  après  dit  :  «  Elle  sent  bon,  et  sentira  ;  mais  qu'elle 
soit  bien  gardée,  ainsi  qu'il  apartient  »  ;  et  estoit  en  manière  de  couronne. 

Interroguée  se  l'angle  luy  avoit  escript  lectres  :  respond  que  non. 

Interroguée  quel  signe  eurent  le  roy,  les  gens  qui  estoient  avec  luy,  et 
elle,  de  croire  que  c'estoit  ung  angle  :  respond  que  le  roy  le  creust  par 


I.  AC  cn-margc  :  Fuit  corona  a  Deo  niissa  ;  BC  en  marge  :  Fuit  corona  a  Deo 
inissa,  ut  aurifcr  (sic)  sciret  facere  simileni. 


Il6  PROCÈS   DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

nem  seu  documentum  virorum  ecclesiasticorum  qui  erant  illlc  ', 
et  per  signum  coronae. 

Interrogata  qualiter  viri  ecclesiastici  scivemnt  quod  erat  unus 
angélus  :  respondit  quod  scivemnt  hoc  per  scientiam  suam,  et  per 
hoc  quod  erant  clerici. 

Interrogata  de  uno  sacerdote  concubinario  et  de  uno  scj^pho  ^ 
perdito,  quos  dicebatur  indicasse  ;  respondit  quod  de  omnibus  his 
nihil  scit  nec  unquam  audivit  loqui. 

Interrogata  utrum,  quando  ivit  ad  '  viHam  Parisiensem,  ipsa 
habuerit  per  revelationem-^suarum  vocumdc  eundo  illuc  :  respondit 
quod  non,  sed  ivit  ad  requestam  nobihum  qui  volebant  facere 
unam  invasionem^,  gaUice  une  escarmouche,  vel  unam  valentiam 
armorum  ;  et  bene  habebat  intentionem  eundi  uhra  et  transeundi 
fossata  vilL-e  Parisiensis. 

Interrogata  utrum  etiam  habuerit  revelationem  de  eundo  ante 
villam  de  Caritate^  :  respondit  quod  non,  sed  ivit  ad  requestam 
hominum  armorum,  velut  aHas  ipsa  respondit. 

Interrogata    utrum    habuerit    aliquam    revelationem  de    eundo 


l'anseignement  des  gens  d'église  qui  là  estoient,  et  par  le  signe  de  la 
couronne. 

Interroguée  comme  les  gens  d'église  sceurent  que  c'estoit  ung  angle  : 
respond  :  «  Parleur  science,  et  parce  qu'il/  estoient  clercs.  » 

Interroguée  d'un  prestre  concubinaire,  etc.,  et  d'une  tasse  perdue  :  res- 
pond :  «  De  tout  ce,  je  n'en  sçay  rien,  ne  oncques  n'en  ouy  parler.  » 

Interroguée  se,  quant  elle  ala  devant  Paris,  se  elle  l'eustpar  révéla- 
cion  de  ses  voix  de  y  aller  :  respond  que  non,  mais  à  la  requeste  des  gen- 
tilz  hommes,  qui  vouloient  faire  une  escarmuche  ou  une  vaillance 
d'armes  ;  et  avoit  bien  entencion  d'aler  outre  et  passer  les  fossés. 

Interroguée  aussi  d'aler  devant  la  Charité  s'ellc  eust  révélacion  :  res- 
pond que  non  ;  mais  par  la  requeste  des  gens  d'armes,  ainsi  comme 
autresfois  elle  a  dit. 

Interroguée    du   Pont  Levesque,  s'elle  eust  point  de  révélacion  :  res- 


I.  AB  :  illiic.  — '  2.  AC  :  cypho.  —   3.   AC    :  ante.   —  4.  O  /  revelationes.  — 
5.  ABC  en  marge  :  De  invasione  Parisicitsi.  —  6.   ABC  en  marge  :  De  Caritate. 


PROCES   DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE   d'aRC  lîj 

ad  Pontem-Episcopi  '  :  respondit  quod,postquam  habuitrevelationem 
supra  fossata  Meleduni  quod  ipsa  caperetur,  ipsa  se  retulit  ut  in  plu- 
ribus  ad  capitaneos  de  facto  guerrœ  ;  et  tamen  non  dicebat  eis  se 
habere  revelationem  quod  caperetur. 

Interrogata  utrum  fuerit  bene  factum  de  eundo  ad  invadendum 
viUam  Parisiensem  in  die  Nativitatis  Beata;  Mariae,  cum  esset  fes- 
tum  :  respondit  quod  est  bene  factum  servare  festa  Beatse  Maria;  ;  et 
videtur  ei  in  ejus  conscientia  quod  esset  bene  factum  servare  festa 
Beatai  Mariai  a  principiousque  ad  finem. 

Interrogata  utrum  dixeritne  coram  villa  Parisiensi  :  «  Reddatis 
villam,  Jhesu  !  »  :  respondit  quod  non,  sed  dixit  :  «  Reddatis  eam 
régi  FranciiE.  » 

MERCURH  XIV.   MARTII*. 

Item,  die  mercurii  immédiate  sequente,  xiiii.  dicti  mensis  mar- 
tii,  nos  frater  Johannes  Magistri  antedictus,  vicarius  domini  Inqui- 
sitoris,  confidentes  de  industria  et  probitate  venerabilis  et  discreti 
viri,  domini  Nicolai  Taqucl,  presbyteri  Rothomagensis  diœcesis, 
auctoritate  imperiali  publici  ac  curiie  archiepiscopalis  Rothoma- 
gensis   notarii     jurati,    plenam    in    Domino     fiduciam    gerentes, 


pond  que,  puis  ce  qu'elle  ouït  révélacion  à  Melun  qu'elle  seroit  prinse, 
elle  se  raporta  le  plus  du  fait  de  la  guerre  à  la  voulenté  des  cappitaines  ; 
et  toutesvoies  ne  leur  disoit  point  qu'elle  avoit  révélacion  d'estre  prinse. 

Interroguée  se  ce  fut  bien  fait,  au  jour  de  la  Nativité  de  Nostre  Dame, 
qu'il  estoit  feste,  de  aller  assaillir  Paris  :  respond,  c'est  bien  fait  de  garder 
les  festes  de  Nostre  Dame  ;  et  en  sa  conscience  luy  semble  que  c'estoit 
et  seroit  bien  fait  de  garder  les  festes  de  Nostre  Dame,  depuis  ung  bout 
jusques  à  l'autre. 

Interroguée  s'elle  dist  point  devant  la  ville  de  Paris  :  «  Rendez  la  ville 
de  par  Jhesus  »  :  respond  que  non  ;  mais  dist  :  «  Rendez  la  au  roy  de 
France.   » 


I.  ABC  en  marge  :   De  Ponte  Episcopi.  —  2.  En  marge  de  ABC  (C  ajoute  mensis 
devant  luariii). 


ri8  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

ipsum  retinuimus,  elegimus  et  nominavimus  '  notarium  et  scribam 
in  hujusmodi  causa,  prout  in  litteris  nostris  patentibus,  sigillo  nos- 
tro  sigillatis,  cum  signis  manualibus  notariorum  publicorum, 
latins  continetur  ;  quarum  ténor  infra  scribitur.  Et  deinceps,  die 
immédiate  sequenti,  prx^fatus  dominus  Nicolaus  prc^stitit  juramen- 
tum  coram  nobis,  in  loco  carceris  dictai  Johannas,'  ad  quam  ^  tune 
accesseramus,  de  fideliter  exercendo  suum  officium,  prout  ab  eo 
requisivinius,  praesentibus  magistris,  Johanne  de  Fonte,  Nicolao 
Midi,  Gerardo  Fueilleti,  Guillelmo  ">  Manchon  et  aliis  quam  plu- 
ribus. 

SEQUITUR   TEKOR     LITTERARUM     SUPRADICTARUM    RETEXTIONIS 
PR^-FATl  XOTARII   4. 

<'  Universis  pn\;sentcs  litteras  inspecturis,  fratcr  Jghaxnes  Magistri, 
ordinis  Fratrum  Pra;dicatorum,etc.  5 .  Deprobitatc,  industria  sufficientia- 
que  et  idoneitate  persona;  discreti  viri,  domini  Nicolai  r<7(y//^/,  prcsbyteri 
Rothomagensis  diœcesis,  auctoritate  imperiali  publici  ac  curia?  archiepis- 
copalis  Rothomagensis  notarii  jurati,  plenam  in  Domino  fiduciam  geren- 
tes,  ipsum  dominum  Nicolaum,  alias  dicti  domini  Inquisitoris  et  nos- 
truni  juratûm  notarium, rctinuimus, elegimus  et  nominavimus  ;  retinemus, 
eligimus  et  nominamus  notarium  et  scribam  in  matcria  et  causa  hujus- 
modi ;  dantes  etiani  eidem  licentiam,  facultatem  et  auctoritatem  acce- 
dendi  ad  prœsentiam  à\cXx  Johanna^et  alla  loca,  ubi,  et  ^  quando,  etquo- 
tiens  fuerit,  eam  interrogandi  seu  interrogari  audiendi,  testes  producen- 
dos  in  ipsa  materia  jurandi,  examinandi,  et  ipsius  Johann^e  et  7  dictorum 
lestium  dicta  et  confessiones,  necnon  opiniones  doctorum  et  magistrorum 
recolligendi  verbo  tenus,  vel  in  scriptis  nobis  refcrendi  ;  ac  omnia  et  sin- 
gula  acta  in  hac  materia  facta  et  facienda  in  scriptis  ponendi.  ac  totum 
processum  in  forma  débita  faciendi  et  in  scriptis  redigendi,  ca;teraque 
faciendi  quae  ad  notarii  officium  de  jure  pertinent,  ubicumque  et  quando- 
cumque  fuerit  opportunum.  In  cujus  rei  testimonium,  sigillum   nostrum 


I.  C  :  ordinavimus.  —  2.  AC  :quem.  —  3 .  C  .'  GiiiUenno .  —  4.  AB  en  marge  : 
Ténor  litteraruni  notarii  vicarii  Inquisitoris  ;  C  même  rubrique  sauf  domini  ajouté 
devant  Inquisitoris.  —  5.  Le  reste  de  la  formule  comme  ci-dessus,  p.  106  à 
p.  107,  sauf  quelques-  variantes  de  rédaction  négligeables.  —  6.  A  omet  et.  —  7- 
AC  :  ac. 


"1aa-^v 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  II9 

pr.v^sentibus  bis  litteris  duximus  apponendum.  Datum  et  aclum  Rotho- 
magi,  anno  Domini  millesimo  CCCC.  tricesimo,'die  xiiii.  mcnsis  mar- 
tii.  »  Sic  si<>nata  '  :  «  Boisguillaume  -.  G.  3  Manchon.  » 


EADEM    DIE    IN    LOCO    CARCERIS  4, 

Item,  eadem  die,pnesidentibus  magistro^  Johanne  de  Fonte  prae- 
dicto  ^',  commissario  per  nos,  episcopum  prasdictum,  deputato,  et 
nobis,  fratre  Johanne  Magistri  siipradicto,  in  loco  carceris  dictée 
Johannit  in  castre  Rothomagensi  ;  assistentibus  et  praesentibus 
venerabilibus  et  discretis  viris,  dominis  et  magistris,  .Nicolao  M/^i/ 
et  Gerardo  Fueilleti,  doctoribus  in  theologia  ;  necnon  Nicolao  de 
Hubentû,  litterarum  apostolicarum  scriptore,  ac  fratre  Ysambardo 
de  Petra,  testibus  ;  fuit  interrogata  ipsa  Johanna. 

*Et  primo,  qu;ç  fuit  causa  propter  quam  ''  saltavit  a  turri  de 
Beaurevoir^.  Respondit  quod  ipsa  audiverat  dici  quod  omnes  illi  de 
Compendio,  usque  ad  œtatem  septem  annorum  pertingentes,  debe- 
bant  poni  ad  ignem  et  sanguinem,  et  quod  ipsa  malebat  mori 
quam  vivere  post  talem  destructionem  bonarum  gentium  ;  et  ista 
fuit  una  causarum  sui  saltus.  Altéra  fuit  quod  sciebat  se  esse  ven- 
ditam  Anglicis,  et  ipsa  maluisset  mori  quam  esse  in  manu  Anglico- 
rum,  suorum  adversariorum. 


*  Die  mercurii,  décima  quarta  mensis  martii  9, 

Interroguée  premièrement  quelle  fut  la  cause  pour  quoy  elle  saillit  de 
la  tour  de  Bcaurevoir  :  respond  qu'elle  avoit  ouy  dire  que  ceulx  de  Com- 
piègne,  tous  jusques  à  l'aage  de  \'II  ans,  dévoient  estre  misa  feu  et  à 
sanc,  et  qu'elle  aymoit  mieulx  mourir  que  vivre  après  une  telle  destruc- 
tion de  bonnes  gens  ;  et  fut  l'une  des  causes.  L'autre,  qu'elle  sceust 
qu'elle  estoit  vendue  aux  Angloys,  et  eust  eu  plus  cher  mourir  que  d'estre 
en  la  main  des  Angloys,  ses  adversaires. 


\.  A  :  signale.  —  2.  C  :  Boscgnillamne.  —  3.  J  omet  G.  —  4.  En  marge  de  A  ; 
BC  omettent  .  —  5.  AC  :  inagistris.  —  6.  O  omet  prxdicto.  —  7 ,  AC  ajoutent  ipsa. 
—  8.  ABC  en  marge  :  De  saltu  lurris  de  Ben ii revoir,  B  Beauvoir  (sic),  C  Beaure- 
voir.  —  9.  U,  {°  21,  \'°. 


120  PROCES    DE   CONDAMNATION   DE   JEANNE    D  ARC 

Interrogata  utrum  ille  saltus  fuerit  factus  per  consilium  vocum 
suarum  :  respondit  quod  sancta  Katharina  dicebat  ei  fere  quotidie 
quod  non  saltaret,  et  quod  Deus  adjuvaret  eam  ac  etiam  illos  de 
Compendio.  Et  eadem  Johanna  dixit  sanctae  Katharina;  [quod], 
postquam  Deus  adjuvaret  illos  de  Compendio,  ipsa  volebat  illic 
esse.  Tune  sancta  Katharina  dixit  ei  :  «  Sine  defectu  oportet  quod 
accipiatis  gratanter  ;  et  non  eritis  expedita,  quousque  videritis  regem 
Anglorum.  »  Et  dicta  Johanna  respondit  :  «  Veraciter,  ego  vellem 
non  videreipsum,  et  mallem  mori  quamesse  posita  in  manu  Angli- 
corum.  » 

Interrogata  utrum  ipsa  dixerit  '  sanctis  Katharina^  et  Margaretae 
hujusmodi  verba  :  «  Dimittet  Deus  ita  maie  mori  bonas  gentes  de 
Compendio  ?  »  :  respondit  quod  non  dixit  illud  verbum  ita  maie, 
sed  dixit  eis  in  hune  modum  :  «  Quomodo  dimittet  Deus  mori 
istas  bonas  gentes  de  Compendio,  qua."  fuerunt  et  sunt  ita  fidèles 
domino  suo!  »  Itemdicit  quod,  postquam  cecidit  a  turri  supradicta, 
ipsa  fuit  per  duos  aut  très    dies   quibus  comedere  non  volebat,  ac 


Interroguce  se  ce  sault,ce  fut  du  conseil  de  ses  voix  :  respond,  saincte 
Katherine  luy  disoit  presque  tous  les  jours  qu'elle  ne  saillist  point,  et 
que  Dieu  luv  aideroit,  et  mesmes  à  cculx  de  Compiègne  ;  et  ladicte 
Jehanne  dist  à  saincte  Katherine,  puis  que  Dieu  aideroit  à  ceulx  de  Com- 
piègne, elle  y  vouloit  estre.  Et  saincte  Katherine  luy  dist  :  «  Sans  faulte, 
il  fault  que  prenés  en  gré,  et  ne  sériés  point  délivré[e],  tant  que  aies  veu 
le  roy  des  Angloys.  »  Et  ladicte  Jehanne  respondoit  :  «  Vrayement  !  je 
ne  le  voulsisse  point  veoir  :  j'aymasse  mieulx  mourir  que  d'estre  mise  en 
la  main  des  Angloys.  » 

Interroguée  s'elle  avoit  dit  à  saincte  Katherine  et  sainte  Marguerite  : 
«  Laira  Dieu  mourir  si  mauvaisement  ces  bonnes  gens  de  Compiègne, 
etc.?»:  respond  qu'elle  n'apoint  dit  «si  mauvaisement  »  ;  maisleur  disten 
celle  manière  :  <>  Comme  laira  Dieu  mourir  ces  bonnes  gens  de  Com- 
piègne, qui  ont  esté  et  sont  si  loyaulz  à  leur  seigneur!  » 

Ilem,  dit  que,  puis  qu'elle  fut  cheue,  elle  fut  deux  ou  trois  jours  qu'elle 


I.  AC  :  dixerat. 


PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  121 

etiamfuit  gravataex  illo  saltii  in  tantum  quod  non  poterat  comedere 
nec  bibere  ;  et  tamen  fuit  confortata  a  sancta  Katharina,  qu^e  dixit 
ci  quod  confiteretur  et  quasreret  veniam  a  Deo  de  hoc  quod  salta- 
verat,  et  quod  sine  defectu  illi  de  Compendio  haberent  succursum 
infra  festum  hiemale  Beati  Martini.  Et  tune  ipsa  cœpit  redire  ad 
convalescentiam,  et  incepit  comedere,  fuitque  statim  sanata. 

Interrogata  utrum,  quando  saltavit,  crederet  se  ipsam  interficere  : 
respondit  quod  non  ;  sed  saltando  commendavit  se  Deo.  Et  credebat, 
par  médium  illius  saltus,  evadere  quod  ipsa  non  traderetur 
Anglicis. 

Interrogata  utrum,  quando  sibi  loquela  rediit,  ipsa  denegaverit 
Deum  et  Sanctos  ejus,  quia  hoc  sibi  dicebatur  repertum  esse  per 
informationem  :  respondit  quod  non  recordatur  quod  unquam  dene- 
gaverit Deum  et  Sanctos  '  vel  maledixcrit,  nec  ibi,  nec  aHbi. 

Interrogata  an  de  hoc  velit  se  referre  ad  informationem  foctam 
vel  fiendam  :  respondit  :  «  Ego  refero  me  ad  Deum  et  non  ad  alium, 
et  ad  bonam  confessionem.  » 


ne  vouloit  mengier  ;  et  mesmes  aussi  pour  ce  sault  fut  grevée  tant  qu'elle 
ne  povoit  ne  boire  ne  mangier  ;  et  toutesvoies  fut  reconfortée  de  saincte 
Katherine,  qui  luydit  qu'elle  se  confessast  et  requérist  mercyàDieu  de 
ce  qu'elle  avoit  sailli,  et  que  sans  faulte  ceux  de  Compiègne  aroient 
secours  dedans  la  saint  Martin  d'yver.  Et  adoncques  se  prinst  à  revenir 
et  commencier  à  mengier;  et  fut  tantoust  guérie. 

Interroguée,  quant  elle  saillit,  s'ellese  cuidoit  tuer  :  respond  que  non; 
mais  en  saillant  se  recommanda  à  Dieu  ;  et  cuidoit,  par  le  moyen  de  ce 
sault,  eschapcr  et  évader  qu'elle  ne  fust  livrée  aux  Angloys. 

Interroguée  se  quant  la  parolle  luy  fut  revenue,  elle  regnoia  et  mal- 
gréa Dieu  et  ses  Sains,  pour  ce  que  ce  est  trouvé  par  l'informacion, 
comme  disoit  l'interrogant  :  respond  qu'elle  n'a  point  de  mémoire  ou 
qu'elle  soit  souvenant,  elle  ne  regnoia  ou  malgréa' oncques  Dieu  ou  ses 
Sains,  en  ce  lieu  ou  ailleurs  ;  et  ne  s'en  est  point  confessée,  car  elle  n'a 
point  de  mémoire  qu'elle  l'ait  dit  ou  fait. 

Interroguée  s'elle  s'en  veult  raporter  à  l'informacion  faicte  ou  à  faire  : 
respond  :  «  Je  m'en  raporte  à  Dieu  et  non  à  aultre,  et  à  bonne  confes- 
sion .  r> 

I .  ABC  :  sanctas. 


122  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

Interrogata  an  voces  suas  petunt  sibi  dilationem  de  respondendo  : 
respondit  quod  sancta  Katharina  '  aliquando  sibi  respondet,  et  ali- 
quando  eadem  Johanna  déficit  in  intelligendo,  propter  turbationem 
carcemm  et  per  tumiiltuscustodum  suorum.  Et  quando  facit  reques- 
tam  sancta  Katharin^e,  tune  ipsa  sancta  ^  Katharina  et  '  Margareta 
faciunt  requestam  Deo,  et  deinceps,de  précepte  Dei,  dant  respon- 
sum  eidem  Jolianna^. 

Interrogata  utrum,  quando  illa?  Sanctc'e  veniunt  ad  ipsam,  sitne 
lumen  cum  ipsis,  et  utrum  videritne  lumen  illa  vice  quando  audivit 
in  Castro  vocem,  nesciens  an  esset  in  caméra  sua  :  respondit  quod 
non  est  dies  quin  veniant  ad  ipsum  castrum,  nec  veniunt  sine 
lumine.  Et  de  illa  voce  '  de  qua  quajritur,  non  recordatur  utrum 
viderit  lumen,  nec  etiam  utrum  viderit  sanctam  Katharinam.  Item 
dicit  quod  petivit  a  vocibus  suis  tria  :  unum  fuit  sua  expeditio  ; 
alterum  fuit  quod  Deus  adjuvaret  Gallicos  et  bene  servaret  villas  de 
obedientia  ipsorum  ;  et  tertium  fuit  salus  anim;e  su^e.  Item  requisi- 


\ 
Interroguée  se  ses  voix  luy  demaiidentdilacion  de  respondrc  :  respond 

que  saincte  Katherine  luy  respond  à  la  fois  ;  et  aucunesfois  fault  ladicte 
Jehanne  ;\  entendre,  pour  la  turbacion  des  prisons  >,  et  par  les  noises  de 
ses  gardes  ;  et  quant  elle  fait  rcqucste  à  saincte  Katherine,  et  tantoust  elle 
et  saincte  Marguerite  font  requeste  à  nostre  Seigneur,  et  puis  du  com- 
mandement de  nostre  Seigneur  donnent  rcsponce  à  ladicte  Jehanne. 

Interroguée,  quand  elles  viennent,  s'il  y  a  lumière  avec  elles,  et  s'elle 
vit  point  de  lumière,  quant  elle  oyt  eu  chastel  la  voix,  et  ne  sçavoit  s'elle 
estoit  en  la  chambre  :  respond  qu'il  n'est  jour  qu'ilz  ne  viennent  en  ce 
chastel  ;  et  si,  ne  viennent  point  sans  lumière  ;  et  de  celle  fois  oyt  la 
voix,  mais  n'a  point  mémoire  s'elle  vit  lumière,  et  aussi  s'elle  vit  saincte 
Katherine. 

Iteiti  dit  qu'elle  a  demandé  à  ses  voix  trois  choses  :  l'une  son  expédi- 
cion  ;  l'autre  que  Dieu  aide  aux  François,  et  garde  bien  les  villes  de  leur 
obéissance  ;  et  l'autre  le  salut  de  son  âme. 


I.  La  forme  Katherina  est  constante  en  A.  —  2.  O  omet  sancta.  —  3.  A  ajoute 
sancta.  —  4.  AC  :  vice.  —  5.  Ms.  :  personnes. 


PROCÈS    DH    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  I23 

vit  quod,  si  ita  sit  quod  ducatur  Parisius,  quod  ipsa  habeat  duplum    i|  I,  v/P//*»* 
istorum  interrogatoriorum  et  responsomm  '  ejus,  ut  ipsa  tradat  illis 
de  Parisius,  ac  possit  eisdicere  :  «  Ecce  qualiterfui  interrogata  apud 
Rothomagum,  et  responsiones  meas  »  ;  et  utamplius  ipsa  non  vexe- 
tur  de  tôt  petitionibus. 

Item,  quia  dixerat  quod  nos,  episcopus  prasdictus,  ponebamus 
nos  in  magno  periculo,  gallice  e?i  grant  dangier,  de  ponendo  ipsam 
in  causam,  interrogata  fuit  quid  hoc  erat,  et  in  quo  periculo  sive 
dangerio  ponebamus  nos  ipsos,  tam  nos  quam  alii.  Respondit  quod 
ipsa  dixerat  nobis,  episcopo  pr^dicto  :  «  Vosdicitis  quod  estis  meus 
judex  ;  ego  nescio  si  vos  sitis  ;  sed  advisetis  bene  quod  non  maie 
judicetis,  quia  poneretis  vos  in  magno  dangerio.  Etegoadverto  vos 
ad  finem  quod,  si  Deus  vos  inde  castiget,  ego  facio  debitum  meum 
de  dicendo  vobis.  » 

Interrogata  quale  est  illud  periculum,  sive  dangerium  :  respondit 
quod  sancta  Katharina  sibi  dixit  quod  ipsa  haberet  succursum  ;  et 
ipsa  nescit  si  hoc  erit  in  essendo  liberata  a  carcere,  vel,  quando  esset 


Item  requist,  se  ainsi  est  qu'elle  soit  menée  à  Paris,  qu'elle  ait  le  double 
de  ses  interrogatoires  et  responces,  enfin  qu'elle  le  baille  à  ceulx  de 
Paris,  et  leur  puisse  dire  :  «  Vécv  comme  j'ay  estéinterroguée  à  Rouen, 
et  mes  responces  »  ;et  qu'elle  ne  soit  plus  travaillée  de  tant  de  demandes. 

Interroguée,  pour  ce  qu'elle  avoit  dit  que  monseigneur  de  Beauvez  ce 
mectoit  en  danger  de  la  meictre  en  cause,  que-  c'estoit,  et  quel  danger,  et 
tant  de  monseigneur  de  Beauvez  que  des  autres  :  respond,  que  5  c'estoit, 
et  est,  qu'elle  dist  à  monseigneur  de  Beauvez  :  «  Vous  dictes  que  vous 
estes  mon  juge,  je  ne  sçay  se  vous  l'estes  ;  mais  advisez  bien  que  ne  jugés 
mal,  que  vous  vous  mectriés  en  grant  danger  ;  et  vous  en  advertis,  afin 
que  se  nostre  Seigneur  vous  en  chastie,  que  je  fais  mon  debvoir  de  le 
vous  dire.  » 

Interroguée  quel  est  ce  péril  ou  danger  :  respond  que  saincte  Kathe- 
rine luy  a  dit  qu'elle  auroit  secours,  et  qu'elle  ne  sçait  se  ce  sera  à  estre 
délivrée  de  la  prison,  ou  quant  elle  seroit  au  jugement,  s'il  y  vendroit 


I.  C  ;  responsionum;  ABC  en  marge  :  Petit  duplum  responsionum,  ut  Parisius 
ostendere  possit.  —  2.  Ms.  quar.  —  3.  Ms.  quar. 


124  PROCES   DE   CONDAMNATION   DE   JEANNE   d'aRC 

in  judicio,  quod  ibi  veniret  aliqua  turbatio  per  cujus  médium  ipsa 
posset  libemri  '.  Et  cestimat  quod  sit  unum  vel  alterum  istorum. 
Et,  ut  plurimum,  voces  ei'  dixerunt  quod  ipsa  liberabitur  per 
magnam  victoriam  ;  et  postea  dicunt  sibi  ipsse  voces  :  «  Capias 
totum  gratanter;  non  cures  de  martyrio  tuo;  tu  venies  finaliter  in 
regnum  paradisi.  «  Et  hoc  dixerunt  sibi  voces  simpliciter  et  abso- 
lute,  hoc  est  sine  defectu.  Et  vocat  ilkid  martyrium,  pro  pœna  et 
adversitate  quam  patitur  in  carcere  ;  et  nescit  utrum  majorem  pœ- 
nam  patietur,  sed  de  hoc  se  refert  Deo. 

Interrogata  si,  postquam  voces  sua.'  dixerunt  sibi  quod  finaHter 
ipsa  ibit  in  paradisum,  si  ipsa  tenet  se  assecuratam  de  essendo  sal- 
vata,  et  quod  non  damnabitur  in  inferno  :  respondit  quod  crédit  fir- 
miter  illud  quod  voces  sibi  dixerunt,  videhcet  quod  saivabitur, 
aeque  firmiter  ac  si  jam  ibi  esset  -. 

Interrogata  si,  post  istam  revelationem,  ipsa  crédit  quod  ipsa  ' 
non  possit  peccare  mortaUtcr  :  respondit  :  «  Ego  nihil  scio  ;  sed 
ex  toto  me  refero  ad  Deum.  »  Et,  cum  sibi  dicebatur  quod  ista  res- 


aucun  trouble,  par  quel  moien  elle  pourroit  estrc  dclivrcc  ;  et  pense  que 
ce  soit  ou  l'un  ou  l'autre.  El  le  plus  luv  client  ses  voix  qu'elle  sera  déli- 
vrée par  grand  victoire;  et  après  luy  dient  ses  voix  :  «  Pran  tout  en  gré, 
ne  te  chaille  de  ton  martire  ;  tu  t'en  vendras  enfin  eu  royaulme  de  para- 
dis. »  Et  ce  luy  dient  ses  voix  simplement  et  absoluement,  c'est  assavoir 
sans  faillir  ;  et  appelle  ce,  martire,  pour  la  paine  et  adversité  qu'elle 
seuffre  en  la  prison,  et  ne  sçait  se  plus  grand  soufFrera,  mais  s'en  actent 
à  nostre  Seigneur. 

Intcrroguée  se,  depuis  que  ses  voix  luy  ont  dit  qu'elle  ira  en  la  fin  eu 
royaume  de  paradis,  s'elle  se  tient  asseurée  d'cstre  sauvée,  et  qu'elle  ne 
sera  point  dampnéc  en  enfer  :  respond  qu'elle  croist  ferméement  ce  que 
ses  voix  luy  ont  dit  qu'elle  sera  saulvée,  aussi  fermement  que  s'elle  y 
fust  jà.  Et  quant  on  luy  disoit  que  ceste  response  estoit  de  grant  pois  : 
aussi  respond-elle  qu'elle  la  tient  pourung  grant  trésor. 


I.  ABC  en  marge  :  In  judicio  poterit  esse  turbatio,  inde  liherari  [poterit].  — 
2.  A  en  marge  :  Crédit  firmiter  quod  saivabitur  ac  si  jam  esset  in  paradisum;  BC 
en  marge  :  Ita  crédit...  in  paradiso.   —   3.  /ïC  omettent  ipsa. 


PROCÈS   DE   CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  I25 

ponsio   est  magni  ponderis,  respondit  quod  etiam  tenet  eam  pro 
uno  magno  thesauro. 

EADEM     DIE    MERCURII    POST    MERIDIEM    '. 

Item,  dicta  die  mercurii  post  meridiem,  comparentibus  in  loco 
priedicto  venerabilibus  et  discretis  viris,  dominis  et  magistris, 
Johannede  Fonte,  commisso  a  nobis,  episcopo  pra^dicto,  et  nobis  % 
Johanne  Magistri,  vicario  dicti  domini  Inquisitoris  ;  assistentibus 
nobiscum  Nicolao  Midi  et  Gerardo  Fueilleti,  doctoribus  in 
theologia  ;  pr^^sentibus  ad  lioc  fratre  Isambardo  '  de  Petra  et 
Johanne  Manchon. 

*Siepedicta  Joiianna  dicitin  primis,  quantum  ad  articulum  immé- 
diate prascedentem  de  certitudine  salutis  su^,  super  quo  de  mane 
tuerat  interrogata,  quod  illud  dictum  intelligebat  :  dummodo  teneat 
juramentum  et  promissionem  quam  tecit  Deo,  videlicet  quod  ipsa 
bene  servaret  virginitatem  suam,  tam  corporis,  quam  anim^. 

Interrogata  utrum  opus  sit  quod  confiteatur,  postquam  habet 
revelationem  a  vocibus  suis  quod  erit  salvata  :  respondit  quod  ipsa 
nescit  quod  peccaverit  mortaliter  +  ;  sed,  si  ^  esset  in  peccato  mor- 


Interroguée  se,  après  ceste  révélacion,  elle  croist  qu'elle  ne  puisse 
faire  péchié  mortel  :  respond  :  «  Je  n'eu  sçay  rien,  mais  m'en  actend  du 
tout  à  nostre  Seigneur.  » 

*Du  mercredi  la  relevée. 

Et  quant  à  cest  article  [etc.]  :  par  ainsi  qu'elle  tiegne  le  serement  et 
promesse  qu'elle  a  fait  à  nostre  Seigneur,  c'est  assavoir  qu'elle  gardast 
bien  sa  virginité  de  corps  et  de  âme. 

Interroguée  se  il  est  besoing  de  se  confesser,  puisqu'elle  croist  à  la 
relacion  de  ses  voix  qu'elle  sera  sauvée  :  respond  qu'elle  ne  sçait  point 
qu'elle  ait  péchié  mortellement  ;  mais  s'elle  estoit  en  péchié  mortel,  elle 


1.  En  marge  de  ABC  (B  omet  eodem  die).  —  2.  AC  ajoutent  fratre.  —  3.  AC  : 
Ysatnbardo.  —  4.  B  en  marge  :  Nescit  quod  peccaverit  mortaliter.  —  5 .  ^ 
ajoute  ipsa. 


126  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

tali,  ipsa  aistimat  quod  sanctit  Katharina  et  Margareta  illico  dimitte- 
rent  eam.  Et  respondendo  pn^dictas  interrogationi,  dicit  quod  cré- 
dit quod  quis  non  potest  nimis  mundare  conscientiam  suam. 

Interrogata  utmm,  postquam  est  in  isto  carcere,  denegaverit  aut 
maledixcrit  Deum  '  :  respondit  quod  non,  et  quod  -  aliquando 
cum  dicit  in  gallico  :  Boti  gré  Dieu,  on  sainl  Jehan,  ou  Noslre  Dame, 
illi  qui  possunt  retulisse  verba  sua  maie  intellexerunt. 

Interrogata  utrum  sit  peccatum  mortale  recipere  unum  homincm 
ad  redditionem,  et  facere  ipsum  mori  prisionarium  :  respondit  quod 
ipsa  hoc  non  fccit. 

Et  quia  fiebat  sibi  mentio  de  Franqueto  d'Arras  \  quem  fecerat 
mori  apud  Latigniacum  :  respondit  quod  ipsa  fuit  consentiens  de 
faciendo  ipsum  mori,  si  ipse  meruerat,  quia  confessus  est  se  esse 
occisorem,  latronem  et  proditorem.  Et  dixit  quod  processus  ejus 
duravit  per  xv  dies,  et  fuit  judex  de  hoc  ^  ballivus  Silvanectensis, 
et  viri   justitix-    de   Latigniaco.    Dixit  etiam   quod  ipsa  requirebat 


pense  que  sainctc  Katherine  et  saincte  Marguerite  la  ddlcsseroient  tan- 
tost.  Et  croist,  en  respondant  à  l'article  précédant,  on  ne  sçait  trop  nec- 
toyer  sa  conscience. 

Intcrroguéc  se,  depuis  qu'elle  est  en  ceste  prison,  a  point  regnoj'é  ou 
malgréc  Dieu  :  respond  que  non  ;  et  que  aucunes  fois,  quant  elle  dit  : 
«  Bon  gré  Dieu  »  ou  «  saint  Jehan  »  ou  «  Nostrc  Dame  »,  ceulx  qui 
pevcnt  avoir  rapporté  ont  mal  entendu  >. 

Interroguée,  se  de  prendre  ung  homme  à  racnçon,  et  le  faire  mourir 
prisonnier,  ce  c'est  point  péchié  mortel  :  respond  qu'elle  ne  l'a  point 
fait. 

Et  pour  ce  que  on  luy  parloit  d'un  nommé  Franquet  d'Arras,  que  on 
fist  mourir  à  Laigny  :  respond  qu'elle  fut  consentante  de  luy  de  le  faire 
mourir,  se  il  l'avoit  deservi,  pour  ce  qu'il  confessa  estre  murdrier,  larron 
et  traictre.  Et  dit  que  son  procès  dura  xv.  jours,  et  en  fut  juge  le  baillif 
de  Senlis,  et  ceulx  de  la  justice  de  Laignv.  Et  dit  qu'elle  requéroit  avoir 


I.  ABC  en  marge   :  De  denegatione  Dei.  —  2.    O orner,  qitod.   —  t,.-ABC  en 
marge  :  FranqiwL  d'Arras.  —  4.   C  :  ejus  au  lieu  de  de  hoc.   —   5.  Ms.  :  acleudu. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  12'] 

habere  illum  Franquetum,  pro  habendo  unum  hominem  de  Pari- 
sius,  magistrum  hospitii  ad  Ursiim  ;  et  quando  illutn  hominem 
scivit  esse  mortuum,  et  quod  ballivus  sibi  dixit  quod  ipsa  volebat 
facere  magnam  injuriam  justitia,^  in  liberando  pr.tdictum  Franque- 
tum, tune  ipsa  dixit  ballivo  :  «  Postquam  homo  meus  mortuus  est, 
quem  volebam  habere,  faciatis  de  ipso  quod  debebitis  facere  per 
justitiam.  » 

Interrogata  an  ipsa  tradidit  pecunias  vel  fecit  tradi  pro  illo  qui 
ceperat  dictum  Franquetum  ;  respondit  quod  ipsa  non  est  monetaria 
vel  thesauraria  Franci:t,  pro  tradendo  pecunias  \ 

Et,  quando  fuit  sibi  reductum  ad  memoriam  quod  ipsa  inva- 
serat  civitatem  Parisiensem  in  die  festi  -  ;  quod  ipsa  etiam  habuerat 
equum  domini  episcopi  '  Silvanectensis  ;  quod  ipsa  se  pr^cipitave- 
rat  a  turri  de  Beaiirevoir  ;  quod  ipsa  portât  habitum  virilem  ;  quod 
ipsa  erat  consentiens  in  morte  +  Franqueti  d'Arras  ;  qui^rendo  ab  ea 
an  creditne  fecisse  aliquod  >  peccatum  mortale  :  respondit  ad  pri- 
mum,  de  invasione  Parisiensi,  quod  de  hoc  non  crédit  esse  in  pec- 


Franquet  pour  ung  homme  de  Paris,  seigneur  de  L'Ours  ^  ;  et  quant  elle 
sceut  que  le  seigneur  fut  mort,  et  que  le  baillif  luy  dist  qu'elle  vouloit 
faire  grant  tort  à  la  justice  de  délivrer  celluy  Franquet,  lors  dit  celle  au 
baillif  :  «  Puis  que  mon  homme  est  mort,  que  je  vouloye  avoir,  faictes 
de  icelluy  ce  que  debvroyés  faire  par  justice.  » 

hitcrroguée  s'elle  bailla  l'argent  ou  fist  bailler  pour  celluy  qui  avoit 
prins  ledit  Franquet  :  respond  qu'elle  n'est  pas  monnoyer  ou  trésorier  de 
France,  pour  bailler  argent. 

Et  quant  on  lui  a  ramentue  qu'elle  avoit  assailli  Paris  à  jour  de  feste, 
qu'elle  avoit  eu  le  cheval  de  monseigneur  de  Senlis,  qu'elle  s'estoit  lais- 
sée chcoir  de  la  tour  de  Beaurevoir,  qu'elle  porte  abit  d'omme,  qu'elle 
estoit  consentante  de  la  mort  de  Franquet  d'Arras,  s'elle  cuide  point 
avoir  fait  péchié  mortel  :  respont  au  premier,  de  Paris  :  «  Je  n'en  cuide 


I.  AC  en  marge  :  Superbe  responsum.  —  2.  AB  :  festo.  —  5.  C  omet  episcopi. 
-  4.    Q  :  nio)ite.  —  ^-  Q  :aliquid.  —  6.   Ms.  :  loiirs. 


128  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

cato  mortali,  et,  si  fecerit  peccatum  mortale,  hoc  est  recognoscen- 
dum  Dec  et  sacerdoti  in  confessione. 

Ad  secundum,  de  equo,  respondit  quod  crédit  firmiter  quod  de 
hoc  non  habet  peccatum  erga  Deum,  quia  equus  ille  fuit  asstimatus 
ad  summam  II"  salutorum  aureorum,  unde  ipse  episcopus  habuit 
assignationem  ;  et  tamen  idem  equus  fuit  remissus  domino  de  Tre- 
moilUa  ',  pro  reddendo  eum  ipsi  episcopo  Silvanectensi  ;  nec  vale- 
bat  dictus  equus  ad  equitandum  pro  ipsa.  Etiam  ipsa  non  removit 
illum  ab  episcopo  ipso.  Dixit  etiam  quod,  ex  alia  parte,  non  volebat 
retinerc,  quia  audivit  quod  ipse  episcopus  erat  maie  contentus  quod 
suus  equus  captus  fuerat,  et,  cum  hoc,  quia  equus  ipse  nihil  valebat 
pro  gentibus  armorum.  Finaliter,  pro  conclusione,  ipsa  Johanna 
nescit  an  idem  episcopus  fuerit  persolutus  de  assignatione  sibi  facta, 
nec  etiam  si  habuerit  restitutionem  sui  equi  ;  et  ^estimât  quod  non. 

Ad  tertium  vero,  de  illo  casu  a  turri  de  Bcaurevoir,  respondit  : 
«  Ego  faciebam  hoc  non  pro  desperando,  scd  in  spe  salvandi  corpus 
meum  et  eundi  ad  succurrendum  pluribus  bonis  gentibus  existen- 


point   estre  en  péchié  mortel  ;  et  se  je  l'ay  fait,  c'est  à  Dieu  d'en  con- 
gnoistre,  et  en  confession  à  Dieu  et  au  presbtre^. 

Au  second,  du  cheval  de  monseigneur  Senliz  :  respond  qu'elle  croist 
fermement  qu'elle  n'en  a  point  de  pcchic  mortel  envers  nostre  Sire,  pour 
ce  qu'il  se  cstuiie  à  deux  cens  salus  d'or,  dont  il  en  ouït  assignacion  ;  et 
toustesvoics  il  fut  renvoyé  au  seigneur  de  la  TremouUe  pour  la  rendre  à 
monseigneur  de  Senliz  ;  et  ne  valoit  rien  ledit  cheval  à  chevaucher  pour 
elle.  Et  si  dit  qu'elle  ne  le  osta  pas  de  l'évesque  ;  et  si  dist  aussi  qu'elle 
n'estoit  point  contente,  d'autre  party,  de  le  retenir,  pour  ce  qu'elle 
oyt  que  l'évesque  en  estoit  mal  content  que  on  avoit  prins  son  cheval, 
et  aussi  pour  ce  qu'il  ne  valoit  rien  pour  gens  d'armes.  Et  en  conclu- 
sion, s'il  fut  paie  de  l'assignacion  qui  luy  fustfaicte,  ne  sçait,  ne  aussi  s'il 
eust  restitucion  de  son  cheval,  et  pense  que  non. 

Au  tiers,  de  la  tour  de  Beaurevoir  :  respond  :  «  Je  le  faisoye  non  pas 
en  espérance  de  moy  déespérer,  mais  en  espérance  de  sauver  mon  corps, 
et  de  aler  secourir  plusieurs  bonnes  gens  qui  estoient  en  nécessité.  »  Et 


i.  Q  :    Tremoilla.   —  2.    Ms.,   en   rubrique  :  Item,    die  mercurii  prxâicta,  de 
releveya,  décima  quarta  tnarlii. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  I29 

tibus  in  nccessitate.  Et  post  saltum  fui  confessa,  et  requisivi  veniam 
a  Domino.  »  Et  etiam  habet  veniam  a  Domino,  et  crédit  quod  illud 
non  erat  bene  factum  de  fociendo  illum  saltum  ;  sed  erat  maie  fac- 
tum.  Item  dixit  quod  scit  se  habuisse  veniam  per  revelationem 
sancta?  KathariniE,  postquam  ipsa  confessa  fuit,  et  quod  ex  consi- 
lio  '  sanctc-e  Katharinœ  fuit  confessa. 

Interrogata  utrum  habuerit  de  hoc  magnam  pœnitentiam  :  res- 
pondit  quod  ipsa  portavit  unam  magnam  partem  dictée  pœnitenti^, 
ex  malo  quod  habuit  in  cadendo. 

Interrogata  utrum  illud  melefactum  quod  fecit  in  saltando,  cre- 
dat  fuisse  peccatum  mortale  :  respondit  quod  nihil  scit^  et  quod  de 
lioc  se  refert  Deo. 

Ad  quartum  autem,  de  portando  habitum  virilem  :  respondit  : 
«  Postquam  id  facio  per  prœceptum  Dei  et  in  suo  servitio,  ego  non 
credo  maie  agere  ;  et  quando  placebit  Deo  prascipere,  statim  ipse 
habitus  deponetur.  » 


après  le  sault  s'en  est  confessée,  et  en  a  requis  mercy  à  nostre  Seigneur, 
et  en  a  pardon  de  nostre  Seigneur.  Et  croist  que  ce  n'estoit  pas  bien 
fait  de  faire  ce  sault  ;  mais  fust  mal  fait. 

Item,  dit  qu'elle  sçait  qu'elle  en  a  pardon  par  la  relacion  de  saincte 
Katherine,  après  qu'elle  en  fut  confessée  ;  et  que,  du  conseil  de  saincte 
Katherine,  elle  s'en  confessa. 

Interroguée  s'elle  en  ouït  grande  pénitance  :  respond  qu'elle  en  porta 
une  grant  partie,  du  mal  qu'elle  se  fîst  en  chèant. 

Interroguée  se,  ce  mal  tait  qu'elle  tist  de  saillir,  s'elle  croist  que  ce 
fust  péchié  mortel  :  respond  :  "  Je  n'en  sçay  rien,  mais  m'en  actend  à 
nostre  Seigneur.  » 

Au  quart,  elle  porte  habit  d'omme  :  respond  :  «  Puis  que  je  le  fais 
par  le  commandement  de  nostre  Sire,  et  en  son  service,  je  ne  cuide 
point  mal  faire  ;  et  quant  il  lui  plaira  -  à  commander,  il  sera  tantoust  mis 
jus.  » 


I  .    C  ajoute  autem.  —  2.  Ms.  :  plaiiii. 
Procès  de  Jeanne  d'Akc 


130  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

JOVIS    XV.    MARTI I.    ■ 

Item,  die  jovis  immédiate  sequenti,  décima  quinta  mensis  martii 
prasdicti,  de  mane,  in  loco  pntdicto  carceris  dictœ  Johannas,  praesi- 
dentibus  dictis  magistro  Johanne  de  Fonte,  commissario  per  nos, 
episcopum  pr^dictum,  deputato,  et  nobis,  fratre  Johanne  Magistri, 
vicario  Inquisitoris  ;  assistentibus  venerabilibus  viris,  dominis  et 
magistris  Nicolao  Midi  et  Gerardo  Fueilleti,  doctoribiis  in  sacra 
theologia;  pr^sentibus  ad  hoc,  Nicolao  de  Hubento,  htterarum 
apostohcarum  scriptore,  et  fratre  Ysambardo  de  Petra. 

*Fuit  eadem  Johanna  cum  caritativis  exhortationibus  nionita  et 
requisita  quod,  si  contingat  ipsam  ahquid  egisse  contra  lidem,  veht  se 
referre  determinationi  sanctas  matris  Ecclesia2,adquam  se  referre  débet. 
Ipsa  vero  respondit  quod  ejus  responsiones  videantur  et  examinen- 
tur  per  clericos,  et  postea  sibi  dicatur  an  ibi  sit  aliquid  quod  sit  con- 
tra tidem  christianam  :  ipsa  bene  sciet  dicere  quid  inde  erit;  et 
postea  dicet  illud  quod  de  hoc  invenerit  per  suum  consiHum. 
Tamen  si  sit  aliquid  malum  contra  fidem  christianam  quam  Deus 
pr^vcepit,  ipsa  non  vellet  sustincre,  et  esset  benc  irata  de  venicndo 
in  contrarium. 

Item  sibi  fuit  -  dechirata  distinctio  Ecclesiïe  triumphantis  et  mili- 
taïuis,  et  quid  erat  de  ista  et  de  illa  ;  fuitque  requisita  ut,  de  pne- 


* Jovii  de  /liane,  dccima  qiiiiila  meiisis  iiiaiiii  5. 

Après  les  monicions  faictes  à  elle,  et  rcquisicions  que,  s'clle  a  fait 
quelque  chose  qui  soit  contre  nostre  fov,  qu'elle  s'en  doit  rapporter  à  la 
déterminacion  de  l'Eglise  :  respond  que  ses  responses  soient  veues  et 
examinées  par  les  clercs;  et  puis  que  on  luy  die  s'il  y  a  quelque  chose 
qui  soit  contre  la  foy  chrestienne  :  elle  sçara  bien  à  dire  par  son  conseil 
qu'il  en  sera,  et  puis  en  dira  ce  que  en  aura  trouvé  par  son  conseil.  Kt 
toutesvoies,  s'il  y  a  rien  de  mal  contre  la  foy  chrestienne  que  nostre  Sire 
a  commandée,  elle  ne  vouldroit  soustenir,  et  seroit  bien  courroucée 
d'aler  encontre. 


I.  Hn  marge  de  ABC.  —  2.  AC  :  fuit  sibi.  —  5.  U,  fol.  22, v". 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  I3I 

senti,  se  submitteret  determinationi  Ecclesia;,  et  de  hoc  quod  ipsa 
fecit  et  dixit,  sive  sit  bonuni,  sive  '  malum.  Respondit  :  «  Ego  non 
respondebo  vobis  aliud  de  pntasenti.  » 

Item  fuit  eadem  Johanna  requisita,  sub  juramento  quod  pntsti- 
terat,  ut  diceret  qualiter  evadere  putavit  a  Castro  de  Belloloco, 
inter  ^  duas  pecias  nemoris  :  respondit  quod  nunquam  fuit  prisio- 
naria  in  aliquo  loco,  quin  libenter  evasisset  ;  et,  ipsa  exsistente  in 
Castro  pra^dicto,  inclusisset  suos  custodes  infra  turrim,  nisi  fuisset 
portarius  qui  eam  vidit  et  sibi  obviavit  '.  Item  dixit  ad  hoc  quod, 
prout  ei  videtur,  non  placebat  Deo  quod  ipsa  evaderet  pro  illa  vice, 
et  quod  oportebat  quod  videret  regem  Anglorum,  quemadmodurn 
voces  suœ  dixerant  ei,  ut  superius  scribitur. 

Interrogata  an  habeat  -•  licentiam  a  Deo  vel  a  vocibus  suis,  de 
recedendo  quotiens  sibi  placebit  :  respondit  :  «  Ego  pluries  petivi, 
sed  adhuc  non  habeo.  » 


Ileiii,  luy  fut  déclairé  l'EgHse  triumphant  et  l'Eglise  militant,  que  c'es- 
toit  de  l'un  et  de  l'autre. 

Item,  requise  que  de  présent  elle  se  meist  en  la  déterminacion  de 
l'Eglise  de  ce  qu'elle  a  fait  ou  dit,  soit  bien  ou  mal  :  respond  :  «  Je  ne 
vous  en  respondray  autre  chose  pour  le  présent  5.  » 

Fuit  dicta  Johanna  requisita  et  interrogata  suh  juramento  pr^dicto,  et  primo, 
qu'elle  dist  la  manière  comme  elle  cuida  eschaper  du  chastel  de  Beaulieu, 
entre  deux  pièces  de  boys  :  respond  qu'elle  ne  fut  oncques  prisonnière 
en  lieu  qu'elle  ne  se  eschappast  voulentiers  ;  et  elle  estant  en  icelluy 
chastel,  eust  confermé  ses  gardes  dedans  la  tour,  n'eust  été  le  portier 
qui  la  ad  visa  et  la  rencontra. 

Itetn  dit,  ad  ce  que  il  luy  semble,  que  il  ne  plaisoit  pas  à  Dieu  qu'elle 
eschappast  pour  celle  fois,  et  qu'il  falloit  qu'elle  veist  le  roy  des  Angloys, 
comme  ses  voix  luy  avoient  dit,  et  comme  dessus  [est]  escript. 

Interroguée  s'elle  a  congié  de  Dieu  ou  de  ses  voix  de  partir  de  prison 
toutes  fois  qu'il  plaira  à  elle  :  respond  :  «  Je  l'av  demandé  plusieurs  fois, 
mais  je  ne  l'ay  pas  encore.  » 

I.  /Rajoute  fit.  —  2.  O  :  inlra.  —  3.  AB  en  marge  :  Qualiter  voliiit  evadere 
a  Castro  de  Beaurevoir  ;  C  en  marge  :  idem  saui  Beaulieu  remplaçant  Beatirevoir . 
—  4.  AC  :  hahebal.  —  5.  La  rubrique  est  répétée  ici  dans  le  rus.  :  Diejovis  décima 
quinta  nieiisis  maiiii,  aiiuo  Domini  luillcsiiiio  quadringentesimo  liicesimo. 


132  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

Interrogata  utrum  de  pr.^senti  ipsa  recederet,  si  videret  suum 
punctum  recedendi  :  respondit  quod,  si  videret  ostium  apertum, 
ipsa  recederet;  et  hoc  esset  sibi  pr^i^ceptum  Dei.  Et  crédit  firmiter, 
si  videret  ostium  apertum,  et  custodes  sui  et  alii  Anglici  nescirent 
resistere,  ipsa  intélligeret  quod  ista  est  licentia  sua  et  quod  Deus 
mitteret  '  ei  succursum  ;  sed  absque  licentia  non  recederet,  nisi  hoc 
esset  quod  ipsa  faceret  unam  aggressionem,  galUce  une  entreprise, 
pro  sciendo  si  Deus  esset  contentus,  allegans  illud  proverbium  in 
gaUico  vulgatum  :  Aide  toy.  Dieu  te  aidera.  Et  istud  dicit  ut,  si  ipsa 
iret,  non  diceretur  quod  sine  Hcentia  recessisset. 

Interrogata,  postquam  ipsa  petierataudiremissam,  utrumne  vide- 
retur  ei  honestius  déferre  habitum  muHebrem  -  ;  et  fuit  ab  ea  peti- 
tum  quoJ  ipsa  priiediligeret,  vel  capere  habitum  muHebrem  et 
audire  missam,  vel  manere  in  habitu  viriH  et  non  audire  missam. 
Respondit  :  «  Certificetis  me  de  audiendo  missam,  si  ego  sim  in 
habitu  muhebri,  et  ego  super  hoc  vobis  respondebo.  » 

Tune    fuit  sibi  dictum  per  interrogantem  :    «  Et  ego    certifico 


Interroguée  se  de  présent  elle  partiroit,  s'clle  véoit  son  point  de  partir  : 
respond,  s'elle  véoit  l'uys  ouvert,  elle  s'en  iroit,  et  ce  luy  seroit  le  congié 
de  nostre  Seigneur.  Et  croist  fermement,  s'elle  véoit  l'uvs  ouvert,  et  ses 
gardes  et  les  autres  Angloys  n'y  sceussent  résister,  elle  entendroit  que  ce 
seroit  le  congié,  et  que  nostre  Seigneur  luy  envoyeroit  secours  ;  mais 
sans  3  congié  ne  s'en  iroit  pas,  si  ce  n'estoit  s'elle  faisoit  une  entreprinse 
pour  s'en  aler,  pour  sçavoir  se  nostre  Sire  en  seroit  content,  et  allègue 
«  Aide  toy.  Dieu  te  aidera  ».  Et  le  dit  pour  ce  que,  s'elle  s'en  aloit,  que 
on  ne  deist  pas  qu'elle  s'en  fust  allée  sans  congié. 

Interroguée,  puis  qu'elle  demande  à  oïr  messe,  que  il  semble  que  ce 
seroit  le  plus  honneste  qu'elle  fust  en  abif  de  femme  ;  et  pour  ce  fust 
interroguée  lequel  elle  aymeroit  [mieulxj,  prendre  abit  de  femme  et  ouyr 
messe,  que  demourer  en  abit  d'omme  et  non  oyr  messe.  Respond  : 
«  Certiffiés-raoi  de  oïr  messe,  se  je  suys  en  abit  de  femme  ;  et  sur  ce  je 
vous  respondray.  » 

A  quoy  luy  fut  dit  par  l'interrogant  :  «  Et  je  vous  certiffie  que  vous 

\.  A  :  ei  mitteret.  —  2.  BC  en  maroe  :  De  habitu.  —  x.  Ms.  :  seii. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  I33 

vobis  quod  audietis  missam,  si  fueritis  in  habitu  muliebri.  »  Res- 
pondit  :  «  Et  quid  dicitis  vos,  si  ego  promisi  régi  nostro,  et  juravi 
non  deponere  istum  habitum  '  ?  Tamen  ego  vobis  respondeo  : 
faciatis  mihi  habere  tunicam  longam  usque  ad  terram,  sine  cauda, 
et  tradatis  mihi  pro  eundo  ad  missam  ;  et  postea,  in  regressu,  ego 
iterum  capiam  istum  habitum  quem  habeo.  » 

Iterum  interrogata  utrum  caperet  habitum  muliebrem,  pro  eundo 
auditum  missam  :  respondit  :  «  Ego  habebo  consilium  super  hoc, 
et  postea  vobis  respondebo.  »  Et  ultra  requisivit  in  honorem  Dei  et 
BeatiT^  Mariie  quod  possit  audire  missam  in  ista  bona  villa. 

Et  ad  hoc  fuit  sibi  dictum  per  interrogantem  quod  capiat  habi- 
tum muliebrem  simpliciter  et  absolute.  Ipsa  vero  respondit  :  «  Tra- 
datis mihi  habitum  sicut  uni  filiœ  burgensis,  videlicet  unam  hou- 
pelandam  longam;  et  ego  accipiam  pro  eundo  auditum  missam.  » 
Ulterius  dicit  quod,  quantum  instantius  poterat,  requirebat  quod 
permitteretur  audire  missam  in  ipso  habitu  quem  portât,  absque 
ipsum  immutando. 


orrez  messe,  mais  que  soyés  en  abit  de  femme.  »  Respond  :  «  Et  que 
dictes-vous,  se  je  ay  juré  et  promis  à  nostre  roy  non  meictre  jus  cest 
habit  ?  Toutesvoies  je  vous  respond  :  Faictes  moy  faire  une  robe  longue 
jusques  à  terre,  sans  queue,  et  me  la  baillez  à  aler  à  la  messe  ;  et  puis  au 
retour,  je  reprandray  l'abit  que  j'ay.  » 

Et  interroguée  de  prandre  du  tout  l'abit  de  femme  pour  aler  ouyr 
messe,  respond  :  «  Je  me  conseilleray  sur  ce,  et  puis  vous  respondray.  » 
Et  oultre  requist,  en  l'onneur  de  Dieu  et  Nostre  Dame,  qu'elle  puisse 
ouyr  messe  en  ceste  bonne  ville. 

Et  ad  ce  luy  fut  dit  qu'elle  prengne  habit  de  femme  simplement  et 
absoluement.  Et  elle  repond  :  «•  Baillez  moy  abit  comme  une  fille  de 
bourgoys,  c'est  assavoir  houppelande  longue,  et  je  le  prendray,  et 
mesmes  le  chaperon  de  femme,  pour  aler  ouyr  messe.  »  Et  aussi  le  plus 
instamment  qu'elle  peust,  requiert  que  on  luy  lesse  cest  habit  qu'elle 
porte,  et  que  on  la  laisse  oyr  messe  sans  le  changier. 


I.  A  en  mar2:e  :  De  habitu. 


134  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

Interrogata  an,  de  hoc  quod  dixit  et  fecit,  ipsa  vult  se  submit- 
tere  et  referre  determinationi  Ecclesire  '  :  respondit  :  «  Omnia  dicta 
et  facta  mea  sunt  in  manu  Dei,  et  de  his  exspecto  me  ad  ipsum. 
Et  certifico  vobis  quod  ego  nihil  veliem  facere  aut  dicere 
contra  fidem  christiaham  ;  et,  si  ego  aliquid  dixissem  aut  fecissem, 
aut  quod  esset  supra  corpus  meum,  quod  clerici  scirent  dicere  esse 
contra  fidem  christianam  quam  Dominus  stabilivit,  ego  non  vel- 
iem sustinere,  sed  illud  expellerem.  » 

Interrogata  an  de  hoc  vellet  se  submittere  ordination!  Ecclesiîe  : 
respondit  :  «  Ego  non  respondebo  vobis  nunc  aliud  ;  sed  mittatis 
mihi  clericum  die  sabbati,  si  non  vultis  venire,  et  de  hoc  ego  sibi 
respondebo  cum  auxilio  Dei,  et  poneturin  scriptis.  » 

Interrogata  utrum,  quando  voces  suas  veniunt,  faciat  cis  reveren- 
tiam  absolute,  sicut  uni  Sancto  vel  uni  Sancta^  :  respondit  quod 
sic  ;  et  si  aliquando  non  fecerit,  ipsa  ab  eis  qua^sivit  veniam 
depost.    Nec  scit    eis    facere   ita    magnam   reverentiam    sicut   eas 


Interroguée  se  de  ce  qu'elle  a  dit  et  fait,  elle  vcult  [se]  submeictre  et 
rapporter  en  la  déterminacion  de  l'Eglise  :  respond  (que)  :  «  Toutes  mes 
œuvres  et  mes  fais  sont  tous  en  la  main  de  Dieu,  et  m'en  actend  à  luy  ; 
et  vous  certiffie  que  je  ne  vouldroie  rien  faire  ou  dire  contre  la  foy 
chrestienne  ;  et  se  je  avoye  rien  fait  ou  dit  qui  fust  sur  le  corps  de  moy, 
que  les  clercs  sceussent  dire  que  ce  fust  contre  la  foy  chrestienne  que 
nostre  sire  ait  estabiie,  je  ne  vouldroie  soustenir  ;  mais  le  bouteroye 
hors.  » 

Et  interroguée  s'elle  s'en  vouldroit  point  submectre  en  l'ordonnance 
de  l'Eglise  :  respond  :  «Je  ne  vous  en  respondray  maintenant  autre  chose; 
mais  samedi  envoyés  moy  le  clerc,  se  n'y  voulés  venir,  et  je  luy  res- 
pondray de  ce  à  l'aide  de  Dieu,  et  sera  mis  en  escript,  » 

Interroguée  se,  quant  ses  voix  viennent,  s'elle  leur  fait  révérence 
absoluement  comme  à  ung  Sainct  ou  Saincte  :  respond  que  ouil.  Et 
s'elle  ne  l'a  fait  aucunes  fois,  leur  en  a  crié  mercy  et  pardon  depuis.  Et 
ne  leur  sçait  faire  si  grande  révérence  comme  à    elles  appartient  ;    car 


I .  ABC  en  marée  :  De  suhmissione  Ecclesix. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  I35 

decet,  quia  crédit  firmiter  quod  sunt  sancta:  Katharina  et  Marga- 
reta.  Et  similiter  dixit,  quoad  iioc,  desancto  Michaele. 

Interrogata,  quia  Sanctjs  paradisi  communiter  fiunt  oblationes 
de  candelis,  utrum  illis  Sanctis  venientibus  ad  ipsam  feceritne  obla- 
tioneni  de  candelis  ardentibus  vel  aliis  rébus,  in  ecclesia  aut  alibi, 
vel  an  fecerit  dicere  missas  :  respondit  quod  non,  nisi  hoc  fuerit 
offerendo  in  missa  in  manu  sacerdotis,  ad  honorem  sancta;  Katha- 
rm:\;.  Et  crédit  quod  est  una  de  illis  quas  apparent  sibi  ;  nec  tôt 
candelas  '  accendit,  sicut  faceret  libenter  *  ipsis  sanctis  KathariucT 
et  Margaretœ  qua;  sunt  in  paradiso,  quas  crédit  firmiter  esse  illas 
easdem  q\ix  veniunt  ad  ipsam. 

Interrogata  utrum,  quando  ponit  [istas]  candelas  ante  imaginem 
sanct:i:  Katharina^,  ipsa  ponat  eas  in  honorem  illius  qUcT  sibi 
apparet  :  respondit  :  «  Ego  facio  hoc  in  honorem  Dei,  Beatœ 
Mariii;,  et  sanctit  Katharin:u  qui\3  est  in  cœlo,  et  illius  quas  se  osten- 
dit  mihi.  » 


elle  croist  fermement  que  ce   soient  sainctes  Katherine  et  Marguerite. 

Et  semblablement  dit  de  saint  Michiel . 

Interroguée  pour  ce  que  es  Saincts  de  paradis  on  3  fait  voulentiers 
oblacion  de  chandelles  etc.,  se  à  ces  Saincts  et  Sainctes  qui  viennent  à 
elle,  elle  a  point  fait  oblacion  de  chandelles  ardans  ou  d'autres  choses, 
à  l'église  ou  ailleurs,  ou  faire  dire  des  messes  :  respond  que  non,  se  ce 
n'est  en  offrant  à  la  messe  en  la  main  du  presbtre,  et  en  Tonneur  de 
saiiactc  Katherine  ;  et  croist  que  c'est  l'une  de  celles  qui  se  apparust  à 
elle  ;  et  n'en  a  point  tant  alumé  comme  elle  feroit  voulentiers  à  sainctes 
Katherine  et  Marguerite,  qui  sont  en  paradis,  qu'elle  croist  fermement 
que  ce  sont  celles  qui  viennent  à  elle. 

Interrogue'e  se,  quant  elle  meict  ces  chandelles  devant  l'ymaige 
saincte  Katherine,  elle  les  meict,  ces  chandelles,  en  l'onneur  de  celle 
qui  se  apparut  à  elle  :  respond  :  «  Je  le  fais  en  l'onneur  de  Dieu,  de 
Nostre  Dame  et  de  saincte  Katherine,  qui  est  eu  ciel  ;  et  ne  fais  point  de 
différence  de  sainste  Katherine  qui  est  eu  ciel  et  de  celle  qui  se  appert 
à  mov.  » 


I.  A  au  bas  de  la  page   :   De  candelis  ardenlibus.  —  1.  A  :  libenter  faceret.  — 
3.  Ms.  :  ont. 


136  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Interrogata  utrum  ponat  hujusmodi  candelas  ad  honorem  illius 
sanctc-e  Katharinae  quas  se  ostendit  sibi,  seu  qm^s  sibi  apparet  :  res- 
pondit  quod  sic,  et  quod  non  ponit  differentiam  inter  illam  quas 
sibi  apparet  et  illam  qua?  est  in  cœlo. 

Interrogata  an  semper  faciat  et  compleat  iliud  quod  voces  suii^ 
pr^cipiunt  ei  :  respondit  quod,  ex  toto  posse  suo,  ipsa  adimplevit 
prasceptum  Dei  sibi  factum  per  voces  suas,  de  hoc  quod  scivit  intel- 
ligere.  Et  nihil  pra^cipiunt  sibi  voces  illae,  sine  beneplacito  Dei. 

Interrogata  an,  in  facto  guerrœ,  fecerit  aliquid  sine  consilio 
vocum  suarum  :  respondit  :  «  \'os  de  hoc  habetis  responsum.  Lega- 
tis  bene  lihrum  vestrum,  et  vos  reperietis.  »  Dixit  tainen  quod,  ad 
requestam  hominum  armatorum,  fuit  flicta  '  valentia  armorum 
coram  villa  Parisiensi,  et  etiam  coram  villa  de  Caritate,  ad 
requestam  régis  sui.  Et  hoc  non  fuit  contra  nec  per  pntceptum 
vocum  suarum. 

Interrogata  utrum  unquam  fecerit  aliqua  contra  voluntatem  et 
praeceptuni    illarum  vocum  :  respondit  quod,  illud  quod  potuit  et 


Interroguée  s'elle  le[s]nieict  en  l'onneur  de  celle  qui  se  apparut  à  elle  : 
respond  que  ouil  ;  car  elle  ne  meict  point  de  différence  entre  celle  qui  se 
apparut  à  elle,  et  celle  qui  est  eu  ciel. 

Interroguée  s'elle  fait  et  accomplist  tousjours  ce  que  ses  voix  lui 
commandent  :  respond  que  de  tout  son  povoir  elle  accomplist  le  com- 
mandement de  nostre  Seigneur  à  elle  fait  par  ses  voix,  de  ce  qu'elle  en 
sçait  entendre  ;  et  ne  luy  commandent  rien  sans  le  bon  plaisir  de  nostre 
Seigneur. 

Interroguée  se,  eu  fait  de  la  guerre,  elle  a  rien  [fait]  sans  le  congié  de 
ses  voix  :  respond  :  «  \'ous  en  estes  tous  respondus.  Et  luises  bien 
vostre  livre,  et  vous  le  trouvères.  »  Ht  toutesvoies  dit  que,  à  la  requeste 
des  gens  d'armes,  fut  fait  une  vaillance  d'armes'  devant  Paris,  et  aussi 
ala  devant  La  Charité  à  la  requeste  de  son  roy,  et  ne  fut  contre  ne  par 
le  commandement  de  ses  voix. 

Interroguée  se  elle  fist  oncques  aucunes  choses  contre  leur  comman- 
dement et  voulenté  :  respond  que  ce  qu'elle  a  peu  et  sceu  faire,  elle  Ta 

I.  AC  ajoutent  iiiia. 


PROCliS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  I37 

scivit  facere,  adimplevit  pro  posse.  Et  quantum  est  de  saltu  a 
turri  de  Beaurevoir,  quem  fecit  contra  pritxeptum  earum^  ipsa  non 
potuit  se  de  hoc  abstinere;  et  quando  voces  illa^  viderunt  necessi- 
tatem  suam,  quod  non  sciebat  nec  poterat  se  de  hoc  tenere,  ipsas 
succurrerunt  v'nx.  ejus  et  pnçservavcrunt  eam  ne  se  ipsam  inter- 
ficeret.  Dixit  ultra  quod,  quidquid  unquam  fecit  in  suis  magnis 
agendis,  ips:t  voces  semper  succurrerunt  ei  ;  et  hoc  est  signum 
quod  SLint  boni  spiritus. 

Interrogata  an  habeat  aUud  signum  quod  ilU\;  voces  sunt  boni 
spiritus  :  respondit  quod  sanctus  Michael  hoc  certificavit  sibi,  ante- 
quam  \\\x  voces  venirent. 

Interrogata  quaHter  ipsa  cognovit  quod  ipse  '  erat  sanctus 
Michael  :  respondit  quod  per  loquelam  suam  et  per  idioma  ange- 
loruni  ;  et  crédit  firmiter  quod  erant  angeli. 

Interrogata  qualiter  cognovit  quod  erant  angeU  :  respondit  quod 
credidit  hoc  satis  cito,  et  habuit  istam  voluntatem  hoc  credendi . 
Et  dixit  ultra  quod  sanctus  Michael,  quando  venit  ad  eam,    dixit 


fait  et  accomply  à  son  povoir  ;  et  quant  est  du  sault  du  dongon  de 
Beaurevoir  qu'elle  fist  contre  leur  commandement,  elle  ne  s'en  peust 
tenir;  et  quant  elles  veirent  sa  nécessité,  et  qu'elle  ne  s'en  sçavoit  et 
povoit  tenir,  elles  iuy  secourirent  sa  vie  et  la  gardèrent  de  se  tuer.  Et 
dit  oultre  que,  quelque  chose  qu'elle  feist  oncques  en  ses  grans  afaires, 
elles  l'ont  tousjours  secourue  ;  et  ce  est  signe  que  ce  soient  bons 
esperis. 

Interroguée  s'elle  a  point  d'autre  signe  que  ce  soient  bons  esperis  : 
respond  :  «  Saint  Michiel  le  me  certiffie,  avant  que  les  voix  me 
venissent.  » 

Interroguée  comme  elle  congneust  que  c'estoit  saint  Michiel  :  res- 
pond :  (<•  Par  le  parler  et  le  langaige  des  angles  »  ;  et  le  croist  fermement 
que  c'estoient  angles. 

Interroguée  comme  elle  congneust  que  c'estoit  langaige  d'angles  : 
respond  que  elle  le  creust  assés  tôt  ;  et  eust  ceste  voulenté  de  le  croire. 
Et  dit  oultre  que  saint  Michiel,  quant  il  vint  à  elle,  luv  dist  que  sainctes 

\.  C  :  ihi. 


138  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

sibi  quod  sanctc-ç  Katharina  et  Margareta  venirent  ad  ipsam,  et 
quod  ipsa  ageret  par  consilium  ipsarum,  quas  erant  ordinat^e  pro 
eam  conducendo  et  ei  consulendo  in  eo  quod  haberet  agere,  et 
quod  ipsa  eis  crederet  de  hoc  quod  dicerent  sibi,  et  quod  hoc  erat 
per  prasceptum  Dei. 

Interrogata,  si  diabohis  poneret  se  in  forma  seu  figura  boni 
angeh,  quomodo  ipsa  cognosceret  quod  esset  bonus  angélus  vel 
malus  :  respondit  quod  bene  cognosceret  an  esset  sanctus 
Michael,  vel  aliqua  res  conficta  ad  modum  ejus.  Item  dixit  quod, 
prima  vice,  habuit  magnam  dubitationem  an  esset  sanctus  Michael 
qui  veniebat  ad  ipsam,  et  illa  prima  vice  habuit  magnum  timorem  ; 
et  vidit  ipsum  multotiens,  antequam  sciret  quod  esset  sanctus 
Michael. 

Interrogata  quare  citius  cognovit  sanctum  Michaelem  illa  vice 
qua  hoc  credidit,  quam  cognoverat  prima  vice  qua  '  ipse  sibi  appa- 
ruit:  respondit  quod,  prima  vice,  ipsa  erat  juvenis  et  habuit  timo- 
rem ;  et  depost  idem  sanctus  Michael  in  tantum  docuit  eam  et  ei 
monstravit,  quod  credidit  firmiter  quod  ipse  erat. 


Katherine  et  Marguerite  vendroient  à  clic,  et  qu'elle  fcist  ^  par  leur 
conseil,  et  estoient  ordonnccs  pour  la  conduire  et  conseiller  en  ce 
qu'elle  avoit  à  faire  ;  et  qu'elle  les  creust  de  ce  qu'elles  luv  diroient,  et 
que  c'estoit  par  le  commandement  de  nostrc  Seigneur. 

Interroguce,  se  l'Annemy  se  mcctoit  en  fourme  ou  signe  d'angle, 
comme  elle  congnoistroit  que  ce  fust  bon  angle  ou  mauvais  angle  :  res- 
pond  qu'elle  congnoistroit  bien  se  ce  seroit  saint  Michiel  ou  une  chose 
contrefaicte  comme  luy. 

Item  respont  que  à  la  première  fois,  elle  fist  grant  doubte  se  c'estoit 
saint  Michiel.  Et  à  la  premtère  fois  ouït  grand  paour  ;  et  si  le  vist  maintes 
fois  avant  qu'elle  sceust  que  ce  fust  saint  Michiel. 

Interroguée  pourquoy  elle  congneust  plus  tost  que  c'estoit  saint 
Michiel,  à  la  fois  que  elle  creust  que  c'estoit  il,  que  à  la  fois  première  : 
respond  que  à  la  première  fois,  elle  estoit  jeune  enfant  et  ouït  paour  de 
ce  ;  depuis  lui  enseigna  et  monstra  tant  qu'elle  creust  fermement  que 
c'estoit  il. 

I .  B  omet  qua.  —  2 .  Ms.  :  feus  t. 


PROCES  DE  CONDAMNATION  DE  JEANNE  D  ARC       I39 

Interrogata  qualem  doctrinam  sibi  monstravit  :  respondit  quod, 
super  omnia,  sibi  dicebat  quod  esset  bona  juvenis,  et  quod  Deus 
adjuvaret  eam  ;  et  inter  alia  sibi  dixit  quod  ipsa  veniret  ad  suc- 
cursum  régis  Francis  ;  et  una  major  pars  ejus  quod  angélus  ipsam 
docuit  est  in  isto  libro  ;  et  recitabat  sibi  angélus  calamitatem  qua^ 
erat  in  regno  Francias. 

Interrogata  de  magnitudine  et  statu ra  ejusdem  angeli  :  respon- 
dit quod,  die  sabbati  extunc  proximo  futura,  responderet,  cum 
una  alia  re  unde  débet  respondere,  illud  '  scilicet  quod  de  hoc  pla- 
cebit  Deo. 

Interrogata  an  ipsane  crédit  quod  sit  magnum  peccatum  de 
offendendo  sanctas  Katharinam  et  Margaretam  quae  apparent  sibi, 
et  facere  contra  prœceptum  earum  :  respondit  quod  sic,  qui  scit 
hoc  emendare  ;  et  quod  illud  in  quo  plus  unquam  offenderit  eas, 
fuit  in  saltu  de  Bcaurevoir  ;  unde  ipsa  qu^sivit  ab  eis  veniam,  et  de 
aliis  offensis  quas  ^  potuit  fecisse  erga  ipsas. 

Interrogata  an   sanctc-e   Katharina   et   Margareta  acciperent  vin- 


Interroguée  quelle  doctrine  il  luy  enseigna  :  respond,*  sur  toutes 
choses  il  luy  disoit  qu'elle  fust  bon  enfant,  et  que  Dieu  luy  aideroit  ;  et, 
entre  les  autres  choses,  qu'elle  venist  au  secours  du  roy  de  France.  Et 
une  plus  grande  partie  de  ce  que  l'angle  luy  enseigna  est  en  ce  livre  ;  et 
luy  racontet  l'ange  la  pitié  qui  estoit  eu  royaume  de  France. 

Interroguée  de  la  grandeur  et  estature  de  celluy  angle  :  dit  que 
samedi  elle  en  respondra  avec  Tautre  chose  dont  elle  doit  respondre, 
c'est  assavoir  ce  qu'il  en  plaira  à  Dieu. 

Interroguée  s'elle  croist  point  grant  péchié  de  courroucer  saincte 
Katherine  et  saincte  Marguerite  qui  se  appairent  à  elle,  et  de  faire 
contre  leur  commandement  :  dit  que  ouil,  qui  le  sçait  amender  ;  et  que 
le  plus  qu'elle  les  courrouçast  oncques,  à  son  advis,  ce  fut  du  sault  de 
Beaurevoir,  et  dont  elle  leur  a  crié  mercy,  et  des  autres  offenses  qu'elle 
peust  avoir  faictes  envers  elles. 

Interroguée  se   saincte    Katherine    et  saincte  Marguerite  prendroient 


I.  C  omet  ///;/(/.   —   2.   ABC  :  qux. 


140  PROCES     DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    D  ARC 

dictam  corporalem  pro  illa  offensa  :  respondit  quod  nescit,  et  quod 
non  petivit  ab  eis. 

Interrogata,  quia  alias  dixerat  quod  pro  dicendo  veritatem  inter 
dum  homines  suspenduntur,   utrum  ipsa  sciât  aliquod  crimen  vel 
aliquem   defectum,    propter   quod  vel    propter  quem    ipsa   posset 
vel  deberet  mori,  si  fateretur  illud  :    respondit  quod  non. 


SABBATI    XVII.    MARTH 


Item;  die  sabbati,  xvii.  dicti  mensis  martii,  immédiate  sequenti, 
magistro  Johanne  de  Fonte,  per  nos,  episcopum  pr^dictum  ^ 
commisso,  et  nobis,  Johanne  Magistri,  vicario  Inquisitoris,  supra- 
dictis  prassidentibus,  in  dicto  loco  carceris  praedictre  Johanna;  ; 
adstantibus  >  venerabilibus  et  discretis  viris,  dominis  et  magistris 
superius  nominatis,  Nicolao  Midi  et  Gerardo  Fueilleti,  doctoribus 
in  theologia  ;  pntsentibus  Ysambardo  de  Petra  et  Johanne  Mas- 
sieu,  superius  nominatis  ;  requisita  fuit  prcTdicta  Johanna  de 
prœstando  juramentum,  quod  et  ipsa  pmestitit. 

*Deinceps  interrogata  in  quibus  forma,  magnitudine,  specie  et 
habita  sancftus  Michael  venit  ad  eam  :  respondit  quod   ipse  erat  in 


vengcncc  corporelle  pour  l'ofFence  :  respond  qu'elle  ne  sçait,   et  qu'elle 
ne  leur  a  point  demandé. 

Interroguée  pour  ce  qu'elle  a  dit  que,  pour  dire  vérité,  aucunes  fois 
l'en  est  pendu  ;  et  pour  ce,  s'elle  sçait  en  elle  quelque  crime  ou  faulte, 
pour  quoy  elle  peust  ou  deust  mourir,  s'elle  le  confessoit  :  respond  que 
non. 

*   Die  sabbati,  décima  septinia  mensis  martii  + 
Dicta  lohauua  fuit  requisita  de  prœstaudo,  cl  jii ravit,  etc. 

Interroguée  de  donner  response  en  quelle  fournie  et  espèce,  grandeur 
et  habit,  vient  sainct  Michiel  :  respond  :  «    Il  estoit  en  la   fourme  d'un 


I.  En  marge  de  ABC  {AC  ajoutent  mensis  devant  martii).  —  2.  C  omet  prœ- 
dictnm.  —  ^-  Q  :  assistentihus.  —  4.   U,  fol.  24,   r". 


PROCÈS     DE     CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  I4I 

forma  unius  verissimi  probi  hominis  '  ;  et  de  habitu  et  aliis  rébus, 
non  dicet  amplius  aliud.  Quantum  ad  angelos,  ipsa  vidit  oculis 
suis,  et  non  habebitur  aliquid  amplius  de  hoc  ab  ipsa.  Item,  dicit 
quod  ipsa  crédit  neque  firmiter  dicta  et  facta  sancti  Michaelis  qui 
apparuit  sibi,  sicut  ipsa  crédit  quod  Dominus  noster  Jbesus  Christus 
passus  est  mortem  et  passionem  pro  nobis.  Et  illud  quod  movet 
ipsam  ad  hoc  credendum  est  bonum  consilium,  bona  confortatio  et 
bona  doctrina  quie  ipse  fecit  et  dédit  eidem  Johann^e. 

Interrogata  an  veht  se  ponere  in  determinatione  sanct^e  matris 
Ecclesi;\;  -  de  omnibus  suis  factis,  sive  hoc  sit  bonum  ',  sive 
malum  :  respondit  quod,  quantum  adEcclesiam,  ipsa  diUgit  eam  et 
vellet  eam  sustinere  ex  toto  posse  suo,  pro  fide  nostra  christiana; 
et  ipsa  non  est  quœ  debeat  impediri  de  eundo  ad  ecclesiam,  nec  de 
audiendo  missam.  Et,  quantum  ad  bona  opéra  qu£e  fecit  et  de  suo 
adventu,  oportet  quod  se  référât  ad  Regem  cœli  qui  misit  eam  ad 
Karolum,    filium    Karoh,  régis  Franciag,  qui   erit  '^   rex    FranciiE. 


très  vray  preudomme  »  ;  et  de  l'abit  et  d'autres  choses,  elle  n'en  dira  plus 
autre  chose. 

Quant  aux  angles,  elle  les  a  veus,  à  ses  yeulx,  et  n'en  aura  l'en  plu 
autre  chose  d'elle. 

Item  dit  qu'elle  croist  aussi  fermement  les  ditz  et  les  fais  de  saint 
Michiel,  qui  s'est  apparu  à  elle,  comme  elle  croist  que  nostre  Seigneur 
Jeshu  Crist  souffrit  mort  et  passion  pour  nous.  Et  ce  qui  la  nieust  à  le 
croire,  c'est  le  bon  conseil,  confort  et  bonne  doctrine  qu'il  luy  a  fais  et 
donnés. 

Interroguéc  s'elle  se  veult  meictre  de  tous  ses  diz  et  fais,  soit  de  bien 
ou  mal,  à  la  dcterminacion  de  nostre  mère  saincte  Eglise  :  respond  que, 
quant  à  l'Eglise,  elle  l'aime  et  la  vouldroit  soustenir  de  tout  son  povoir 
pour  nostre  foy  chrestienne;  et  n'est  pas  elle  que  on  doive  destourber  ou 
empescher  d'alerà  l'église,  ne  de  ouyr  messe.  Quant  aux  bonnes  œuvres 
qu'elle  a  faictes  et  de  son  advénement^  il  fault  qu'elle  s'en  actende  au  Roy 
du  ciel  qui  l'a  envoyée  à  Charles,  fîlz  de  Charles,  roy  de  France,  qui  sera 

I.  AB  en  marge  :  De  jorma  sancti  Michaelis  et  aliis  angelis  ;  C  en  marge  :  D 
forma  sancti  Michaelis  et  alioriim  angeloruvi .   —  2.  5  en  marge  :  De  subniission 
EccUsix  ;  C  en  marge  :  De  submissione  sanctx  matri  Ecclesix.  —  5.  AC  :  bonum 
sit.  —  4-  Q  :  erat . 


142  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

«  Et  videbitis  »  inquit,  «  quod  Gallici  bene  cite  lucrabuntur  unum 
magnum  negotium  quod  Deus  mittet  ipsis  Gallicis,  et  quod  in 
hoc  nutabit,  gallice  branlera,  totum  regnum  Franciae.  »  Et  hoc  dicit 
ut,  quando  id  evenerit,  quod  habeatur  memoria  quod  ipsa  dixit 
hoc. 

Requisita  quod  diceret  termhium  in  quo  hoc  eveniet  :  respon- 
dit  :  «  Ego  me  exspecto  de  hoc  ad  Dominum.  » 

Interrogata  utrum  se  referet  de  dictis  et  factis  suis  ad  determina- 
tionem  Ecciesiœ  :  respondit  :  «  Ego  refero  me  ad  Deum  qui  me 
misit,  ad  Beatam  Mariam,  et  omnes  Sanctos  et  Sanctas  paradisi.  Et 
videtur  mihi  quod  unum  et  idem  est  de  Deo  et  de  Ecclesia,  et  quod 
de  hoc  non  débet  fieri  difHcultas.  Quare  facitis  vos  de  hoc  difii- 
cultatem  ?  » 

Tune  sibi  fuit  dictumquod  est  una  Ecclesia  triumphans,  ubi  sunt 
Deus,  Sancti,  Angeh  et  anima;  jam  salvatœ;  est  etiam  Ecclesia  mili- 
tans,  in  qua  est  Papa,  vicarius  Dei  in  terris,  cardinales,  praelati 
ecclesiœ,  clerus  et  omnes  boni  christiani  atque  catholici;  qux'  qui- 


roy  de  1-rance  ;  «  et  verres  que  les  Françoys  gaigneront  bien  tost  une 
grande  besoingne  que  Dieu  envoyeroit  aux  Françoys  ;  et  tant  que  il  bran- 
lera '  presque  tout  le  royaume  de  France  ».  Et  dit  qu'elle  le  dit  afin  que, 
quant  ce  sera  advenu,  que  on  ait  mémoire  qu'elle  l'a  dit. 

Et  requise  de  dire  le  terme  :  dit:  «  Je  m'en  actend  ànostre  Seigneur.» 
Interroguée  de  dire  s'elle  se  rapportera  à  la  déterniinacion  de  l'EglisC  : 
rcspond  :  «  Je  m'en  rapporte  à  nostre  Seigneur,  qui  m'a  envoyée,  à 
Nostre  Dame,  et  à  tous  les  benoictz  Saints  et  Sainctcs  de  paradis.  »  Et 
luy  est  advis  que  c'est  tout  ung  de  nostre  Seigneur  et  de  l'Eglise,  et  que 
on  n'en  doit  point  faire  de  difficulté,  en  demandant  pour  quoy  on  fait 
difficulté  que  ce  ne  soit  tout  ung. 

Adonc  luy  fut  dit  que  il  y  a  l'Eglise  triomphant,  où  est  Dieu,  les 
saincts,  les  angles  et  les  âmes  saulvées.  L'Eglise  militant,  c'est  nostre 
saint  père  le  Pape,  vicaire  de  Dieu  en  terre,  les  cardinaulx,  les  prélas  de 
l'Eglise  et  clcrgié,  et  tous  bons  chrestiens  et  catholiques  ;  laquelle  Eglise 


I.  Ms.  :  brannera. 


PROCÈS     DE     CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC  I43 

dem  Ecclesia  bene  congregata  non  potest  errare  et  regitur  a  Sancto 
Spiritu.  Propterea  interrogabatur  utrum  velit  se  referre  militanti 
Ecclesias,  videlicet  qu:;e  est  in  terris,  jam  hoc  modo  declarata.  Res- 
pondit  quod  ipsa  venit  ad  regem  Francise  ex  parte  Dei,  ex  parte 
Beatx-  Virginia  Mariai  et  omnium  Sanctorum  et  Sanctarum  paradisi 
et  Ecclesi;e  victoriosx'  de  sursum^  et  de  pr^cepto  eorum;  et  illi 
Ecclesiit  submittit  omnia  bona  facta  sua,  et  totum  hoc  quod  fecit  et 
factura  est.  Et  de  rcspondendo  an  submittet  se  Ecclesix-  militanti, 
dicit  quod  non  respondebit  pro  nunc  aliud. 

Interrogata  quid  dicit  de  illo  habitu  '  fœmineo  qui  sibi  ofFertur, 
ut  ipsa  possit  ire  auditum  missam  :  respondit  quod,  quantum  ad 
habitum  fœmineum,  ipsa  non  capiet  adhuc  quousque  placebit  Deo. 
Et,  si  ita  sit  quod  oporteat  eam  duci  usque  ad  judicium,  ipsa  se 
refert  dominis  de  Ecclesia,  quod  ipsi  dent  sibi  gratiam  de  habendo 
unam  camisiam  -  muliebrem  et  unum  capitegium  in  capite  suo  ;  et 
quod  mavult  mori  quam  revocare  illud  quod  Deus  fecit  sibi  facere  ; 
quod   ipsa  crédit  firmiter  quod  Deus  non  jam  dimittit  evenire  de 


bien  assemblé  ne  peut  errer,  et  est  gouvernée  du  Saint  Esperit.  Et  pour 
ce,  interroguée  s'elle  se  veult  raporter  à  l'Eglise  militant,  c'est  assavoir 
c'est  celle  qui  est  ainsi  déclairée  :  respond  qu'elle  est  venue  au  roy  de 
France  de  par  Dieu,  de  par  la  vierge  Marie  et  tous  les  benoitz  Sains  et 
Sainctes  de  paradis,  et  l'Eglise  victorieuse  de  là  hault,  et  de  leur  com- 
mandement ;  et  à  celle  Eglise-là  elle  submeict  tous  ses  bons  fais,  et  tout 
ce  qu'elle  a  fait  ou  à  faire.  Et  de  respondre  s'elle  se  submeictra  à  l'Eglise 
militant,  dit  qu'elle  n'en  respondra  maintenant  autre  chose. 

Interroguée  qu'elle  dit  à  cel  habit  de  femme  que  on  luy  offre,  affin 
qu'elle  puisse  aler  ouyr  messe:  respond,  quanta  l'abit  de  femme,  elle  ne 
le  prandra  pas  encore,  tant  qu'il  plaira  à  nostre  Seigneur.  Et  se  ainsi  est 
qu'il  la  faille  mener  jusques  en  jugement,  qu'il  la  faille  desvestir  en  juge- 
ment, elle  requiert  aux  seigneurs  de  l'Eglise  qu'il  luy  donnent  la  grâce 
de  avoir  une  chemise  de  femme  et  un  queuvrechief  en  sa  teste  ;  qu'elle 
ayme  mieulx  mourir  que  de  révoquer  ce  que  nostre  Seigneur  luy  a  fait 
faire,  et  qu'elle  croisl  ferniéement  que  noslre  Seigneur  ne  laira  jà  advenir 


I.  .-^C  en  marge:  De  habitu.  —   2.  C  :  camiseaiii. 


144  PROCÈS    DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC 

ponendo  eam  ita  basse,  quin  habeat  bene  cito  succursum  et  per 
miraculum. 

Interrogata,  propter  hoc  quod  dicit  quod  portât  habitum  ex  pra,'- 
cepto  Dei,  quare  ipsa  petit  camisiam  '  muliebrem  in  articule  mor- 
tis  :  respondit:  «  Sufficit  mihi  quod  sit  longa.  » 

Interrogata  utrum  matrina  sua  quiv  vidit  Fatales  Dominas,  gal- 
lice  Jes  faées,  reputetur  sapiens  mulier  :  respondit  quod  ipsa  tene- 
tur  et  reputatur  una  proba  mulier,  non  divina  vel  sortilega. 

Interrogata,  propter  hoc  quod  ipsa  dixit  quod  acciperet  habitum 
muliebrem  si  permitteretur  abire,  utrum  hoc  placeret  Deo  :  respon- 
dit quod,  si  daretur  sibi  licentia  de  recedendo  in  habitu  muliebri, 
ipsa  statim  reciperet  habitum  virilem  et  faceret  illud  quod  est  sibi 
pnvceptum  a  Domino.  Et  hoc  alias  ipsa  respondit,  nec,  pro  aliqua 
re,  faceret  juramentum  de  non  armando  se  et  non  portando  habi- 
tum virilem,  pro  faciendo  prasceptum  Domini. 

Interrogata  de  a.'tate  et  vestimentis  sanctarum  Katharin^  et  Mar- 
garet;e  :  respondit  :  «  Vos  de  hoc  habetis  responsum  quod  habebi- 


dc  la  meictre  si  bas,  par  chose,  qu'elle  n'ait  secours  bientost  de  Dieu  et 
par  miracle. 

Interroguée,  pour  ce  qu'elle  dit  qu'elle  porte  habit  d'ommc  par  le 
commandement  de  Dieu,  pourquoy  elle  demande  chemise  de  femme  en 
article  de  mort  :  respond,  il  luysuffist  qu'elle  soit  longue. 

hiterroguée  se  sa  marraine  qui  a  veu  les  fées,  s'ellc  est  repputéc  saige 
femme  :  respond  qu'elle  est  tenue  et  réputée  bonne  preude  femme,  non 
pas  devine  ou  sorcière. 

Interroguée,  pour  ce  qu'elle  a  dit  qu'elle  prendoit  habit  de  femme,  mais 
que  on  la  laissast  aler,  se  ce  plairoit  à  Dieu  :  respond,  se  on  luy  donnoit 
congié  en  abit  de  femme,  elle  se  meictroit  tantoust  en  abit  d'omme,  et 
feroit  ce  qui  luy  est  commandé  par  nostre  Seigneur;  et  l'a  autresfois 
ainsi  respondu,  et  ne  feroit  pour  rien  le  serement  qu'elle  ne  se  armast  et 
meist  en  abit  d'omme,  pour  faire  le  plaisir  de  nostre  Seigneur. 

Interroguée  de  l'aage  et  des  vestemens  de  sainctes  Katherine  et  Mar- 
guerite :  respond  :   «  Vous  estes  respondus  de  ce  que  vous  en  aurez  de 

I.  C  .•  camiseaui. 


(■')  '^^        lyuVc<^-t-'-\-V 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    D  ARC  I45 

ris  ex  me,  nec  habebitis  aliud.  Et  vobis  de  hoc  respondi  ad  cer- 
tius  '  quod  ego  sciam.  » 

Interrogata  utrum  credebatne  ante  istum  diem  quod  Domin:v 
Fatales  essent  mali  spiritus  :  respondit  quod  de  hoc  nihil  scit. 

Interrogata  utrum  ipsa  scit  quod  sanctit  Katharina  et  Margareta 
odiant  AngHcos:  respondit  :  «■  Ipsie  amant  illud  ^  quod  Deus  amat, 
et  odiunt  illud  quod  Deus  odit.  » 

Interrogata  utrum  Deus  odiat  Anglicos  :  respondit  quod  de  odio 
vcl  amore  '  quem  Deus  habet  '^  ad  Anglicos,  vel  quid  eis  faciet 
quantum  ad  animas,  nihil  scit;  sed  bene  scit  quod  expellentur  a 
Francia,  exceptis  his  qui  ibidem  remanebunt  et  décèdent,  et  quod 
Deus  mittet  victoriam  Gallicis  contra  Anglicos. 

Interrogata  utrum  Deus  erat  pro  Anglicis,  quando  ipsi  prosperi- 
tatem  habebant  in  Francia  :  respondit  quod  nescit  utrum  Deus  odie- 
bat  Gallicos  ;  sed  crédit  quod  volebat  permittere  eos  puniri  >  pro 
peccatis  eorum,  si  in  illis  erant. 


moi  ;  et  n'en  aires  aultre  chose  ;  et  vous  en  ay  respondu  tout  au  plus 
certain  que  je  sçay.  » 

Interroguée  s'elle  croiet  point,  au  devant  de  aujourduy,  que  les  fées 
feussent  maulvais  esperis  :  respond  qu'elle  n'en  sçavoit  rien. 

Interroguée  s'elle  sçait  point  que  sainctes  Katherine  et  Marguerite 
haient  les  Angloys  :  respond  :  «  Elles  ayment  ce  que  nostre  Seigneur 
ayme,  et  haient  ce  que  Dieu  hait.  » 

Interroguée  se  Dieu  hait  les  Angloys  :  respond  que  de  l'amour  ou 
haine  que  Dieu  a  aux  Angloys,  ou  que  Dieu  leur  feit  à  leurs  âmes,  ne 
sçait  rien  ^  ;  mais  sçait  bien  que  ilz  seront  boutez  hors  de  France,  excepté 
ceulx  qui  y  mourront;  et  que  Dieu  envoyera  victoire  aux  Françoys,  et 
contre  les  Angloys. 

Interroguée  se  Dieu  estoit  pour  les  Angloys,  quant  ilz  estoient  en 
prospérité  en  France  :  respond  qu'elle  ne  sçait  se  Dieu  hayet  les  Fran- 
çoys ;  mais  croist  qu'il  vouloit  permcictre  de  les  laisser  batre  pour  leurs 
péchiez,  s'ilz  v  estoient. 


i.  B  :  terlius  (sic).   —  2.  —  Q  omet  illuJ .  —  3.  B  et  Q  :  aviore  vel  odio. 
4.  C  :   haheat.  —  5.  AC  :  perçut i.  —  6.  Ms.  eu  marge:  Vray. 

Procès  de  Jeanne  d'Arc.  10 


146  PROCÈS     DU    CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC 

Interrogata  qualem  garantizationem  etqualem  succursuin  exspec- 
tat  habere  a  Domino,  de  hoc  quod  portât  habitum  virilem  :  respon- 
dit  quod,  tam  de  habitu  quam  de  aliis  qua?  fecit,  non  exspectataliud 
pr^emium  quam  salvationcm  animai  suit. 

Interrogata  qualia  arma  obtulit  in  ecclesia  Sancti-Dionysii  in 
Francia  :  respondit  quod  obtulit  album  harnesium  suum  ',  gallice 
un  blanc  harnoys,  integrum,  taie  sicutuni  hominiarmorum  congruit, 
cum  uno  ense  quem  lacrata  est  coram  villa  Parisiensi. 

Interrogata  ad  quem  finem  eadem  arma  obtulit  ;  respondit  quod 
hoc  fuit  ex  devotione,  sicut  consuetum  est  apud  homines  armorum 
quando  sunt  \xs\  ;  et  quia  fuerat  husa  coram  villa  Parisiensi,  obtu- 
lit ea  Sancto  Dionysio,  propter  hoc  quod  est  clamor  Franciit'. 

Interrogata  utrum  hoc  fecerit  ut  arma  ipsa  adorarentur  :  respon- 
dit quod  non. 

Interrogata  de  quo  deserviebant  illi\j  quinque  cruccs  quiv  erant 
in  illo  ense,  quem  reperit  apud  sanctam  Katharinam  de  bicrbois  ^  : 
respondit  quod  de  hoc  nihil  scit. 


liitcrroguée  quel  garand  et  quel  secours  elle  se  actend  avoir  de  nostre 
Seigneur,  de  ce  qu'elle  porte  abit  d'onime  :  respond  que,  tant  de  l'abit 
que  d'autres  choses  qu'elle  a  fais,  elle  n'en  a  voulu  avoir  autre  loyer, 
sinon  la  salvacion  de  son  ame. 

hîterroguée  quelz  armes  elle  olh-y  à  Saint  Denis  :  respond  que  ung 
blanc  harnas  entier  à  ung  homme  d'armes,  avec  une  espée  ;  et  la  gai- 
gna  devant  Paris. 

Interroguée  à  quelle  fin  elle  les  oftVy  :  respond  que  ce  fut  par  dévo- 
cion,  ainsi  que  il  est  accoustumé  par  les  gens  d'armes,  quant  ilz  sont 
bléciés  :  et  pour  ce  qu'elle  avoit  esté  blécée  devant  Paris,  les  offrit  à 
saint  Denis,  pour  ce  que  c'est  le  cry  de  France. 

Interroguée  ce  c'estoit  pour  ce  que  on  les  adorast^  :  respond  que  non. 

Interroguée  de  quoy  servoient  ces  cinq  croix  qui  estoient  en  l'espée 
qu'elle  trouva  à  saincte  Katherine  de  Fierboys  :  respond  qu'elle  n'en 
scait  rien. 


I.  A  en  marge  :  De  heniesio  Johaniuv.  —  2.  C  :  Fierboys.  —  5.  Ms.  :  artuasl. 


\^f^    '\w«0^v*A(w 


PROCES    DE    CONDAMNATION     DH    JEA.NKH    I)  ARC  I47 

Interrogatii  quid  movit  eam  ad  taciendum  depingi  angelos  cum 
hrachiis,  pedibus,  tibiis  et  vestimentis  in  suo    vexillo  :respondit  : 
«  Vos  de  hoc  habetis  responsum.  » 

Interrogata  utrum  fecerit  depingi  illos  angelos  qui  veniunt  ad 
ipsani  :  respondit  quod  fecit  eos  depingi  in  modumquodepinguntur 
in  ecclesiis. 

Interrogata  si  unquam  vidit  eos  in  tali  modo  quo  fuerunt  depic- 
ti  :  respondit  :  «  Ego  non  dicam  vobis  aliud.  » 

Interrogata  quare  non  tecit  ibi  depingi  claritatem  qux  venit  ad 
eam  cum  angelo  vel  vocibus  :  respondit  quod  hoc  non  fuit  sibi 
pra^ceptum 

EODEM     DIE    POST    MERIDIEM  '. 

Item,  eodem  die  sabbati  post  meridiem,  pnvsidentibus  nobis,  epis- 
copo  et  vicario  Inquisitoris  pra^dictis  ;  assistentibus  venerabilibus  et 
discretis  viris,  dominis  et  magistris  :  Johanne  Pulchripatris,  Jacobo 
de  Turonia,  Nicolao  Midi,  Petro  Mauricii  etGerardo  Fueilleti,  doc- 
toribus  ;  et  Thoma  de  Courceilis,  bachalario  in  sacra  theologia  ; 
Johanne  de  Fonte,  licentiato  in  jure  canonico,  commisso  a  nobis, 
episcopo  pn^dicto  ;  prtesentibus  fratre  Ysambardo  de  Petra  et 
Johanne  Gris,  superius  nominatis. 


Interroguée  qui  la  meust  de  faire  paindre  angles,  avecques  bras,  pies, 
jambes,  vesteniens  :  respond  :  «  Vous  y  estes  respondus.  » 

Interroguée  s'elle  les  a  fait  paindre  tielz  qu'il/,  viennent  à  elle  :  res- 
pond que  elle  les  a  fait  paindre  tielz  en  la  manière  qu'ilz  sont  pains  es 
églises. 

Interroguée  se  oncques  elle  les  vit  en  la  manière  que  ilz  furent  pains  : 
respond  :  «  Je  ne  vous  en  diray  autre  chose.  » 

Interroguée  pourquoy  elle  n'y  fist  paindre  la  clerté  qui  venoit  à  elle 
avec  les  angles  ou  les  voix  :  respond  que  il  neluy  fust  point  commandé. 


I .  Kii  marine  do  CB  ;  J  omet. 


148  PROCÈS     DE     CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Interrogata  fuit  eadem  Johanna  an  illi  duo  angeli  depicti  in  suc 
vexillo  repraîsentabant  sanctum  Michaelem  et  sanctum  Gabrielem  : 
respondit  quod  non  erant  ibi,  nisi  solum  pro  honore  Dei  qui 
depictus  erat  in  vexillo.  Et  dixit  quod  non  fecit  fieri  reproiisentatio- 
nem  duorum  angelorum,  nisi  solum  in  honorem  Dei,  qui  ibi  erat 
figuratus  tenens  mundum. 

Interrogata  utruni  illi  duo  angeli  in  suo  vexillo  figurati  erant 
duo  angeli  custodientes  mundum,  et  cur  non  erant  ibi  plures,  viso 
quod  sibi  pra;ceptum  erat  ex  parte  Dei  quod  caperet  illud  vexillum  : 
respondit  quod  totum  vexillum  erat  prc'eceptum  ex  parte  Dei,  per 
voces  sanctarum  Katharina;  et  Margaret^  qua^  dixerunt  sibi  : 
«  Accipias  vexillum  ex  parte  Régis  cœli.  »  Et  propterea  quod  dixe- 
runt sibi  :  «  Capias  vexillum  ex  parte  Régis  cœli  »,  ipsa  fecit  ibi  fieri 
istam  figuram  Dei  et  angelorum,  et  colorari.  Et  totum  fecit  per 
prasceptu m  Dei . 

Interrogata  uirum  lunc  ab  eisdcm   duabus   Sunctis  pctivit  si,  in 


Le  samedi  xvii«  jour  de  mars,  mil  CCCC  trente,  après  disner. 

Interroguée  se  ces  deux  angles,  qui  estoient  pains  en  son  estaindart, 
représentoient  saint  Michiel  et  saint  Gabriel  :  rcspond  qu'ilz  n'y  estoient 
fors  seullcment  pour  l'onneur  de  nostre  Seigneur,  qui  estoit  painct  en 
l'estaindart;  et  dit  qu'elle  ne  fist  faire  celle  representacion  des  deux 
angles,  fors  seullement  pour  l'onneur  de  nostre  Seigneur,  qui  y  estoit 
figuré,  tenant  le  monde. 

Interroguée  se  ces  deux  angles,  qui  estoient  figurés  en  l'estaindart, 
estoient  les  deux  angles  qui  gardent  le  monde,  et  pourquoy  il  n'y  en 
avoit  'plus,  veu  qu'il  luy  estoit  commandé  par  nostre  Seigneur  qu'elle 
prainst  cel  estaindart  :  respond,  tout  l'estaindart  estoit  commandé  par 
nostre  Seigneur,  par  les  voix  de  sainctes  Katherine  et  Margarite,  qui 
luy  dirent  :  «  Pren  l'estaindart  de  par  le  Roy  du  ciel.  »  Et  pour  ce  qu'ilz 
luy  dirent  :  «  Pren  estaindart  de  par  le  Roy  du  ciel  »,  elle  y  fist  faire 
celle  figure  de  nostre  Seigneur  et  de  deux  angles,  et  de  couleur  ;  et  tout 
le  fist  par  leur  commandement. 

Interroguée  se  alors  elle  leur  demanda  se,  en  vertu  de  celluv  estain- 


PROCÈS     DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC  I-|9 

virtute  illius  vexilli  ',  lucraretur  omnia  bella  in  quibus  se  poneret, 
et  an  haberet  victorias  :  respondit  quod  dixerunt  ei  quod  caperet 
audacter,  et  quod  Deus  adjuvaret  eam. 

Interrogata  an  ipsa  plus  juvaret  vexillum,  quam  vexillum  juva- 
ret  eam  :  respondit  quod,  de  Victoria  ipsius  Johann;ie  vel  vexilli, 
totum  erat  in  Domino. 

Interrogata  utrum  spes  habendi  victoriam  fundabatur  -  in  vexillo, 
vel  in  ipsamet  Johanna  :  respondit  quod  hoc  fundabatur  '  in 
Domino,  et  non  in  alio. 

Interrogata  utrum,  si  unus  alius  detulisset  illud  vexillum,  habuis- 
set  ita  bonam  fortunam  quemadmodum  ipsamet  Johanna  habebat  : 
respondit  :  «  Ego  nihil  scio  ;  ego  me  refero  ad  Deum.  » 

Interrogata,  si  aliquis  de  parte  sua  tradidisset  sibi  suum  vexillum, 
utrum  ipsa  illud  portasset,  et  utrum  habuissetin  illo  ita  bonam  spem, 
sicut  in  proprio  vexillo  quod  erat  sibi  dispositum  ex  parte  Dei  ;  et 
specialiter  interrogata,  de  vexillo  régis  sui,  si  ipsum  habuisset,  etc.  : 


dart,  elle  gaigneroit  toutes  les  batailles  où  elle  se  bouteroit,  et  qu'elle 
aura  victoire  :  respond  qu'ilz  luy  dirent  qu'elle  prinst  liardienient,  et  que 
Dieu  luy  aideroit. 

Interroguée  qui  aidoit  plus,  elle  à  l'estaindart,  ou  l'estaindart  à  elle  : 
respond  que  de  la  victoire  de  l'estaindart  ou  d'elle,  c'estoit  tout  à  nostre 
Seigneur. 

Interroguée  se  l'espérance  d'avoir  victoire  estoit  fondée  en  son  estain- 
dart  ou  d'elle  :  respond  :  «  Il  estoit  fondé  en  nostre  Seigneur,  et  non 
ailleurs.  » 

Interroguée,  se  ung  autre  l'eust  porté  qu'elle,  se  il  eust  eu  aussi  bonne 
fortune  comme  d'elle  de  le  porter  :  respond  :  «  Je  n'en  sçay  rien,  je  m'en 
actend  à  nostre  Seigneur.  » 

Interroguée  se  ung  des  gens  de  son  party  luy  eust  baillé  son  estain- 
dart  à  porter,  s'elle  l'eust  porté,  s'cUe  y  eust  eu  aussi  bonne  espérance, 
comme  en  celluv  d'elle  qui  luy  estoit  disposé  de  par  Dieu,  et  mesmement 


I.  ABC  en  marge  :  De  vexillo  siio.  —  2.  C  :  funclatiir.  —    3.   O  :  fimdatur. 


150  PROCÈS     DE     CONDAMNATION     DE    JEANNE   d'aRC 

respondit  :  «  Ego  libentius  portabam  illud  quod  mihi  erat  ordina- 
tum  ex  parte  Dei.  Et  tamen  ex  toto  ego  me  refero  ad  Deum.  » 

Interrogata  de  quo  deserviebat  illud  signum  quod  ipsa  ponebat 
in  litteris  suis  ',  et  ha;c  nomina,  Jhesus  Maria  :  respondit  quod 
clerici  scribentes  litteras  suas  ponebant  hoc  ibi  ;  et  dicebant  quidam 
quod  hoc  decebat  ponere  ha;c  duo  nomina,  Jhesus  Maria. 

Interrogata  utrum  fueritne  sibi  revelatum  quod,  si  ipsa  perderet 
virgii\itatem  suam,  quod  perderet  fortunam  suam,  et  quod  voces 
su£E  non  venirent  amplius  ad  eam  ;  respondit  quod  illud  non  fuit 
sibi  revelatum. 

Interrogata  utrum  crédit  quod,  si  ipsa  esset  conjugata,  voces  ilLx 
venirent  ad  eam  :  respondit  :  «  Ego  nescio.  Et  de  hoc  me  refero 
ad  Deum.  » 

Interrogata  utrum  asstimat  et  firmiter  crédit  quod  rex  suus  bene 
fecit  in  interficiendo  dominum  ducem  Burgundia;  :  respondit  quod 
hoc  fuit  magnum  damnum  pro  regno  Francis;  ;  et,  quidquid  esset 
inter  ipsos  duos  principes  prasdictos,  Deus  misit  eam  ad  succursum 
régis  FranciiE. 


celuy  de  son  roy  :  rcspond  :  «  Je  portoye  plus  voulentiers  cclluy  qui 
m'estoit  ordonné  de  par  nostre  Seigneur  ;  et  toutesvoies  du  tout  je  m'en 
actendoye  à  nostre  Seigneur.  » 

Interroguée  de  quoy  servoit  le  signe  qu'elle  mectoit  en  ses  lectres, 
Jhesus  Maria  ;  respond  que  les  clercs  escripvans  ses  lectres  luy  mec- 
toient  ;  et  disoient  les  aucuns  qui  luy  appartenoit  mectre  ces  deux  mos, 
Jhesus  Maria. 

Interroguée  se  il  luv  a  point  esté  révélé,  s'elle  perdoit  sa  virginité, 
qu'elle  perdroit  son  eur,  et  que  ses  voix  ne  luy  vcndroient  plus  :  respond  : 
«  Cela  ne  m'a  point  esté  révélé.  » 

Interroguée,  s'elle  estoit  mariée,  s'elle  croist  point  que  ses  voix  luy 
vensissent  :  respond  ;  <(  Je  ne  sçay  ;  et  m'en  actend  à  nostre  Seigneur.  » 

Interroguée  s'elle  pense  et  croist  fefméement  que  son  roy  feisl  bien  de 
tuer  ou  faire  tuer  Monseigneur  de  Bourgongne  :  respond  que  ce  fust 
grand  dommaige  pour  le  royaume  de  France  ;  et  quelque  chose  qu'il  y 
eust  entr'eulx,  Dieu  l'a  envoyée  au  secours  du  roy  de  France. 

I .  A  en   marge  :    De  si^no   mnlieris  ;  BC  en   marge  :  De  si^no  in  litlerii. 


PROCÈS     DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC  1 5 J 

Interrogata,  propter  lioc  quod  responderat  nobis,  episcopo  pra:- 
dicto,  quod  tantum  nobis  et  commissis  nostris  responderet  quan- 
tum faceret  sanctissimo  domino  nostro  Papae,  et  tamen  ibi  erant 
multa  intcrrogatoria  ad  quas  non  vult  respondere,  utrum  ipsa  res- 
ponderetne  plenius  coram  Papa,  quam  taciat  corani  nobis  :  res- 
pondit  quod  ipsa  respondit  totum  verius  quod  potuit  ;  et,  si  sciret 
aliquid  de  quo  recordaretur  quod  non  dixerit,  libenter  diceret. 

Interrogata  utrum  sibine  videatur  quod  teneatur  plenius  respon- 
dere veritatem  domino  nostro  PapiC,  vicario  Dei,  de  omni  illo  quod 
peteretur  sibi  tangens  fidem  et  factum  conscientiae  suœ,  quam  res- 
pondeat  nobis  :  respondit  quod  ipsa  requirit  quod  ducatur  ante 
Ipsum  dominum  nostrum  Papam,  et  postea  respondebit  coram  eo 
totum  illud  quod  debebit  respondere. 

Interrogata  de  qua  materia  erat  unus  anulorum  suorum  ',  in 
quo  erant  scripta  hxc  nomina,  Jhesus  Maria  :  respondit  quod  hoc 
proprie  nescit;  et  si  erat  de  auro,  non  erat  de  puro  auro  ;  nec  scit 
utrum  erat  ^  de  auro,  vel  de  electro  ;  et  asstimat  quod  in  eo  erant 


Interroguce,  pour  ce  qu'elle  a  dit  à  monseigneur  de  Beauvez  qu'elle 
respondroit  autant  à  monseigneur  et  à  ses  commis,  comme  elle  feroit 
devant  nostre  saint  père  le  Pape,  et  toutesfois  il  y  a  plusieurs  interroga- 
toires à  quoy  elle  ne  veult  respondre,  scelle  respondroit  point  plus  plai- 
nement  qu'elle  ne  fait  devant  monseigneur  de  Beauvaiz  :  respond  qu'elle 
a  respondu  tout  le  plus  vray  qu'elle  a  sceu  ;  et  s'elle  sçavoit  aucune 
cliose  qui  luy  vensist  à  mémoire  qu'elle  n'ait  dit,  elle  diroit  voulentiers. 

Interroguée  de  3  l'ange  qui  apporta  le  signe  à  son  rov,  de  quel  aaige, 
grandeur  et  vestemens 

Interroguée  se  il  luy  semble  qu'elle  soit  tenue  respondre  plainement 
vérité  au  Pape,  vicaire  de  Dieu,  de  tout  ce  que  on  luy  demanderoit  tou- 
chant la  foy  et  le  fait  de  sa  conscience  :  respont  qu'elle  requiert  qu'elle 
soit  menée  devant  luy  ;  et  puis  respondra  devant  luy  tout  ce  qu'elle  devra 
respondre. 

Interroguée  de  l'un  de  ses  agneaulx,  où  il  estoit  escript  Jhesus  Maria, 
de  quelle  matière  il  estoit  :  respond,  elle  ne  sçait  proprement;  et  s'il  est 
d'or,  il  n'est  pas  de  fin  or  ;  et  si  ne  sçait  se  c'estoit  or  ou  lecton  ;  et  pense 

I.  ABC  en  marge  :   De  annlo.  —  2.  Q  omet  erat.  —  3.  M.v.  ;  se. 


152  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

très  cruces  et  non  aliud  signum,  quod  ipsa  sciât,  exceptis  his  nomi- 
nibus,  Jhesus  Maria. 

Interrogata  cur  libenter  respiciebat  in  illum  anulum,  quando  ibat 
ad  aliquod  factum  guerrae  :  respondit  quod  hoc  erat  per  complacen- 
tiam,  et  propter  honorem  patris  et  matris  ;  et  ipsa,  illo  anulo  exsis- 
tente  in  sua  manu  et  in  suo  digito,  tetigit  cum  sancta  Katharina 
sibi  visibiliter  apparente. 

Interrogata  in  qua  parte  ipsius  sanct;is  Katharinie  tetigit  eam  : 
respondit  :  «  Vos  de  lioc  non  habebitis  aliud.  » 

Interrogata  utrum  unquam  osculata  fuit  vel  amplexata  sanctas 
Katharinani  vel  Margaretam  :  respondit  quod  ipsa  amplexata  est 
ambas. 

Interrogata  an  habebant  bonum  odorem  :  respondit  quod  hoc 
bonum  est  scire  quod  habebant  bonum  odorem. 

Interrogata  utrum,  amplexando  eas,  sentiebat  ibi  '  calorem  vel 
quidquam  aliud  :  respondit  quod  non  poterat  amplexari  eas  sine 
sentiendo  et  tangendo  '  ipsas. 


qu'il  y  avoit  trois  croix,  et  non  autre  signe  qu'elle  saiche,  excepté 
Jhesus  Maria. 

Interroguée  pour  quoy  c'estoit  qu'elle  regaidoit  voulenticrs  cel  anel 
quant  elle  alloit  en  fait  de  guerre  :  respond,  que  par  plaisance  et  par 
l'onneur  de  son  père  et  de  sa  mère  ;  et  elle,  ayant  son  anel  en  sa  main 
et  en  son  doy,  a  touché  à  saincte  Katherine  qui  luy  appareist. 

Et  interroguée  en  quelle  partie  de  ladicte  saincte  Katherine  ;  respond  ; 
«  Vous  n'en  aurés  autre  chose.  » 

Interroguée  s'elle  baisa  ou  accola  oncques  sainctes  Katherine  et  Mar- 
guerite :  respond,  elle  les  a  acolez  toutes  deulx. 

Interroguée  se  ilz  fleuroient  bon  :  respond  :  «  Il  est  bon  à  savoir,  et 
sentoient  bon.  » 

Interroguée  se,  en  accoUant,  elle  y  sentoit  point  de  chaleur  ou  autre 
chose  :  respond  qu'elle  ne  les  povoit  point  accoller  sans  les  sentir  et  tou- 
cher. 


I.  O  omet  ibi.  —  2.  B  :  tencrendo. 


PROCES     DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    D  ARC  1)3 

Interrogata  per  quam  '  partem  amplexabatur  eas,  utrum  per  supe- 
rius  vel  per  ^  inferius  :  respondit  quod  melius  decet  eas  amplexari 
per  inferius  quam  per  superius. 

Interrogata  utrum  dederitne  pra^dictis  Sanctis  aliqua  serta  '  vel 
capellos  :  respondit  quod,  in  honorem  ipsarum,  pluries  de  illis 
sertis  dédit  imaginibus  seu  repn^sentationibus  earum  in  ecclesiis  ; 
et,  quantum  ad  illas  qu«  sibi  apparent,  non  dédit  eis  unde  recor- 
detur. 

Interrogata  utrum,  quando  ponebat  hujusmodi  serta  in  arbore  de 
qua  superius  dictum,  ipsa  poneret  illa  in  honorem  earum  qu^e  sibi 
apparent  :  respondit  quod  non. 

Interrogata  utrum,  quando  illa;  Sanct^  veniebant  ad  eam,  foce- 
retne  ipsis  reverentiam,  flectendo  genua  et  inclinando  se  :  respondit 
quod  sic  ;  et,  quantum  plus  poterat,  faciebat  eis  reverentiam,  quia 
bene  scit  quod  sunt  illa^  quïe  sunt  in  regno  paradisi. 

Interrogata  an  ipsa  scit  aliquid  de  illis  qui  vadunt,  gallice  eu 
Verre  avec  les  faées  :  respondit  quod  ipsa  nunquam  fuit,  nec  scit  ali- 


Interroguée  par  quelle  partie  elle  les  accoloit,  ou  par  hault,  ou  par  bas  : 
respond  :  «  Il  affiert  mieulx  à  les  accoler  par  le  bas  que  par  hault.  » 

Interroguée  s'elle  leur  a  point  donné  de  chappeaulx  :  respond  que,  en 
l'onneur  d'elles,  à  leurs  imaiges  ou  remembrance  es  églises,  en  a  plusieurs 
fois  donné  ;  et  quant  à  celles  qui  se  appairent  à  elle,  n'en  a  point  baillé 
dont  elle  ait  mémoire. 

Interroguée,  quant  elle  mectoit  chappeaulx  en  l'arbre,  s'elle  les  meictoit 
en  l'onneur  de  celles  qui  luy  appairoient  ;  respond  que  non. 

Interroguée  se,  quant  ces  Sainctes  venoient  à  elle,  s'elle  leur  faisoit 
point  révérence,  comme  de  se  agenouiller  ou  incliner:  respond  que  ouil, 
et  le  plus  qu'elle  povoit  leur  faire  de  révérence,  elle  leur  faisoit  ;  que  elle 
sçait  que  ce  sont  celles  qui  sont  eu  royaume  de  paradis. 

Interroguée  s'elle  sçait  rien  de  ceulx  qui  vont  en  l'erré  4  avec  les  fées  : 
respond  qu'elle  n'en  fist  oncques,  ou  sceust  quelque  chose  ;  mais  a  bien 


I.  Q  ajoute  In.    —   2.  A  omet  per.    — •    5.  ABC   en   marge    :  De  sertis.  — 
4.   Ms.    :    Veurf. 


L54  PROCES     DK    CONDAMNATION     DR    JHANNK    D  ARC 

quid;  sed  bene  audivit  loqui,  et  quod  ibant  in  die  jovis;  sed  in  hoc 
non  crédit,  et  crédit  quod  hoc  non  sit  nisi  sortilegium. 

Interrogata  utrumne  aliquis  fecit  ventilari  suum  vexilium  circa 
caput  régis  sui,  dum  consccrabatiir  Remis  :  respondit  quod  non, 
quod  ipsa  sciât. 

Interrogata  cur  idem  vexilium  '  fuit  plus  portatum  in  ecclesiam 
Remensem,  in  consecratione  régis  sui,  quam  vexilla  aliorum  capi- 
taneorum  :  respondit  quod  ipsum  vexilium  suum  fuerat  in  pœna  : 
bene  rationis  erat  quod  haberet  honorem. 

DOMIKICA    IX    PASSIONE    XVHI.    MARTII  ^. 

Item,  dominica  in  Passione  Domini,  xviii.  die  dicti  mensis  mar- 
tii,  immédiate  sequenti,  prxsidentibus  nobis,  episcopo  prasdicto,  et 
dicto  fratre  Johanne  Magistri,  vicario  Inquisitoris,  in  domo  habita- 
tionis  nostra;  episcopi  pra^dicti,  Kothomagi,  et  adstantibus  revercn- 
dis  patribus,  dominis  et  magistris  :  iEgidio,  abbate  Fiscampnensi  ; 
Petro,  priore  de  Longavilla  ;  Johanne  Pulchripatris,  Jacobo  de 
Turonia,  Nicolao  Midi,  Petro  Mauricii  et  Gerardo  Fueilleti,  in  sacra 
theologia,  et  Radulpho  Rousselli,  in  utroquc  jure  doctoribus  ;  — 
Nicolao  de  Venderès  et  Johanne  de  Fonte,  in  jure  canonico  licentia- 
tis  ;  — Nicolao  Coppcquesne  '  etThomade  Courcellis,  in  sacra  theo- 
logia bachalariis  :  nos,  episcopus  praedictus,  exposuimus  qualiter 
pn\;dicta  johanna  per  multos  dies  fuerat  interrogata,  et  mult:u  con- 


ouy  parler,  et  que  on  y  aloit  le  jeudi;  mais  n'y  croist  point,  et  croist 
que  ce  soit  sorcerie. 

Intcrroguéc  se  on  fist  point  floter  ou  tournicr  son  estaindart  au  tour 
de  la  teste  +  de  son  roy  :  respond  que  non,  qu'elle  saiche. 

Interroguée  pour  quoy  il  fust  plus  porté  en  l'église  de  Rains,  au  sacre, 
que  ceulx  des  autres  cappitaines  :  respond  :  «  Il  avoit  esté  à  la  paine, 
c'estoit  bien  raison  que  il  fut  à  l'onneurJ.  » 


I.  ABC  en  marge  :  De  vcxiIJo.  —  2.  En  marge  de  ABC.  —  3.  C  Couppeqitesne . 
■  4.  Ihiil.  :  caste.  —  5.  Le  manuscrit  intercale  ici  l'interrogatoire  du  2  mai. 


PROCES    DE     CONDAMNATION     DE    JEANNE    DARC  155 

fessiones  et  responsiones  ejus  habehantur  in  scriptis  ;  quit-rendo  ab 
eisdem  assistentibus  ut,  super  modo  ulterius  procedendi  in  niateria^ 
suas  delibetationes  et  sua  consilia  pnestarent.  Fecismusque  legi 
coram  ipsis  assertiones  plurimas  quas  ex  responsionibus  ipsius 
Johannae  per  aliquos  magistros,  ex  ordinatione  nostra,  extract^e 
fuerant,  ut  niateriam  plenius  vidèrent,  et  de  agendis  securius  deli- 
berarent. 

Qui  quidem  domini  et  magi^tri,  praemissis  auditis,  solemniter  et 
mature  deliberaverunt.  Auditisque  singulorum  opinionibus,  conclu- 
simus  et  ordinavimus  quod  quilibet  ipsorum  videret  et  studeret 
diligenter  in  materia,  atque  opiniones  doctorum  in  libris  authenti- 
cis  super  hujusmodi  assertionibus  visitaret,  ut,  die  jovis  exinde 
proximo  sequenti,  de  his  conferre  possemus,  singulis  advisamenta 
sua  coram  nobis  referentibus  ;  quodque  interea,  ex  interrogatoriis 
et  responsis  ipsius  Johannte,  certi  formarentur  articuli  qui,  coram 
nobis  judicibus  et  contra  ipsam  Johannam,  in  judicio  proponeren- 
tur.    • 

JOVIS    XXn.    MARTII  I. 

Item,  die  jovis  immédiate  sequenti,  xxii.  dicti  mensis  martii, 
Rothomagi,  in  domo  liabitationis  nostra;  episcopi  prn?dicti  ;  prœsi- 
dentibus  nobis,  episcopo,  et  fratre  Johanne  Magistri,  vicario  domini 
Inquisitoris,  prasdictis  ;  comparuerunt  venerabiles  domini  et  magis- 
tri :  Johannes  de  Castellione,  Erardus  Emeugart  ^,  Guillelmus  Bou- 
cherii,  Petrus  prior  de  Longavilla,  Johannes  Pulcliripatris,  Jacobus 
de  Turonia,  Nicolaus  Midi,  Mauricius  de  Quesneyo  \  Petrus  Hoti- 
denc  ^,  Johannes  de  Nibnt,  Johannes  Fabri,  Petrus  Mauricii,  Jacobus 
Giiesdon  et  Gerardus  Fueilleti,  sacrée  théologie  ;  et  Radulphus  Rou- 
selli,  thesaurarius  ecclesic-e  Rothomagensis,in  utroquejure  doctores  ; 
—  Nicolaus  de  Vcnderès,  archidiaconus  de  Augo  in  ecclesia  Rotho- 
magensi,  et  JohanAes  de  Fonte,  in  jure  canonico  licentiati  ;  — 
Guillehnus  Haiion  >,  Nicolaus  Coppcqnesnc  ^  et  Thomas  "  de  Cour- 


I.  En  marge  de  ABC.  —  2.  C  :  Enicn^ard.  —  3.  C  :  Qncsiieio.  —  |.   C  :  Hoileiic 
-  >.  C.  Huit  ton.  —  6.  C.  :  CotippcqueaiK'.  —  7.  B  :  Thonia. 


156  PROCÈS     DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC 

cellis,  in  sacra  theologia  bachalarii  ;  — Nicolaus  Loiselleiir  ',  cano- 
niciis  ecclesic-e  Rothomagensis,  et  frater  Ysambardus  de  Petra,  ordi- 
nis  Fratrum  Prœdicatorum. 

Quibus  sic  coram  nobis  ^  exsistentibus,  relata  fuerunt  nonnulla, 
quc-e  notabiliter  et  scientifice  per  quamplures  dictorum  doctorum, 
dominorum  et  magistrorum  compilata  et  advisata  fuerant  in  mate- 
ria.  Quibus  visis,  et  auditis  opinionibus  singulorum,  et  longa  cum 
eis  habita  collatione,  conclusimus  et  ordinavimus  quod  illa  qua; 
prius  ex  registre  confessionum  prx^dictx-  Johannie  extracta  fuerant 
in  pauciores  redigerentur  articules,  per  niodum  assertionum  vel  pro- 
positionum.  Qui  quidcni  articuli  deinceps  singulis  doctoribus  et 
magistris  communicarentur,  ut  focilius  suas  deliberationes  reddere 
valerent  ;  super  aliis  vero,  an  ulterius  deberet  eadem  Johanna 
interrogari  et  examinari,  taliter  procederemus,  Domino  adjuvante, 
quod  res  ipsa  deduceretur  ad  Dei  laudem  et  hdei  exaltationem,  tali- 
ter quod  processus  noster  nullum  vitium  pateretur. 

SABBATI    XXIV.    MARTII   3. 

Item,  die  sabbati  immédiate  sequenti,  xxiiii.  dicti  mensis  martii, 
priesidentibus  in  loco  carceris  dict;v  Johannas  magistro  Johanne  de 
Fonte,  commissario  nostro  episcopiprsedicti,  et  nobis,  fratre  Johanne 
Magistri,  vicario  domini  Inquisitoris  pra^dicti  ;  et  assistentibus  vene- 
rabilibus  dominis  et  magistris,  Johanne  Pulchripatris,  NicolaoM/V//, 
Petro  Mauriciiet  Gerardo  Fueilleti,  doctoribus  ;  et  Thoma  de  Cour- 
cellis  bachalario  +  in  sacra  tlieologia  ;  et  magistro  Inguerrando  de 
Campo-Rotundo,  officiali  Constantiensi,  fuit  lectum  registrum  in 
quo  interrogationes  >  et  responsiones  ejusdem  Johanna^  continen- 
tur,  coram  ipsa,  verbis  gallicis,  per  Guillelmum  Manchon,  notarium 
infra  scriptum.  Sed,  antequam  hujusmodi  lectura  inchoaretur,  pro- 
motor  a  nobis  deputatus,  superius  nominatus,  qui  ibidem  aderat, 
obtulit  se  probaturum  contenta  in  dicto  registre,  tam  interrogatoria 


1.  C  :  Loiseleur.  ^-  2.  Q  omet  nobis.  —  3.  En  marge  de  ABC  (C  ajoute  tmnsis 
devant  Martit).  —  4.  C  :  hacctlario.  —  5.  C  omet  iti  quo  interrogationes. 


PROCES     DE     CONDAMNATION    DE    JEANNE    DARC  I57 

quam  responsa,  facta  et  dicta  fuisse  in  casu  quo  dicta  Johanna  ali- 
quas  de  responsionibus  ibidem  scriptis  se  dixisse  negaret.  Deinceps 
ipsa  Johanna  fecit  juramentum  de  nihil  addendo  in  suis  responsio- 
nibus, nisi  quod  verum  esset. 

Postea  vero,  dum  hujusmodi  scripta  legerentur  ',  dixit  quod  erat 
cognominata  D'Arc  seu  Rommée;  et  quod,  in  partibus  suis,  filial 
portabant  cognomen  matris.  Ulterius  dixit  quod  legerentur  conse- 
quenter  interrogatoria  et  responsiones,  et  ea  quas  legerentur,  si  non 
contradiceret,  tenebat  pro  veris  et  confessatis. 

Dixit  etiam,  super  articulo  de  recipiendo  habitum  muliebrem, 
et  addidit  ista  verba  :  «  Tradatis  mihi  unam  tunicam  muliebrem, 
pro  eundo  ad  domum  matris,  et  ego  accipiam.  »  Et  est  pro  essendo 
extra  carceres  ;  et  quando  esset  extra  carceres,  caperet  consilium 
quid  deberet  flicere. 

Final  iterpost  lecturam  dictorum  ^  contentorum  in  registro,  dicta 
Johanna  confessa  fuit  quod  bene  credebat  se  dixisse  prout  scriptum 
erat  in  registro  et  prout  eidem  lectum  tuit  ;  nec  ad  aliqua  de  dictis 
contentis  in  dicto  registro  contradixit. 

ÛOMINICA    IN    RAMIS    PALMARUM    XXV.    MARTII  3. 

Item  ■^,  dominica  in  Ramis  Palmarum,  immédiate  sequenti, 
die  XXV.  dicti  mensis  martii,  de  mane,  in  lococarceris  dictée  Johann*, 
in  Castro  Rothomagensi,  nos,  episcopus  pr^dictus,  allocuti  fuimus 
praidictam  Johannam,  prassentibus  venerabilibus  viris,  dominis  et 
magistris  :  Johanne  Pulchripatris,  Nicolao  Midi,  Petro  Mauricii, 
doctoribus;  et  Thoma  de  Courcellis,  bachalario  '  in  sacra  theologia. 
Et  eidem  Johanme  diximus  quod  pluries,  et  maxime  die  hesterno, 
ipsa  requisiverat  quod,  propter  dierum  et  temporis  solemnitatem, 
ipsa  permitteretur  audire  missam  in  ipsa  dominica  qu^  erat  in 
Ramis  Palmarum  :  propterea,   nos  ab   ea  quserebamus   utrum,   si 


I .  AC  en  marge  :  Lectiira  responsionum  Johanna'  (C  ajoute  ipsius  deximt  Johanna). 
—  2.  AC  :  prxdictorum.  —  3.  En  marge  de  AB.  —  4.  C  ajoute  die.  —  5.  C  ; 
hacahrio. 


158  PROCÈS    DE    CONDAiM NATION     DE    JEANNE    d'aRC 

istud  eidcm  concederemus,  vellet  dimittere  habitum  virilem  et  reci- 
pere  habitum  muliebrem,  prout  consueverat  in  loco  nativitatis  sui\j, 
et  prout  mulieres  sui  loci  consueverunt  déferre. 

Ad  quod  dicta  Johanna  respondit,  requirendo  quod  permittere- 
tur  audire  missam  in  jiabitu  virili  in  quo  erat,  et  quod  etiam  pos- 
set  percipere  sacramentum  EucharistiiE  in  festo  Paschai. 

Tune  eidem  '  diximus  quod  ad  petitum  responderet,  videlicet  an 
vellet  dimittere  habitum  virilem,  si  hoc  sibi  concederetur.  Ipsa 
vero  respondit  quod  de  hoc  non  erat  consulta,  nec  poterat  adhuc 
recipire  dictum  habitum. 

Et  nos  ei  diximus  an  vellet  habere  consilium  cum  Sanctis,  utrum 
reciperet  habitum  muliebrem.  Ad  quod  respondit  quod  permitti 
poterat  in  hoc  statu  missam  audire,  quod  summe  optabat  ;  sed 
habitum  mutare  non  poterat  -,  nec  etiam  hoc  erat  in  ipsa. 

Postmodum,  dicti  magistri  exhortati  sunt  cam  quod,  pro  tanto 
bono  et  devotione  quem  videbatur  gerere,  quod  vellet  capere  habi- 
tum suo  sexui  congruentem.  Qu^e  Johanna  iterum  respondit  quod 
in  ipsa  non  erat  hoc  flicere  ;  et,  si  in  ipsa  esset,  hoc  esset  bene  cito 
factum. 

Fuit  autem  sibi  dictum  quod  loqueretur  cum  vocibus  suis  ad 
sciendum  si  resumeret  habitum  muliebrem,  ut  in  Pascha  posset  per- 
cipere viaticum.  Ad  quod  respondit  dicta  Johanna  quod,  quantum 
est  de  ipsa,  non  perciperet  ipsum  viaticum,  mutando  habitum  suum 
in  muliebrem  ;  rogabatque  quod  permitteretur  audire  missam  in 
habitu  virili,  dicens  quod  ille  habitus  non  onerabat  animani  suam 
et  quod  ipsum  portare  non  erat  contra  Ecclesiam. 

De  quibus  omnibus,  dictus  dominus  Johannes  de  Estiveto,  pro- 
motor,  petiit  instrumentum,  pra,\sentibus  dominis  et  magistris  : 
Adam  Milet,  régis  secretario;  Guillelmo  Brolbster  '  et  Petro  Oricnl, 
Rothomagensis,  Londoniensis  et  Catalaunensis  diœcesium.    • 


I.  AC  :   ei.   —   2.  ABC  en  marge  :  Elcgit  non  audire  iiiissaiii  ijuaiii  dimittere 
habitum  virilem .  —  ^.  A.  :  Brawster. 


[PROCESSUS  ORDINARIUSJ 

LUN.E    XXVI    MAKTII. 
IXCIPll        PROCKSSUS    ORDINARIUS    POST     PROCHSSUM     FACTUM     EX    OFFICIO  '. 

Item,  lunœ  immédiate  sequenti  -,  post  Ramos  Palmarum,  qiuu 
fuit  XXVI.  dies  '  dicti  mensis  martii,  in  domo  habitationis  nostrae, 
Rothomagi,  coram  nobis,  episcopo  prajdicto,  et  dictofratre  Johanne 
Magistri^  vicario  domini  Inquisitoris,  comparuerunt  venerabiles 
domini  et  Magistri  :  Johannes  de  Castellione,  Johannes  Pulchripa- 
tris,  Jacobus  de  Turonia,  Nicolaus  Midi,  Petrus  Mauricii,  Gerardus 
Fueilleti,  in  sacra  theologia;  et  Radulphus  Rousselli,  thesaurarius 
ecclesiit  Rothomagensis,  utriusque  juris  doctores  ;  —  Andréas  Mar- 
giierie,  archidiaconus  Parvi-Caleti,  in  legibus  ;  Nicolaus  de  Vemkr'es, 
archidiaconus  de  Augo,  et  Johannes  de  Fonte,  in  decretis  licentiati  ; 
—  Thomas  de  CourceUis,  bachalarius  ^  in  theologia,  et  Nicolaus 
Loiselleur  '\  canonicus  ecciesia^  Rothomagensis.  In  quorum  pr^esentia 
legi  fecimus  certos  articulos  concludentes  quod  dictus  promotor 
contra  ipsam  ''  Johannam  proponere  intendebat. 

Et  tune  deliberatum  fuit  quod,  privter  et  ultra  processum  pra^- 
paratorium,  hactenus  ex  oflicio  nostro  observatum,  a  c^ttero,  prout 
etiam  nos,  episcopuset  vicarius  praidicti,  taciendum  decrevimus  et 
conclu'simus,  contra  dictam  Johannam  per  processum  ordinarium 
procederetur;  et  quod  hujusmodi  articuli  erant  bene  compositi;  et 
quod  super  istis  dicta  Johanna  interrogaretur  etaudiretur;  quodque 
hujusmodi  articuli  proponerentur  ex  parte  dicti  promotoris  per  ali- 
quem  solemnem  advocatum  vel  ipsum  promotorem  ;  et,  si  dicta 
Johanna  recuset  respondere,  monitione  canonica  prius  eidem  facta, 
habeantur  ista  pro  confessatis.   Et,    post  plura,   conclusimus  quod, 


I.  ]iu  marge  de  ABC  :  (C  ajoute  mensis  devaut  Maiiii).  —  2.  J  :  ùiimciiialc 
-M.i/wc;(/j  e^t  reporté  après /'Oi/  Kanios  Palmarum;  C  omet  immedialc.  —  j.  A:  dies 
XXVI.  —  4.  C  ;  biiuiilarins .  —  5.  C  ;  Loisclciir.  —  6.  C  :  dichim. 


l60  PROCÈS    DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC 

crastina  die  sequente,  proponerentur  articuli  prsedicti  dandi  per 
promotorem,  et  super  illis  interrogaretur  et  audiretur  pni;dicta 
Johanna. 

MARTIS    XXVIl.     MARTII  ' 

*Item,  die  martis  post  Rames  Palmarum,  immédiate  sequenti, 
die  XXVII.  dicti  mensis  martii,  in  caméra  prope  magnam  aulam 
castri  Rothomagensis,  pntsidentibus  nobis,  episcopo  pra^dicto,  et 
dicto  fratre  Johanne  Magistri,  vicario  dicti  domini  Inquisitoris; 
assistentibus  quoque  reverendis  patribus,  dominis  et  magistris  : 
yEgidio,  abbate  Fiscampnensi  ;  Petro,  priore  de  Longavilla  ;  Johanne 
Pulchripatris,  Jacobo  de  Turonia,  Nicolao  Midi,  Petro  Mauricii, 
Gerardo  Fiieilleti,  Erardo  Einerigart  -,  Guiilelmo  Boucherii,  Mau- 
ricio  de  Quesneyo,  Johanne  de  Nibal,  Johanne  Fabri;  Jacobo  Gites- 
doii,  Johanne  de  CastelUone,  in  sacra  theologia  ;  Radulpho  Rous- 
selH,  in  utroque  ;  Johanne  Guerini,  in  canonico  jure  doctoribus  ; 
—  Roberto  Barberii,  Dionysio  Gastinelh,  Johanne  Dulcis,  in 
utroque  ;  Nicolao  de  Venderès,  Johanne  Phichon,  Johanne  -Basseti, 
Johanne  de  Fonte,  Johanne  ColumbelH,  Auberio  MorelU,  Johanne 
de  Quemino,  in  canonico  ;  Andréa  Margucrie,  archidiacono  Parvi 
Caleti  ;  Johanne  Alespà,  Nicolao  Caval  \  Gauffrido  de  Groteyo,  in 
civili  jure  licentiatis;  — Guiilelmo  de  Gardinis  et  Johanne  Tiphaine, 
in  medicina  doctoribus;  — Guiilelmo //^//tJW  "^,  bachalario  '  in  theo- 
logia;—  Guiilelmo  de  Caméra,  in  medicina  licentiato  ;    —  fratre 


*  Martis  post  Ramos  Palmanuii,  viccsima  sepliina  Marlii  ^. 

Anno  Domini  millesimo  quadringcntesimo  tricesimo,  die  martis  post 
Ramos  Palmarum,  vicesimaseptima  mensis  martii,  promotor  fecit  suppli- 
cationem  et  requestam  contentam  in  quadam  cedula  papirea  quam  tune 
in  suis  tcnebat  manibus,  cujus  ténor  talis  est  ;  Messeigneurs,  etc.  Et 
supplicatione  facta,  etc.  ". 


I.  En  marge  de  ABC  (C  ajoute  mensis  devant  Miiitit).  —  2.  C  :  Emengard. 
3.  B  :  Canal}  —  4.'  C  /  Haitton.  —  5.  C  ;  baccalario.  —  6.  U,  fol.  26  vo. 
7.  Voyez  la  suite  ci-après,  p.   161. 


PROCÈS     DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC  i6i 

Johanne  Falée,  fratre  Ysambardo  de  Petra,  deordine  Fratrum  Pra;- 
dicatorum  ;  — Guillelmo  Brolbstcr  '  et  Johanne  de  Hanton  %  presby- 
teris:  saspedictus  '  Johannesde  Estiveto,  ecclesiammBajocensisetBel- 
vacensis  canonicus,  promotor  in  hac  causa  anobis-*  deputatus,  com- 
parens  in  judicio  coram  nobis,  in  pnesentia  dictas  Johannœ,  in 
eodem  loco  coram  nobis  adductit,  quamdam  supplicationem  et 
requestam  proposuit  verbis  gallicis,  cujus  ténor,  translatas  in 
latinum,  de  verbo  ad  verbum  sequitur  >  : 


«  Domini  mei  ^,  révérende  pater  in  Christo,  et  vos,  vicarie,  quantum 
ad  istud  singulariter  commisse  a  domino  Inquisitore  deviantium  in  fide 
catholica,  stabilito  et  deputato  per  totum  regnum  Francias  :  ego,  pro- 
motor ex  parte  vestri  commissus  et  ordinatus  7  in  hac  causa,  post  certas 
informationes  et  interrogationes,  per  vos  et  ex  parte  vestri  factas,  dico, 
affirmo  et  propono  Johannam  hic  pr^esentem  et  delatam,  pro  respon- 
dendo  illud  quodab  ea  voluero  petere,  dicereet  proponere  contra  ipsam, 
tangens  et  concernens  prasdictam  fidem  ;  et  intendo  probare,  si  opus  sit, 
per  protestationes  et  sub  protestationibus,  et  ad  fines  et  conclusiones  ple- 
nius  declaratas  in  codice  quem  coram  vobis,  judicibus  in  hac  parte, 
exhibeo  et  trado,  contra  dictam  Johannam,  facta,  jura  et  rationes  declara- 
tas et  contentas  in  articulis  scriptis  et  specificatis  in  ipso  codice.  Et  sup- 
plico  vobis  et  requiro  quatenus  faciatis  ipsam  Johannam  jurare  et  affir- 
mare  quod  ipsa  respondebit  ad  contenta  in  dictis  articulis  et  in  quolibet 
eorum  particulariter,  per  hoc  quod  crédit  aut  non  crédit  ;  et  in  casu  quo 
jurare  et  affirmare  nolet,  recusabit,  aut  pkis  quam  decet  difFeret,  post- 
quam  istud  facere  sibi  prteceperitis  et  de  hoc  summata  per  vos  fuerit, 
reputetur  tanquam  deficiens  et  contumax  in  sua  pr^esentia  ;  et,  sua  con- 
tumacia  exigente,  declaretur  excommunicata  pro  manifesta  offensa.  Et 
ulterius  per  vos  sibi  assiguetur  certus  et  brevis  dies  pro  respondendo,  ut 
dictum  est,  ad  dictos  articulos,  cum  intimatione  quod,  si  ad  illos  aut  ali- 
quos  eorum  non  respondeat  infra  diem  pra^idictam,  vos  tenebitis  dictos 
articulos  vel  articulum,  non  responsos  vel  non  responsum  per  eam,  pro 
confessatis  aut  confessato,  sicut  jura,  stylus,  usus  et  communis  obser- 
vantia  volunt  et  requirunt.  » 


I.  A  :  Brawsier  } —  2.  C  :  Haucton.  —  5.  ^  ajoute  domiuus.  —  4.  O  omet 
a  nobis.  —  ).  A  ajoute  in  hune  mocluin.  —  6.  AC  en  marge  :  Requesta  promotoris. 
—  7.  C  :  deputatus. 

Procès  de  Jeanne  d'Arc.  xi 


l62  PROCÈS     DE     CONDAMNATION    DE    JEANNE    DARC 

*  Qjaa  quidem  supplicatione  sic  facta,  dictus  promotor  dédit 
Jibellum  contra  ipsam  Johannam  ibi  pnusentem,  per  modum  arti- 
culorum  concludentium,  quorum  ténor  infra  scribitur. 

Postmodum  nos,  judices  antedicti,  petivimus  deliberationem 
antedictorum  dominorum  et  magistrorum,  ibi  tune  assistentium, 
et  quid  ulterius  erat  agendum.  Visa  supplicatione  et  requcsta  pro- 
niotoris,  et  auditis  opinionibussinguloruni,  conclusimus  qiiod  dicti 
articuli,  per  ipsum  promotorem  exhibiti,  legerentur,  et  vcrbis  gal- 
licis  exponerentur  ipsi  Johannas,  quodque  dicta  Johanna  ad  singu- 
los  articules  respondcret  illud  quod  sciret;  et  si  aliqua  essent  de 
quibus  respondendis  peteret  dilationem,  sibi  competens  dilatio  tra- 
deretur. 


*Et  supplicatione  facta  ',  dédit  -=  libellum  contra  Johannam,  hic  prae- 
sentem,  per  modum  articulorum  concludentium.  Et  postca  domini 
judices  petierunt  ab  assistentibus,  pntsente  dicta  Johanna,  qu;t'  ibi  fuit 
adducta,  qualiter  erat  ulterius  faciendum  et  procedendum  in  negotio, 
juxta  supplicaiionem  promotoris.  Qui  domini  assistentes  super  hoc  res- 
ponderunt : 

Et  primo,  magister  Nicolaus  de  Venderez  dixit  quod,  ad  primum, 
compcllenda  est  facere  juramentum.  Quoad  secundum,  etiam  promotor 
bene  requirit,  et  quod  est  reputanda  contumax,  si  recusaret  jurare.  Et 
quoad  tertium,[ut]  sibi  videtur,  débet  excommunicari.  Et  si  sustineat  sen- 
tentiam  excommunicationis,  débet  procedi  contra  eam  secundum  jura. 
Item  et  si  recuset,  (et)  sustineat  excommunicationis  sententiam. 

Magister  Johannes  Pinchon,  quod  primitus  legantur  articuli,  antequam 
deliberet. 

Magister  Johannes  Basseti,  quod  legantur  articuli,  antequam  feratur 
sententia  excommunicationis. 

Masister  lohannes  Garini  :  leq;antur  articuli. 

Magister  Johannes  de  Fonte,  ut  magister  Nicolaus  de  V'enderez. 

Magister  Gauftridus  de  Crotav.  \'idetur  eidem  quod  danda  est  eidem 
dilatio  trina  ad  minus,  antequam  excommunicetur  ;  et  habcatur  pro  con- 
victa,  si  recusavcrit  jurare  ;  maxime  quia  in  materia  civili,  dantur  très 
dilationes  ad  jurandum  de  calumpnia. 


I.  La  délibération  suivante,  reproduite  en  petits  caractères,  ne  se  trouve   que 
dans  le  manuscrit  de  D'Urfé,  fol.  27  r".  —  2.  Ms.  :  débet. 


PROCÈS     DE    CONDAMNATION     OH    JEANNE    d'aRC  163 

Magister  Johannes  Dulcis,  ut  pi'itcedens. 

Magistcr  .'Egidius  de  Campis  :  legantur  articuli,  et  assignetur  ei  dies 
ad  veniendum,  advisata  ad  respondendum. 

Magister  Robertus  Barberii,  ut  pr:vcedeiis. 

Dominus  abbas  Fiscampnensis  :  prout  sibi  videtur,  ipsa  tenetur  jurare 
dicere  veritateni  de  his  qux  const[ent]  tangentia  processum.  Et  si  non  sit 
advisata,  habeat  dilationem  competentem.  [Et  dies]  danda  est  ei  '  et 
ad  veniend-um  advisata. 

Magister  Johannes  de  Chasteillon  :  ipsa  tenetur  respondere  veritatem, 
maxime  cum  ibi  agatur  de  facto  suo. 

Magister  Erardus  Emengart,  ut  dominus  Fiscampnensis. 

Magister  Guillelmus  le  Bouchier,  ut  praîccdens. 

Dominus  prior  de  Longavilla  :  in  his  quiu  nesciret  respondere,  apparet  ^ 
sibi,  quod  non  est  cogenda  respondere  per  crédit,  vel  non  crédit. 

Magister  Johannes  Beaupère  :  in  his  de  quibus  certa  est  et  quie  sunt 
de  facto,  respondere  tenetur  veritatem.  In  his  autem  in  quibus  nesciret 
veritatem  respondere,  aut  quod  juris  esset,  si  petat  dilationem,  danda  est 
eidem  dilatio. 

Magister  Jacobus  de  Turonia,  ut  prascedens, 

Magister  Nicolaus  Midi  ut  praecedens,  addito  quod,  si  nunc  debeat 
compelli  jurare  prtecise,  se  refert  ad  juristas. 

Magister  Mauricius  de  Quesneyo,  ut  dominus  Fiscampnensis. 

Magister  Johannes  de  Nibat,  quoad  articulos,  se  refert  ad  juristas,  et, 
quoad  juramentum,  débet  facere  juramentum  de  dicendo  veritatem  super 
his  qua;  tangent  processum  et  fidem  ;  et  si  super  aliquibus  faciat  difft- 
cultatem  respondere  veritatem,  et  petat  dilationem,  danda  est  eidem. 

Magister  Johannes  Fabri,  se  refert  ad  juristas. 

Magister  Petrus  Mauricii  :  de  notis  respondeat. 

Magister  Gerardus  :  tenetur  respondere  per  juramentum. 

Magister  Jacobus  Guesdon,  ut  praecedens. 

Magister  Thomas  de  Courcellis  :  tenetur  respondere;  et  quod  legantur 
articuli,  et  legendo  respondeat;  et  quoad  dilationem,  si  petat,  danda  est 
ei. 

Magister  Andréas  Marguerie  est  opinionis  quod  ipsa  habeat  jurare 
super  \m\:c  quiv  tangunt  processum  ;  et  quoad  illa  qua^  sunt  dubia,  cré- 
dit quod  débet  eidem  dari  dilatio. 

Magister  Dionysius    Gastinel  :   débet  jurare;   et  bene  petit    promotor 


I.  .\h.  :  cl.  —  2.  Il'id.  :  uipaict  (sic). 


164        PROCÈS  DE  CONDAMNATION  DE  JEANNE  d'aRC 

quoad  juramentum.  Quoad  procedendum  ulterius,  si  recuset  jurare,  vult 
primitus  revolvere  libros. 

Magister  Aubertus  Morelli  et  magister  Johannes  de  Quemino  :  tenetur 
jurare,  etc. 

His  sic  actis,  promotor  se  obtulit  jurare  de  caluinpnia,  et  juravit,  vide- 
licet,  quod  non  favore,  rancore,  timoré  autodio,  sed  zelo  fidei,  proponit 
ea  qu»  dat  in  libelle,  seu  articulis.  et  in  materia  ista  contra  dictam 
Johannam. 

Postea  fuit  eidem  Johann^  dictam  quod  ipsa  haberet  rcspondere  veri- 
tatem  de  his  quiE  tangcrent  factum.  Postquam  dicti  doctores  et  magistri 
dixerunt  opiniones  suas,  et  ctiani  quod  dictus  promotor  juravit  de  calum- 
pnia,  dominus  Belvacensis  dixit  eidem  Johanna3  quod  ibi  adstantes  erant 
omnes  ecclesiastici  et  doctissimi  viri,  etc  '. 

Deinceps  promotor  antedictus  juravit  coram  nobis  de  calumnia. 
Quo  peracto,  eidem  Johann^e  diximus  quod  omnes  ibi  adstantes 
erant  ecclesiastici  et  perdocti  viri,  in  jure  divino  et  humano  experti, 
qui  cum  omni  pietate  et  mansuetudine  volebant  et  intendebant  pro- 
cedere  cum  ipsa  -,  prout  semper  parati  fuerant  >;  non  quïerendo 
vindictam  aut  punitionem  corporalem,  sed  instructionem  et  reduc- 
tionem  ejus  ad  viam  veritatis  et  salutis  '^.  Et  quia  non  erat  satis 
docta  et  '>  instructa  in  litteris  et  talibus  materiis  arduis  pro  sibiipsi 
consulendo  ^  quid  esset  actura  seu  responsura,  ideo  nos  eidem 
Johanna;  offerebamus  quod  eligeret  "  unum  vel  plures  quos  vellet 
de  adstantibus  ibidem  ^;  vel,  si  nesciret  eligere,  traderentur  sibi 
aliqui  per  nos'',  pro  consulendo  eidem'"  Johannaj  quid  esset  actura 
seu  responsura,  proviso  quod,  de  his  quae  sunt  facti,  haberet  in  pro- 
pria personna  respondere  veritatem";  requirendo  ipsam  Johannam 
quod  juramentum  pr^staret  de  dicendo  ipsam  veritatem  de  his  quas 
tangerent  factum. 

I.  Le  reste  n  est  pas  absolument  conforme  à  la  rédaction  définitive  et  en  diffère 
sur  quelques  points  indiqués  dans  les  notes  suivantes.  —  2.  U  :  cum  dicta  Johaiina. 

—  3.  Ibid.  :  semperfecerant.   —  4.  Ibid...  :  salutis,  si  aliquis  in  illafuerit  defectus. 

—  5.  Ibid.:  iieque.  —  6.  Ibid.  :  quoad  sibi  consulendo. —  7.  Ibid.  :  ideo  dictus  domi- 
nus Belvacensis  et  vicarius  Inquisitoris  dbtulerunt  dictx  Johannie  quod  eligeret.  —  8. 
Ibid.:  de  ibi  assistentibus.  —  9.  Ibid.  :  tradentur  dictx  Johannx  per  dictos  judices  ali- 
qui. —  10.  Ibid.  :  dictx.  —  11.  Ibid.:  haberet  respondere  in  propria  personna  sua 
veritatem. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  l6) 

*Ad  quae  eadem  Johanna  respondit  in  hune  modum  :  «  Primo, 
de  hoc  quod  admonetis  me  de  bono  meo  et  de  fide  nostra,  ego 
regratior  vobis  et  etiam  toti  societati.  Quantum  ad  consilium  quod 
mihi  ortertis,  etiam  ego  regratior  vobis  '  ;  sed  ego  non  habeo  inten- 
tionem  me  separandi  a  consiiio  Dei.  Quantum  ad  juramentum 
quod  me  facere  vultis,  ego  sum  parata  dicere  veritatem  de  omni  illo 
quod  tangit  processum  vestrum.  »  Et  sic  juravit,  tactis  sacrosanctis 
Evangeliis. 

Postea,  de  prascepto  et  ordinatione  nostra,  fuerunt  lecti  prasdicti 
articuH,  ex  parte  promotoris  exhibiti;  et  contenta  in  eisdem  articulis 
seu  libello  fuerunt  eidem  Johanna^  verbis  galUcis  exposita,  tam  die 
martis  prasdicta  quam  die  mercarii  in  crastino. 

MERCURII  XXVni.  MARTH  ^. 

Qua  die  mercurii,  priesentes  fuerunt  reverendi  patres,  domini  et 
magistri  :  ^gidius,  abbas  Fiscampnensis  ;  Petrus,  prior  de  Longa- 
villa  ;  Johannes  Pulchripatris,  Jacobus  de  Turonia,  Erardus  Emen- 
gart  \  Mauricius  de  Quesneyo,  Nicolaus  Midi,  Petrus  Mauricii, 
Guillelmus  Boucherii,  Johannes  de  Nibat,  Johannes  Fabri,  Johannes 
de  Castellione,  Jacobus  Guesdon  et  Gerardus  Fueilleti,  in  sacra 
pagina  ;  Radulphus  RousselU,  in  utroque  jure  doctores  ; — Robertus 


*  Ad  qiiœ  dicta  Johanna  rcspondil  :  Premiéroment  de  ce  que  admonnes- 
tez  mon  bien  et  de  nostre  foy,  je  vous  mercye  et  à  toute  la  compaignie 
aussi.  Quant  au  conseil  que  me  offres,  aussi  je  vous  mercye,  mais  je  n'ay 
point  de  intencion  de  me  départir  du  conseil  de  nostre  Seigneur  4. 

Quant  au  seremenl  que  voulés  que  je  face,  je  suis  preste  de  jurer  dire 
vérité  de  tout  ce  qui  touchera  votre  procès.  Et  sic  juravit,  sacrosanctis 
tactis  Evangeliis. 

Postea  magister  Thomas  de  Coiircellis,  de  pnvcepto  doniinorum  jitdicum, 
ncepit  exponere  contenta  in  îihello  seu  articulis  >. 


i.  A  :  valus  regratior.  —  2.  En  marge  de  ABC  (C  ajoute  niensis  devant  Martii). 

—  3.  C  .•  Emcngard.  —  4.  Ms.  en  marge  :  CJjrestieinie  responce  de  Jehavne  ta  Pucele. 

—  5.  U,  fol.  27  vo. 


l66  PROCÈS    DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC 

Burberii,  licentiatus  in  jure  canonico  '  ;  — ■  Guillelmus  Haiton  % 
Nicolaus  Copequesne  ',  in  sacra  theologia  bachalarii  '^;  —  Johannes 
Guerini,  Dionysius  »  Gastinelli,  Johannes  Dalcis,  in  utroque  ; 
Johannes  Pinchon,  Johannes  Basseti,  Johannes  de  Fonte,  Johannes 
Columbelli,  Johannes  de  Quemino,  in  canonico  ;  Andréas  Mar- 
guérie,  archidiaconus  Parvi  Caleti  ;  Johannes  Ad  Ensem,  Nicolaus 
Caval,  Gauffridus  de  Croteyo,  in  civili  jure  licentiati  ;  — Guillel- 
mus de  Gardinis,  Johannes  Tifaine  '\  doctores  ;  Guillelmus  de 
Caméra,  licentiatus  in  medicina  ;  —  Guillelmus  RroJbslcr  et 
Johannes  Hanton  s  presbyteri. 

Quorum  siquidem  praedictorum  articulorum  libelli  ^,  etiam  res- 
ponsionum  dic|:as  Johannie  tune  datarum,  una  cum  etiam  responsio- 
nibus  alias  datis,  ad  quas  dicta  Johanna  de  pnrsenti  se  refert, ténor 
sequitur  de  verbo  ad  verbum  '. 

«  CoRAM  vobis,  venerando  "'  in  Christo  pâtre  et  domino,  domino 
Petro,  miseratione  divina  Relvacensi  episcopo,  tanquam  Ordinario, 
in  hac  civitateetdiœcesi  Rothomagensi,  territorium  habcnte;et  reli- 
gioso  viro,  magistro"  Johanne  Magistri,  ordinis  Fratrum  Praedica- 
torum,  bachalario  in  theologia,  per  religiosum  et  magniç  circums- 
pectionis  virum,  magistrum  Johannem  Gravèrent,  in  sacra  pagina 
doctorem  eximium  ejusdem  ordinis,  in  regno  Francine  hii^reticae 
pravitatis  Inquisitorem  ab  apostolica  sedc  deputatum,  in  pra^dictis 
civitate  et  direcesi  vicario  et  quoad  prassentem  causam  specialiter 
commisse  ;  judicibus  competentibus  in  hac  parte,  ad  finem  seu 
fines  quod  quicdam  mulier,  Johanna /a  P//r<?//^  vulgariter  nuncupata, 
nuper  infra  terminos  territorii,  venerande  pater,  ac  limites  vestras 
Belvacensis  diœcesis  reperta,  capta  et  detenta,  vobisque,  tanquam 
ecclesiastico  et  ordinario  judici,per  christianissimum  dominum  nos- 
trum  Francorum  et  Angli;t  regem,  tanquam  subdita,  justitiabilis  et 


i .  C  :  in  canonico  jure  licentiatus.  —  2.  C  :  Haitton.  —  3.  .4  :  Coppeqiiesne  ;  C  : 
Couppequesne.  —  4.  C  ;  hacahrii.  —  ^ .  A  :  Dionisius.  —  6.  C  :  Tiphaine.  — 
7.  B.  Haton  C  :  Hantton.  —  8.  C  en  marge  :  Libelltis  dalus  per  promotovem  cum 
responsionihus  Johannee  ad  arliciilos.  —  9.  C  ajoute  in  hune  nioduvi.  —  10.  B  :  révé- 
rende. —  II.  C  :  fratre. 


PROCÈS    DE    CONDA.\lNAll(3N    DK    JHANNE    d'aRC  167 

corrigibilis  vestra,  vehementersuspecta,  scandalizata  et  quam  pluri- 
mum  apiid  bonos  et  graves  notorie  diffamata,  de  et  super  his  qu3e 
sequuntur,  reddita,    tradita,    liherata  et  restituta,  per  vos,  pr£efatos 
judices,  pronuntietur  et  declaretur  sorceria  sive  sortilega,  divinatrix, 
pseado-prophetissa,  malignorum  spirituum  invocatrix  et  conjuratrix, 
superstitiosa,  et  magicis  artibus  implicita  ac  insistens^  maie  sapiens 
in  et  de  fide    nostra  catholica,  schismatica  ',  in    articulum  Unam 
sanclatu,  etc.  ipsiusque   fidei  nonnullos  alios  articules,  dubia  atque 
dévia,  sacrilega,  idolâtra,  apostatrix  a  fide,  maledica  ac  malefica,  in 
Deum  et   Sanctos  suos  blasphéma,  scandalosa,  seditiosa,  turbativa 
pacis  et  ejus  impeditiva,  excitatrix  ad  belia,  sanguinis  humani  cru- 
deliter  sitibunda,  et  ad  ipsius  effusionem  incitatrix,  sexus  sui  decen- 
tiam  atque  congruentiam  sine  verecundia  penitus  derelinquens,  et 
deformem    habitum    statumque    virorum  arnuatorum    inverecunde 
assumens,  circa  hcTC  et  alia  apud  Deum  et  homines  abominabilis  ^, 
legum  divina;  et  naturalis  atque  ecclesiasticte  discipliner^  prœvarica 
trix,  principum    et  popularium  seductrix  ;  permittendo  et  consen- 
tiendo,  in  contumeliam  et  contemptum  Dei,  se  venerari  et  adorari, 
manus  suas  et  vestes    osculandas  exhibendo,    divini  honoris  atque 
cultus    usLirpatrix,    hi^retica  aut  saltem  de  hœresi  vehementer  sus- 
pecta, ac  super    his,  juxta  et  secundum  divinas  et  canonicas  sanc- 
tiones,  canonice  ac  légitime  puniatur  atque  con-igatur,  nec  non  ad 
omnes  alios   et   singulos   fines  ad  heec  propitios  et  debitos  :  dicit, 
proponit  ac   probare    intendit  et  animos  vestros  débite  informare, 
Johannes  de  Estiveto,  ecclesiarum  Bajocensis  et  Belvacensis  cano- 
nicus,  promotor  seu  procurator    officii  vestri,  quoad    hoc  per   vos 
commissus  et  specialiter  deputatus,  nomine  ipsius  officii  et  pro  ipso 
officio  actor  et  delator,  et  contra  dictam  Johannam,  delatam  ream, 
ea  quL^   sequntur  ;    cum    protestatione    tamen    quod  non  intendit 
dictus    procurator  se  adstringere  ad  aliqua  superflua  probanda^  sed 
duntaxat  ad  eaquic  sufficient  et  sufficere  poterunt  ac  debebunt,  ad 
suum  intentum  consequendum,  in  toto  vel  in  parte  ;  cum  aliis  pro- 

I.  A  :  scismalica.  —  2.  A  :  ahhovniiabilis. 


lé8  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

testationibus  in  hujusmodi  actibus  fieri  consuetis,  et  alias  etiam 
jure  addendi,  corrigendi,  mutandi,  interpretandi_,  et  omni  alio  quo- 
cumque,  tam  juris  quam  facti,  sibi  salvo.  » 

I,  «  Et  primo  quod,  tam  de  jure  divino  quam  canonico  et  civili, 
ad  vos,  tanquam  judices  Ordinarium  et  Inquisitorem  fidei_,  spectat 
et  pertinet  hsereses,  sortilegia,  superstitiones  et  alia  hujusmodi 
crimina  superius  declarata  a  dicta  direcesi  et  toto  regno  Franciie 
procul  pellere,  destruere,  imo  radicitus  exstirpare  ;  h^reticos  et 
contra  fidem  nostram  catholicam  aliquid  proponentes,  dicentes, 
propalantes,  seu  quovismodo  agentes,  sortilèges,  divinatores, 
dicmonum  invocatores,  maie  de  fide  sapientes  et  hujusmodi  faci- 
norosos  et  criminosos  et  eorum  fautores  in  dictis  diœcesi  et  juris- 
dictione  deprehensos,  etiamsi  alibi  in  pr^missis  aut  aliquo  prœmis- 
sorum  deliquerint,  punire,  corrigere  et  emendare,  prout  etiam 
possunt  et  debent  alii  judices  compétentes  in  suis  diœcesibus, 
métis'  et  jurisdictionibus.Et  quoad  hoc,  etiam  in  personam  laicam 
cujuscumque  status,  sexus,  qualitatis  aut  praseminentiae  exsistat, 
estis  judices  compétentes  censendi,  tenendi  et  reputandi.  » 

*Ad  primum  articulum,  Johanna  respondet  quod  bene  crédit 
quod  dominus  noster  Papa  roman  us,  et  episcopi,  et  alii  viri  eccle- 
siastici  sunt  pro  conservando  fidem  catholicam  et  puniendo  défi- 
cientes ;  sed  quantum  ad  ipsam,  de  suis  factis  non  se  submittet, 
nisi  solummodo  Ecclesia,-  cœlesti,  videhcet  Deo,  Virgini  Mariae 
et  Sanctis  pafadisi.  Et  crédit  firmiter  quod  non  defecit  in  fidenostra, 
nec  vellet  deficere. 


*y^^  prinnim  Arliciilniii  :  respond  au  premier  qu'elle  croist  bien  que 
nostre  saint  père  le  Pape  de  Romme,  et  les  évesques,  et  autres  gens 
d'église  sont  pour  garder  lafoy  chrestienne,  et  pugnir  ceux  qui  défaillent  ; 
mais,  quant  à  elle,  de  ses  fais,  elle  ne  se  submectra  fors  seullement  à 
l'église  du  ciel,  c'est  assavoir  à  Dieu,  à  la  Vierge  Marie  et  Saincts  et 
Sainctes  de  paradis.  Et  croist  fermement  qu'elle  n'ait  point  défailly  en 
nostre  foy  chrestienne,  et  n'y  vouldroit  défaillir,  et  requiert...  ^. 

1.  C  :  tnethis.  —  2.  C7.  fol.  27  v». 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  1 69 

II.  «Item,  quod  dicta  rea,  nedum  anno  pressenti,  sed  a  tempore 
su^e  juventutis  citra,  et  non  solum  in  dictis  diœcesi  et  jurisdictione 
vestra,  sed  etiam  circumcirca  in  pluribus  aliis  acdiversis  locis  hujus 
regni,  quamplura  sortilegia  et  superstitiones  fecit,  composait,  mis- 
cuit  et  ordinavit  ;  divinita  est,  et  se  permisit  adorari  et  venerari  ;  et 
dïemones  ac  malignos  spiritus  invocavit,  eos  consuluit,  cum  eis  fre- 
quentavit,  pactaque,  tractatus  et  conventiones  iniit,  fecit  et  habuit, 
et  eis  usa  est  ;  aliis  etiam  hase  facientibus  consilium,  auxilium  pari- 
ter  et  favorem  tribuit  ',  et  ad  hxc  et  similia  faciendum  induxit, 
dicendo,  credendo,  asserendo  et  manutenendo  quod  sic  tacere  et  in 
hujusmodi  soriilegiis,  divinationibus  et  superstitiosis  actibus  cre- 
dereet  eis  uti,non  erat  peccatum,  imo  nec  proiiibitum  ;  sed  potius 
licitum,  laudabile  ac  approbandum,  quam  plurimas  personas  diver- 
sorum  statuum,  etiam  utriusque  sexus,  ad  hos  erroreset  maleficia 
inducendo,  et  eorum  cordibus  h^ec  et  similia  imprimendo,  asseruit. 
Et  quie  quidem  Johanna,  faciendo  et  perpetrando  prœdicta  delicta, 
capta  et  deprehensa  fuit  infra  terminos  et  limites  vestrœ  diœcesis 
Belvacensis.  » 

*Ad  hune  -  secundum  articulum  respondet  Johanna  ;  de  sortile- 
giis  ac  superstitiosis  operibus  et  divinationibus  negat  ;  et  de  adora 
tione  dicit,  si  aliqui  osculati  fuerint  manus  suas  aut  vestes,  hoc  non 
fuit  per  ipsam  vel  de  ejus  voluntate;  et  super  hoc  fecit  se  pr^eservari 
et  ei  obviavit  pro  posse  suo.  Residuum  articuli  negat. 

Et  alias,  die  sabbati  tertia  mensis  martii,  anno  prasdicto,  ad  con- 
tentum  in  articule  et  ad  interrogatorium  si  sciebat  anihium  illorum 
de  parte  sua,  dum  osculabantur  manus,  pedeset  vestes  ejus  :  respon- 
dit  quod   multje  gentes  videbant  eam  libenter.  Et,  cum  hoc,  dicit 


*  Ad  secundum  articiihim  de  sortilegiis,  et  superstitiosis  operibus  et  diviiia- 
tionibus,  negat.  Et  de  adoratioiie  dit  :  Se  aucuns  ont  baisié  ses  mains  ou 
vestemens,  ce  n'est  point  par  elle  ou  de  sa  voulante  ;  et  s'en  est  fait  garder 
et  comme  en  son  povoir.  Et  le  résidu  de  l'article  elle  ny  3. 


I.  AC  :  pracbiiit.  —  2.  A  omet  hune. —  3.  Ms.  a]oute  pmvir ;  U,  fol.  27  v". 


ryo  PROCES  de  condamnation  de  jeanne  d  arc 

quod  osculabantur  vestes  suas  minus  quam  posset  ;  sed  pauperes 
veniebant  ad  eam,  ideo  quod  non  fliciebat  eis  displicentiam,  imo 
supportabat  eos  pro  posse  suo. 

Item  die  sabbati,  décima  '  ejusdem  mcnsis  martii,  interrogata  si, 
dum  fecit  exitum,  sive  sallie  gallice,  de  villa  Compendii,  in  quo 
exitu  fuit  capta,  an  ^  habuerat  vocem  revelationis  de  faciendo  pi'c^- 
dictum  exitum  :  respondit  quod  illa  die  non  pra^scivitsuam  captio- 
nem,  nec  habuit  aliud  pr^eceptum  exeundi  ;  sed  semper  fuerat  sibi 
dictum  quod  oportebat  eam  esse  prisionariam.  Item,  interrogata 
utrum,  faciendo  illum  exitum,  ipsa  transivit  per  pontem  dictas  villae 
Compendii  :  respondit  quod  sic,  et  per  boscum  reversum,  bolvart  ' 
gallice  ;  et  ivit  cum  societate  gentium  partis  suic  supra  gentes 
domini  de  Luxemburgo,  quas  bina  vice  repulit,  usque  ad  logea- 
menta  Burgundorum,  et  tertia  vice  usque  ad  médium  iter  ;  et  tune 
Anglici  qui  erant  illic  sciderunt  ei  iter  et  gentibus  suis,  inter  eam 
et  dictum  holovart  '*,  et  ideo  gentes  sua;  se  retraxerunt  ;  et  ipsa,  se 
retrahendo  incampis  in  latere,  versus  Picardiam,juxta  bolovertum  >, 
fuit  capta  ;  et  erat  riparia  ^'  inter  Compendium  ei  locum  ubi  capta 
fuerat  ",  nec  erat  aliud  inter  locum  ubi  capta  fuit  et  Compendium, 
nisi  riparia  '\  bolovertum  ">  et  fossatum  dicti  boloverti  '°. 

III.  «  Item,  quod  dicta  rea  in  plures  diversos  atque  pessimos 
errores  incidit,  haereticam  pravitatemsentientes  ;  nonnullas  propo- 
sitiones  falsas,  mendosas,  hasresim  sapientes  et  h^ereticas  pra;ter, 
citra  et  contra  fidem  nostram  catholicam,  ejusdem"  articulos,  dicta 
evangelica,  statuta  in  Conciliis  generalibus  facta  et  approbata,  jura 
nedum  divina  sed  etiam  canonica  et  civilia,  dixit,  vociferavit,  protu- 
lit,  asseruit.  publicavit  et  in  corda  simplicium  infixit,  scandalosas, 
sacrilegas,  contra  bonos  mores,  et  piarum  aurium  offensivas;  talesque 
propositiones  dicentibus,  dogmatizantibus,  proferentibus",  asseren- 
tibus  et  promulgantibus,  consiliuai,  auxilium  et  favorem  priu-buit.  » 

\.  A  :  prima  (sic).  —  2.  A  omet  an.  —  ^.  A  :  houhvart  ;  C  :  hoscJevert.  — 
4.  A  :  houslevert  ;  C  :  bosclevert. —  ).  A  :  houUvertum  ;  C  :  boscîeverlum.  —  6.  C  : 
ripparia.  —  7.  AC  :,fuil.  —  8.  C  :  ripparia.  —  <).  A  :  houlovertiiui  ;  C  :  hoscle- 
verfmn. —  10.  A  :  honleverti  :  C  :  hosdeverli.  —   11.   O  omet  ce  mot. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  I7I 

*Ad  hune  '  articulum,  ipsa  Johanna  negat  ;  et  affirmât  quod,pro 
posse  suo,  ipsa  sustinuit  Ecclesiam. 

IV.  «  Et  Ad  plenius  et  specialius  informandum  vos,  dominos 
judices,  super  prœmissis  offensis,  excessibus,  criminibus  et  delictis 
per  dictam  ream,  sicut  prasfertur,  in  dicta  diœcesi  et  alibi  in  piu- 
ribus  et  diversis  locis  hujus  regni  perpetratis  :  verum  est  quod  dicta 
rea  fuit  et  est  oriunda  in  villa  de  Grus,  pâtre  Jacobo  d'Arc,  matre 
Ysabelli-,  ejusuxore;  nutrita  in  juventute  usque  ad  xviii.  annum 
setatis  ejus,  vel  eo  circa,  in  villa  de  Dompremi  super  fluvium  Mosœ, 
diœcesis  Tullensis,  in  balliviatu  de  Chaumonl  en  Bassigny,  et  prœ- 
positura  de  Monteclere  '  et  cVAndelo^.  Quas  Johanna  in  juventute 
non  fuit  edocta  nec  instructa  in  credulitate  nec  primiiivis  fidei;  sed 
per  ahquas  vetulasmulieresassuefacta  et  imbuta  ad  utendum  sortile- 
giis,  divinationibus  et  aliis  superstitiosis  operibus  sive  magicis  arti- 
bus  ;  quarum  villarum  plures  habitantes  notati  fuerunt  ab  anti- 
que uti  pra^dictis  maleficiis.  Et  a  pluribus,  et  specialiter  ipsa 
Johanna  dixit  se  a  matrina  sua  multa  audivisse  de  visionibus  et 
apparitionibus  Fatorum  seu  spirituum  fatalium,  gallice  faées  ^  et 
etiam  ab  aliis,  in  maliset  perniciosis  erroribus  de  hujusmodi  spiriti- 
bus  erudita  fuit  et  imbuta,  in  tantum  quod,  in  judicio  coram  vobis, 
confessa  est  quod  usque  ad  hoc  tempus  nescivit  an  illa  Fata  essent 
mali  spiritus.  » 

**Ad  hune  '^  articulum,  respondit  7  quod  confitetur  primam  par- 
tem,  videlicet  de  pntre,  et  matre,  et  loco  nativitatis  ;  et  quantum 
ad  Dominas  fatales,  gallice /ï^Vy  ^,  nescit  quid  sit.  Quantum  vero  ad 


*  Ad  tcrtium  ncgat  nrtinihiin  ;  et  afferme  que  à  son  povoir,  elle  a  sous- 
tenu  l'Eglise?. 

**  Otioad  qiiarttim,  respoiidct  quod  coufitetiir  prwuim  paiicru,  videlicet  de 
pâtre,  et  matre,  et  loco  nativitatis.  De  sccuiida  parte,  negat.  Et  quant  aux  fées, 
elle  ne  scet  que  c'est.  Et  quant  à  son  instruction,  elle  a  prins  sa  créance 

\.  A  :  terliuiii.  -~  2.  Q  :  Ysabella.  —  j.  AC  :  Moiitesclere.  —  4.  C  :  Andelto.  — 
).  A  :  fées.  —  6.  .4  :  qiiartnm.  —  7.  AC  :  resporuiet.  —  8.  ^  :  fées.  —  9.  U, 
fol.  27  V'\ 


172  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

instructionem,  didicit  '  credentiam  suam,  et  fuit  bene  docta  et 
débite  ad  faciendum  sicut  bonus  puer  débet  facere.  Et  de  hoc  quod 
tangit  matrinam  suam,ipsase  refert  ad  hoc  quod  alias  dixit. 

Et  requisita  de  dicendo  suum  Credo,  tic.  :  respondit  :  «  Petatis  a 
meo  confessore  cui  dixi.  « 

V.  «  Item,  propedictam  villam  de  Domprenii  est  quiedam  magna, 
grossa  et  antiqua  arbor,  vulgariter  dicta  Yarhre  charmine  faée  de 
Bourlemoîit ,  et  juxta  dictam  arborem  est  quidam  fons  ;  circa  quos 
conversari  dicuntur  maligni  spiritus,  dicti  Fata,  gallice  faées  %  cum 
quibus  utentes  sortilegiis  consueverunt  de  nocte  choreizare  ',  cir- 
cumeuntes  dictos  arborem  et  fontem.  » 

*  Ad  hune  ■*  articulum,  de  arbore  et  fonte,  se  refert  5  ad  aUam  res- 
ponsionem  super  his  factam  ;  castera  negat. 

Requisita  die  sabbati,  vicesima  quarta  februarii,  de  arbore,  etc.  : 
respondit  quod  satis  propre  villam  ^  de  Dompremi  est  quaedam 
arbor  vocata  arbor  Dominarum,  quam  quidem  appellant  Varbre  des 
faces  -,  juxta  quam  est  quidam  ^  fons  ;  et  audivit  dici  quod  iniirmi 
febribus  ex  eo  bibunt,  et  ipsamet  bibit,  et  veniunt  qua^situm  de 
aqua  fontis  hujusmodi  pro  sanitate  habenda  ;  sed  nescit  si  inde 
sanentur  vel  non. 

Item,  die  jovis,  prima  martii,  interrogata  si  sanctne  Katharina  et 
Margareta  locutc'e  sunt  ^  cum  ea  sub  arbore  :  respondit  se  nihil  de 
hoc  scire.  Et    iterato    interrogata  si  ad  fontem  dictit  Sanctit  fuerant 


et  esté  enseignée  bien  et  deumcnt,  comme  ung  bon  enfant  doit  taire.  Et 
de  ce  qui  touche  sa  marraine,  elle  s'en  raporte  ad  ce  que  autrefois  en  a 
dit. 

Requise  de  dire  Credo  :  respond  :  «  Demandez  au  confesseur  à  qui  je 
l'aydit'o.  « 

*  Quoad  quintum  de  arbore  et  fonte,  se  refert  ad  aliatn  responsionem  super 
hoc  factam  ;  caetera  yiegat. 


i.  A  :  didiscit. —  2.  A  -.fées.  —  3  .  AC  :  corei:^are.  —  ^.  A  :  quinttivi.  —  5.  .-i 
ajoute  dicta  Johanna.^ — 6.  5  et  O  omettent  villam.  —  7.  A  :  fées.  — 8.  BCeiO  : 
quidem.  —  9.  AC  :  fuerunt.  —  10.  U,  fol.  27  \°. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  I73 

locutae  sibi  :  respondit  quod  sic,  et  ibi  eas  '  audivit  ;  sed  quid  tune 
sibi  dixerunt  %  nescit.  —  Iterum,  ea  die,  interrogata  si  aliquid  pro- 
miserunt  ei,  ibi  vel  alibi  :  respondit  quod  non  fecerunt  sibi  aliquod  ' 
promissum  nisi  de  licentia  Domini  nostri. 

Item,  die  sabbati,  xvii.  martii,  interrogata  si  matrina  sua,  qu;f 
viditFata  seu  fatales  Dominas,  reputetur  sapiens  mulier  :  respondit 
quod  tenetur  et  reputatur  bona  et  proba  mulier,  et  non  divina  seu 
sortilega.  — Iterum  eadem  die,  interrogata  si,  ante  diem  hujusmodi 
decimam  septimam  martii,  credebat  quod  fatales  Dominas  essent 
maligni  spiritus  :  respondit  quod  de  hoc  nesciebat  aliquid. —  Item, 
ea  4  die  décima  septima,  interrogata  si  aliquid  scitde  his  qui  errant, 
gaWicc  qui  vont  en  Ferre,  cumFatis  :  respondit  quod  de  hoc  nunquam 
fecit  nec  scivit  quidquam.  Bene  audivit  loqui  quod  ibatur  in  die 
jovis,  sed  in  hoc  non  crédit,  imo  quod  est  sortilegium, 

VI.  «  Item,  dicta  Johanna  solita  frequentare  dictos  fontem  et 
arborem,  et  s^epius  nocte  ;  interdum  de  die,  maxime  horis  quibus 
in  ecclesia  celebratur  divinum  officium,  ut  sola  esset  ;  et  cho- 
reizando  5  circumibat  ^  fontem  et  arborem  prœdictos  ;  postmodum 
ramis  ejusdem  arboris  plura  serta  variis  herbis  et  floribus,  propria 
manu  confecta,  appendebat,  dicendo  et  cantando,  ante  et  post,  certas 
cantiones  et  carmina  cum  certis  invocationibus,  sortilegiis  et  aliis 
maleficiis  ;  qu^e  quidem  serta  ",  'mane  sequente  ^,  ibidem  minime 
reperiebantur.  » 

*  Ad  hune  9  articulum,  die  praedicta,  vicesima  septima  martii,  res- 
pondit quod  se  refert  ad  aliam  responsionem  alias  per  eam  factam  ; 
et  coûtera  in  articule  contenta  negat. 


*  Quoad  sextiim,  se  refert  ad  aliam  responsionem  per  eam  factam  ;  cxtera. 
negat  ^°. 


\.  A  :  eas  ibi.  —  2.  A  :  dixerunt  sibi.  —  3.  Q  :  aliquid.  —  4.  A  :  eadem.  — 
5.  AC  :  coreiiando.  —  6.  ABC  :ciraiibat.  —  ■]■  Q  omet  serta.  —  8.  AC  :  sequenti'. 
—  <).A  :  iextum.  —  10.  U,  fol.  27,  vc. 


174  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Die  sabbati,  xxiiii.  februarii,  interrogata  de  arbore,  dixit  quod 
audivit  dici  quod,  dum  infirmi  possunt  se  levare,  vadunt  ad  arbo- 
rem  pro  se  spatiando  ;  et  est  una  magna  arbor  nominata  Fagus  a 
qua  provenit  le  beau  inay  ',  gallice  ;  et  solebat  dicta  arbor  pertinere 
domino  Petro  de  Bourkmont'.  Item  quod-aliquando  ibat  spatiatum 
cum  aliis  juvenculis^  tempore  aestivali,  et  ibi  fiiciebat  serta  pro 
Nostra  Dom'xuz  àt  Dampreini .  Item  quod  audivit  dici  a  pluribus 
antiquis,  non  de  suo  génère,  quod  Fata  ibi  fréquentant  ;  et  audivit 
etiam  dici  a  quadam  nominata  Johanna,  uxore  Majoris  Auhtry,  de 
villa,  matrina  sua,  quod  viderat  ibidem  dictas  '  Fatales  :  quod  si 
verum  sit,  nescit.  Iiem  dixit  quod  nunquam  ibidem  vidit  dicta 
Fata,  quod  sciât  ;  et,  si  viderit  alibi,  nescit.  Item  dixit  quod  vidit 
apponi  frondibus  dictx  arboris  serta  per  juvenculas^  et  quod  ipsa- 
met  ibidem  apposuit  cum  aliis  fîliabus;  et  eadem  aliquando  impor- 
tabat,  et  aliquando  dimittebat.  Dixit  ulterius  quod,  postquam  sci- 
vit  quod  debebat  venire  in  Franciam,  paucis  spatiamentis  seu  sola- 
tiis  vacavit,  et  minus  quam  potuit  ;  nec  scit  si  chorei^averit  ^ 
juxta  arborem  postquam  habuit  discrctioncm  ;  tamen  antea  bene 
potuit  choreizavisse  5  juxta  arborem  cum  pueris  ;  et  ibidem  plus 
cantavit  quam  choreizavit  ^.  Pr^eterea  dixit  quod  est  quoddam 
nemus  ',  vocatum  Nemus-canutum  [quod  videtur]  ab  ostio  domus 
patris  ;  et  ab  inde  distat  per  dimidiam  leucam.  Dicit  etiam  quod 
nescit  ncc  audivit  quod  ibidem,  videlicet  in  dicto  nemore,  Fata 
frequentarent  ;  tamen  bene  audivit  dici  a  fratre  suo,  postquam 
recessit  de  patria  sua,  quod  illic  dicebatur  quod  ipsa  Johanna  cepe- 
rat  factum  suum  ad  arborem  Fatarum  ;  quod  non  fecerat,  et  dicto 
fratri  suo  contrarium  dicebat.  Item  dixit  quod,  quando  venit  apud 
regem  suum,  aliqui  petebant  ab  ea  si  in  ipsa  patria  sua  erat  ali- 
quod  nemus  vocatum  Nemus-canutum,  quia  erant  prophetia;  qu« 
dicebant  quod  de  versus  Nemus-canutum  debebat  venire  quaedam 
puella  quae  debebat  facere  mirabilia;  sed  in  hoc  non  adhibet  fidem. 

I.  C;  nioy.  —  z.  A  :  Boulleniont.  —  3.  ,4  ajoute  dominas.  —  4.  AC  :  corei- 
lavcrit.  —  5.  AC  :  coî-eiiavissc.  —  6.  AC  :  coreiiavit.  —  7.  En  marge  :  De  nemore  A 
carcoso  ;  B  qucrcoso  ;  C  querquoso. 


PROCÈS   DE   CONDAMNATION    DH   JEANNE    d'aRC  I75 

VII.  «  Item,  dicta  Johanna  aliquando  consuevit  portare  man- 
dragoram  '  in  sinu  suo,  sperans,  per  médium  illius,  habere  prospe- 
ram  fortunam  in  divitiis  et  rébus  temporalibus,  asserens  hujus- 
modi  mandragoram  talem  habere  vigorem  et  etfectum.  » 

*  Ad  hune  ^  articulum,  de  mandragora  ',  negatomnino. 

Intcrrogata^  die  jovis,  prima  martii,  quid  fecit  de  sua  mandra- 
gora :  respondit  quod  nunquam  habuit,  sed  quod  audivit  dici  unam 
esse  juxta  villam  suam,  nec  unquam  vidit  aliquani.  item  audivit 
dici  quod  est  res  periculosa  et  mala  ad  custodiendum  ;  quam  nes- 
cit  de  que  serviat.  —  Interrogata  de  loco  in  quo  est  illa  de  qua 
audivit  loqui  :  respondit  se  audivisse  quod  est  in  terra,  juxta  arbo- 
rem,  sed  nescit  locum  ;  sed  audivit  dici  quod  supra  locum  illum 
est  quidam  arbor  qua;  dicitur  corylus  •<.  —  Interrogata  de  quo 
servit  hujusmodi  mandragora  :  respondit  se  audivisse  dici  quod 
facit  argentum  ;  sed  in  hoc  non  crédit,  et  de  hoc  voces  suaj  nun- 
quam ei  dixerunt  quidquam. 

VIII.  «  Item  dicta  Johanna,  circa  vicesimum  annum  ittatis  ejus, 
propria  voluntate  et  absque  Hcentia  dictorum  patris  et  matris, 
transivit  ad  vilhim  de  Novocastro  in  Lotharingia,  et  ibidem  ser- 
vivit  per  ahqua  tempora  cuidam  muHeri  hospitœ,  nuncupatiç  La 
Roiissc,  ubi  morantur  continue  juvenes  plures  muheres  inconti- 
nentes, et  etiam  hospitantur  ut  plurimum  gentes  guerr^ç.  In  quo 
hospitio  dicta  Johanna  sic  commorans  aHquando  stabat  cum  dic- 
tis  mulieribus,  aHquando  ducebat  oves  ad  campos,  et  equos  aH- 
quando ducebat  ad  aquatum  et  ad  prata  et  pnsturas;  et  ibi  didicit 
usum  equitandi,  et  habere  notitiam  armorum.  » 


*  Otioad  septiiiinm,  neoal  oinniiw  5, 


I.  La  forme  mendragora  est  constante  en  A .  —  2.  A  :  sept iin uni.  —  ^.  A 
ajoute  dicfa  Johanna.  —  4.  A  :  conilus  ;  B  :  corahis  (?)  ;  C  :  cori/us.  —  5-  U, 
fol.  27,   V". 


lyé  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

*  Ad  hune  articulum  ',  respondet  Johanna  ^  quod  se  refert  ad 
illa  quas  super  hoc  alias  respondit  ;  cetera  negat. 

Die  jovis,  xxii.  febmarii,  confessa  fuit  quod,  propter  Burgun- 
dos,  recessit  a  domo  patris,  et  ivit  ad  villam  quae  dicitur  Novum- 
castrum,  pênes  quamdam  dictam  La  Rousse,  et  ibi  stetit  quasi  per 
XV  dies,  vacando  erga  '  negotia  donius  ;  nec  ibat  ad  campos. 

Item,  die  sabbati,  xxiiii.  dicti  mensis,  interrogata  si  ducebat 
grèges  ad  campos  :  dixit  se  super  hoc  respondisse.  Et  ultra  hoc 
dixit  quod,  postquam  fuit  adulta  et  habuit  discretionem,  commu- 
niter  non  custodiebat  bestias,  sed  bene  juvabat  ad  eas  conducen- 
dum  ad  prata  et  unum  castrum  dictum  Insula,  propter  metum 
gentium  armorum.  Sed,  si  in  juvenili  a^tate  sua  custodierit  bes- 
tias vel  non,  non  recordatur. 

IX.  «  Item,  dicta  Johanna  exsistens  in  dicto  servitio,  traxit  in 
causam,  coram  Officiali  TuUensi,  causa  matrimonii,  quemdam 
juvenem  in  prosecutione  causai,  pluries  eundo  ad  dictam  civitatem 
Tullensem  et  exponendo,  occasione  hujusmodi,  quasi  omnia  quîe 
habebat.  Qui  quidem  juvenis  sciens  eam  conversatam  esse  cum 
dictis  mulieribus,  renuens  eam  desponsare,  decessit,  pendente 
processu  •♦.  Ex  quo  dicta  Johanna,  ex  impatientia,  recessit  a  dicto 
servitio.  » 

**  Ad  hune  >  articulum,  de  causa  matrimoniali,  respondet  Johanna 
quod  super  hoc  alias  ^  respondit,  et  se  refert  ad  ejus  responsio- 
nem  ;  caetera  negat. 

Die  luna;,  xii.  martii,  interrogata  quid  movit  eam  facere  citari 
quemdam  hominem  ad  villam  Tullensem,  in  causa    matrimonii  : 


*  Ouoad  octavum,  se  refert  ad  illa  qiise  super  hoc  alias  respondit  ;  cœtera 
negat  /. 

**  Ouoad  nofiuin,  de  causa  nialrimoniali,  alias  super  hoc  respondit  et  se 
refert  ad  ejus  responsionem  ;  cxtera  iiegal  ^. 


i.  A  :  octavuvi .  ■ —  2.  A  :  Johanna  responde4.  —  ^.  A  :  circa.  —  4- Q  :  causa. 
—  <).  A  :  nonuni.  —  6.  C  omet  alias.  —  7.  U.  fol.  27,  vo.  —  8.  U.  fol.  27,  vo. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  I77 

respondit  quod  non  fecit  eum  citari,  sed  ipse  fuit  qui  eam  citari 
fecit  ;  et  ibi  juravit,  coram  judice,  dicere  veritatem  ;  et  finaliter 
juravit  quod  non  fecerat  illi  homini  aliquod  promissum.  Dicit 
etiam  quod  voces  su.v  assecuraverunt  eani  de  lucrando  processus 
suum. 

X.  «  Item,  post  recessum  a  dicto  servitio  de  La  Rousse,  dicta 
Johanna,  dicens  se  habuisse  et  habere  continuo  a  quinque  annis 
visiones  et  apparitiones  sancti  Michaelis  et  sanctarum  Katharinx 
et  MargaretiÇ,  et  signanter  tune  per  eos  sibi  ex  parte  Dei  '  reve- 
latum  fuisse  quod  levaret  obsidionem  Aurelianensem  et  quod  face- 
ret  coronari  Karolum,  quem  dicit  regem  suum,  et  expelieret 
omnes  adversarios  suos  a  regno  Francise  :  invitis  pâtre  et  matre 
atque  contradicentibus,  recessit  ab  eis,  et  proprio  motu  ac  sponte, 
ivit  ad  Robertum  de  Baudricourt,  capitaneum  villas  de  Vaiicoulour, 
ibidem  tune  exsistentem,  communicatum  eidem  Roberto,  prout 
etiam  per  dictos  sanctos  Michaelem,  Margaretam  et  Katharinam  ^ 
fuerat  sibi  pr^eceptum,  visiones  et  revelationes  ipsi  Johann^  ex 
parte  Dei  factas,  ut  dicit  ;  requirendo  praedictum  '  Robertum  de 
adinveniendo  modum  per  quem  pn^dicta  sibi  revelata  adimpleret. 
A  quo  qaidem  Roberto  bina  vice  repuisa,  et  reversa  ad  domum, 
iterato  per  revelationem  jussa  redire,  ipsa  tertia  vice  admissa  est 
per  dictum  Robertum  et  recepta.  » 

*  Ad  hune  ^  articulum,  respondet  >  quod  se  refert  ad  ea  qu^ 
super  hoc  alias  respondit. 

Die  jovis,  XXII.  februarii,  confessa  fuit  quod,  dum  erat  letatis 
XIII  annorum,  habuit  vocem  seu  revelationem  a  Domino  nostro, 
pro  juvando  eam  ad  se  gubernandum  ;  et  prima  vice  habuit 
magnum  timorem,  et  fuit  hora  quasi  meridiei  '',  tempore  icstivali  ; 


Quoad  Jecituuiii,  île  appanlioiiibus  et  rcccssu  a  parlibiis  suis  7. 


I.  C  ;  ex  parte  Dei  sibi.  —  2.  AC  :  Katharinam  et  Margaretam.  —  ^.  A  :  dictum  , 
—  4.  A  :  decimiim.  —  ')•  A  ajoute  dicta  Johanna.  —  6.  ABC  :  nierediei.  — 
7.  U,  fol.  27,  vo. 

Procès  de  Jeanne  d'Arc.  12 


lyS  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

et  erat  in  horto  patris  sui,  et  tune  erat  [non]  '  jejuna,  nec  praece- 
dente  die  ^  jejunaverat.  Quam  vocem  audivit  a  latere  dextro,  ver- 
sus ecclesiam  ;  et  raro  eam  audit  sine  claritate,  qua:  est  ab  eodem 
latere  unde  venit  vox  ;  et  saspe  est  magna  claritas.  Et  quando 
veniebat  in  Franciam,  audiebat  illam  '  vocem  sa^pe;  et  prima  vice 
fuit  claritas.  Dixit  -^  etiam,  si  esset  in  uno  neniore,  bene  audiret 
voces5.  Dixit  ^  insuper  quod  vox  videbatur  ei  '  digna,  credens 
quod  illa  vox  missa  erat  ex  parte  Dei;^quam  postquam  audivit 
trina  vice,  cognovit  eam  esse  vocem  angeli.  Dixit  ^  iterum  quod 
vox  illa  semper  benc  custodivit  eam,  et  eam  bene  intellexit.  — 
Interrogata  quale  documentum  ci  dicebat  pro  salute  animai  suae  : 
respondit  quod  docuit  eam  se  ^  bene  regere,  frequentare  ecclesiam, 
et  quod  necesse  erat  eam  venire  in  Franciam.  Dixit '°  etiam  quod 
hac  vice  interrogans  non  habebit  ab  ea,  in  qua  specie  vox  illa  sibi 
apparuerit".  Item  dixit  quod  illa  vox  dicebat  sibi  '-,  bis  vel  ter  in 
hebdomade'5,  quod  oportebat  eam  recedere  et  venire  in  Franciam, 
et  quod  pater  suus  de  suo  recessu  nihilsciret.  Ulterius  dixit'+  quod 
illa  vox  sibi  dicebat  eam  oportere  venire  in  Franciam,  nec  poterat 
ibi  plus  durare;  et  quod  ipsa  levaret  obsidionem  ante  Aurelianis. 
Item  dixit'5  quod,  quando  venit  ad  villam  de  Vaucoiilonr'^,  cogno- 
vit Robertum  de  Baudricourt  antea  sibi  invisum,  cui  dixit  quod 
per  vocem  fuit  sibi  revelatum  eam  oportere  ire  in  Franciam  ;  et 
ipsum  Robertum  cognovit  per  vocem  sibi  dicentem  quod  ipse  erat 
ille.  Qui  bina  vice  repulit  eam  ;  et  tertia  vice  eam  recepit  et  ei 
tradiditgentes,  prout  vox  dixerat  sibi. 

Item,  die  sabbati,  xxiiii.  februarii,  interrogata  a  qua  hora  citra 
audiverat  suam  vocem  :  respondit  quod  heri  audivit,  et  illa  die, 
xxiiii.  februarii  ;  videlicet  heri,  trina  vice  :  prima  mane,  secunda  in 
vesperis,  et  tertia  à  l'Ave  Maria .;  etiam  siepius  quam  ipsa  nominet 


1.  Q  et  les  autres  mss.  omettent  ce  mot.  —  2.  A  :  die  prxcedente.  —  3.  Q: 
magnain.  —  4.  ^  ;  Dicit.  —  S-  Q  omet  voccs.  —  6.  B  :  Dicit.  —  j.  A  :  videhalur 
ei  vox  digna.  —  8.  BC  et  Q  :  Dicit.  —  9.  BC  omettent  se.  —  10.  BC  et  Q  : 
Dicit.  —  II.  A  :  appaniernt.  —  12.  A  :  ei.  —  ly  A  :  ehdomata.  —  14.  5  .•  dicit. 
—  15.  Ihid.,  idem.  —  16.  C;  Vaucouhur. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  I79 

seu  diciit.  Et  heri  de  mane,  cum  dormiret,  excitavit  eaiii  non 
tactu,  sed  sono  vocis  ipsius  ;  nec  sciebat  an  illa  vox  esset  in 
caméra  sua,  sed  bene  scit  quod  erat  '  in  Castro,  in  quo  scilicet  est 
dicta  caméra.  Item  confessa  est  quod,  prima  vice  qua  vox  venit  ad 
eam,  ipsa  erat  jetatis  annorum  xiii  %  vel  eo  circa. 

Item,  die  martis,  xxvii.  dicti  mensis,  dicit  quod  tune  erant  bene 
septem  anni  quod,  prima  vice,  sanctae  Katharina  et  Margareta  cepe- 
runt  eam  ad  regendum.  —  Interrogata  si  sanctus  Michael  primo 
apparuit  ei  :  respondit  quod  sic,  a  quo  habuit  confortationem  : 
«  Nec  nomino  vobis  vocem  sancti  Michaelis,  sed  dico  de  magna 
confortatione  ejus.  »•  — Interrogata  quas  erat  prima  vox  qu;t  venit 
ad  eam,  in  a^tate  xiii  annorum,  vel  eo  circa  :  respondit  quod  fuit 
sanctus  Michael,  quem  vidit  ante  oculos  suos  ;  nec  erat  solus,  sed 
bene  erat  associatus  angelis  cœli.  Dixit  '  ultra  quod  non  venit  in 
Franciam,  nisi  de  mandaio  Dei.  —  Interrogata  si  viderit  sanc- 
tum  Michaelèm  et  angelos  corporaliter  et  formaliter  :  respondit 
quod  oculis  suis  corporels,  a;que  bene  sicut  videbat  assistentes  in 
judicio.  Et  cum  dicti  Michael  et  angeli  recedebant,  flebat  et  bene 
voluisset  quod  eam  secum  importassent.  —  Interrogata  die  "^  vice- 
sima  septima,  cum  ipsa  vidit  vocem,  si  erat  ibi  lumen  cum  voce  : 
respondit  quod  ibi  erat  multiim  de  lumine  de  omni  latere,  et  bene 
decet. 

Die  jovis,  prima  martii,  interrogata  si,  a  die  martis  citra,  locuta 
fuit  cum  sanctis  Katharina  et  Margareta  :  respondit  quod  sic  >,  heri 
et  hodie,  sed  nescitqua  hora;  nec  est  dies  qua  non  audiat  eas. 

Die  lunix.',  xii.  martii,  interrogata  utrum  petierit  a  vocibus  suis 
quod  diceret  patri  et  matri  ejus  suum  recessum  :  respondit,  quan- 
tum de  pâtre  et  matre,  voces  erant  satis  contentée  quod  diceret  dic- 
tis  parentibus,  nisi  propter  pœnam  quam  fecissent  ei,  si  dixisset  eis 
suum  recessum  ;  et,  quantum  est  de  ipsa,  nunquam  dixisset  eis  pro 
quacumque  re  ;  et,  de  dicendo  vel  tacendo  suum    recessum   pras- 


I.  O  omet  eiat.  —  2.  A  :  tridecim  aiuiortim.  —  3.5;  Dicit .  —  4.  AC  ajoutent 
dicta.  —  5.  ABC  :  sit  ;  O  omet  ce  mot. 


l8o  PROCÈS    DE     CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

dictis  patri  et  matri,  dictée  voces  de  hoc  se  referebant  '  eidem 
Johannae  loquenti.  —  Interrogata  de  somniis  patris  sui,  concernen- 
tibus  eam  et  suum  recessum  :  respondit  quod  mater  sua  pluries 
dixit  ei-,  ad  hue  cum  pâtre  exsistenti,  qaod  pater  suus  dixerat  se 
habuisse  somnia  quod  dicta  Johanna  erat  itura  cum  gentibus 
armorum  ;  et  de  bene  custodiendo  eam  dicti  pater  et  mater  habe- 
bant  magnam  curam,  tenentes  ipsam  in  magna  subjectione  ;  qui- 
bus  obediebat  in  omnibus,  nisi  in  processu  TuUensi,  in  causa 
matrimonii  'k  Item  audivit  a  matre  sua  patrem  dicere '^  fratribus 
suis  in  hune  modum  :  «  Vere,  si  ego  putarem  rem  contingere, 
quam  somniavi  de  filia,  ego  vellem  quod  vos  submergeretis  eam  ; 
et  nisi  faceretis,  egomet  eam  submergerem.  »  Qui  prasdicti 
parentes  pêne  perdiderunt  sensum,  quando  recessit  ad  eundum  ad 
villam  de  Faucoulour  5.  —  Interrogata  si  somnia  illa  venerunt  patri 
suo^  postquam  ipsa  habuit  visiones  seu  voces  :  respondit  quod  ita, 
plus  quam  per  spatium  duorum  annorum,  postquam  primas 
habuit  voces. 

XI.  «  Item,  dicta  Johanna,  habita  famiUaritate  dicti  Roberti,  jac- 
tando  se,  eidem  dixit  quod,  expeditis  et  adimpletis  eis  ''  qrne  per 
revelationem  ex  parte  Dei  erant  sibi  praecepta,  ipsa  habitura  erat 
très  fihos,  quorum  primus  esset  Papa,  secundus  imperator  et  ter- 
tius  rex.  Qui  quidem  capitaneus  hoc  audiens  dixit  :  «  Ergo  ego 
vellem  tibi  facere  unum,  ex  quo  erunt  viri  tantïe  auctoritatis  ut  ex 
inde  melius  valerem.  »  Cui  ipsa  respondit  :  «  Gentil  Robert,  nennil, 
nennil,  il  ncst  pas  temps  ;  le  Saint-Esperit  y  ouvrera  "'  »  ;  prout  dictus 
Robertus  praemissain  diversis  locis,  in  prassentiapraslatorum,  magno- 
rum  dominorum  et  notabilium  personarum,  asseruit,  dixit  et 
publicavit.  » 


I.  AC  :  se  refeiehani  de  hoc.  —  2.  A  :  sibi.  —  3.  C  en  marge  :  Voces  prohibiic- 
ruiit  ei  ne  diceret  aliquid  de  ej'us  recessu  curato  aut  confessori. —  4.  A  :  dicentem.  — 
5.  C  ;  Vaucoulevr.  —  6.  Q  :  omnibus.  —  "]•  A  :  ouverra. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  i8i 

*Ad  hune  '  articulum,  respondet  Johanna  quod  se  refert  ad  ea 
quae  super  hoc  aUas  respondit.  Et  dixit  quod  de  hoc,  videUcet  de 
tribus  pueris  habendis,  de  hoc  non  se  jactavit. 

Die  kinœ,  xii.  martii,  interrogata  si  voces  sua;  vocaverunt  -  eam 
filiam  Dei,  aut  filiam  Ecclesiœ,  seu  JiJiam  au  grant  cuer  ;  respondit 
quod  ante  levationem  obsidionis  Aurehanensis,  et  depost,  omnibus 
diebus  quibus  locutas  fuerunt  sibi,  pluries  vocaverunt  eam  Johan- 
nam  Puellnm,  filiam  Dei. 

XII.  «  Item,  et  ut  mehus  et  apertius  '  dicta  Johanna  aggrederetur 
propositum,requisivit  a  dicto  capitaneo  sibi  fieri  vestes  viriles,  cum 
armis  conformibus.  Quod  dictus  capitaneus,  Hcet  invitus  et  cum 
magna  abominatione  ^,  tandem  petitioni  dictée  Johannas  acquies- 
cens,  fecit.  Ipsisque  vestibus  et  armis  fabricatis,  compositis  et  con- 
fectis,  pr^edicta  Johanna,  rejecto  et  rehcto  omni  habitu  muHebri, 
tonsis  capillis  in  rotundum  ad  modum  mangonum,  camisia,  brac- 
cis  5,  gippone,  cahgis  simul  junctis,  longis  et  ligatis  dicto  gipponi 
<;um  XX  aguilletis,  sotularibus  altis  deforis  laqueatis  ^,  curta  roba 
usque  ad  genu,  vel  circiter,  capucio  deciso,  ocreis  seu  housellis 
strictis,  calcaribus  longis,  ense,  dagua,  lorica,  lanceaet  c.^teris  arma- 
turis,  more  hominum  "  armorum,  se  induit  et  armavit  ;  et  cum  eis 
facta  guerras  exercuit,  asserens  se,  in  hoc,  mandatum  Dei  per  reve- 
lationes  sibi  factas  adimplere,  et  ex  parte  Dei  h^c  facere.  » 

**Ad  hune  ^^  articulum,  respondet  "^  dicta  Johanna '°  quod  se  refert 
ad  ea  quae  super  hoc  alias  respondit. 


*Ouoad  iindeciiniim,  de  pueris  haheudis  ah  en,  se  refert  ad  ^"^  ea  qiix  super 
hoc  alias  ipsa  respoiidil  ■-. 

**  Oiioad  duodecimum  super  Imhitihns  et  armaturis  hahendis  :  respondet  quod 
se  refert  ad  ea  qux  super  hoc  alias  respondit. 


i.A:  undecim  (sic).  —  2.  AB  :  vocaverunt.  —  ^.A:  aptiiis.  —  4,  ABC  :  ahlmni- 
natione.  ■ —  5.  ABC  :  brachis.  —  6.  O  ajoute  et.  —  7-  Q  :  honiinis.  —  8.  .^  ;  deci- 
muvi  (sic).  —  9-  iC?  •■  respondit.  —  10.  A  omet  dicta  Johanna.  —  11.  Ms.  ab.  —  12, 
U,  fol.  27  \">. 


102  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

Et  consequenter  interrogata  utrum  ceperit  habitum  et  arma,  cum 
cneteris  habituamentis  guerric,  per  mandatum  Dei  :  respondet  quod 
se  refert,  ut  prius,  [ad]  '  per  ipsam  super  hoc  alias  -  responsa  \ 

Die  jovis,  xxii.  mensis  februarii,  confessa  est  quod  vox  dixit  sibi 
ut  iret  ad  Robertum,  capitaneum  de  Vaucoiiloiir  •*  et  ipse  traderet  ei 
gentes  ;  cui  respondit  quod  ipsa  erat  una  pauper  filia,  nec  sciret 
equitare,  nec  guerram  deducere^.  Item,  confessa  est  sedixisse  avun- 
culo  suo  quod  volebat  manere  modico  tempore  pênes  eum;  et  ibi 
mansit  octodiebus,  vel  circiter^.  Dixitque  avunculo  suo- quod  opor- 
tebat  eam  ire  ad  Vauucolonr'  ;  qui  duxit  eam  illuc.  Item  dixit  quod, 
quando  ivit  ad  regem  suum,  induta  erat  veste  virili,*Dixit  etiam 
quod,  antequam  adiret'**  dictum"  regem  suum,  dux  Lotharingioi  man- 
davit  eam  sibi  mittendam  "^  ;  ad  quem  ipsa  ivit,  et  ci"  dixit  quod 
volebat  ire  in  Franciam.  Cui  ipse  petivit  de  sua  sanitate,  et  ipsa 
dixit  quod  de  hoc  nesciebat  aliquid,  parum  declaransei  de  suo  voia- 
gio. 

Item  dixit  dicto  duci  quod  traderet  ei  filium  suum  et  gentes,  pro 
ducendo  eam  in  Franciam,  et  ipsa  oraret  Deum  pro  sua  sanitate '^ 
Et  ad  ipsum  ducem  iverat  per  snlvum  conductum;  et  inde  reversa 
est  ad  villam  de  Faiicoulotir^\  Item  dixit  quod,  in  recessu  de  Vau- 
coiilojir,  ipsa  in  habitu  virili,  cum  ense  sibi  tradito  per  dictum 
Robertum,  absque  alla  armatura,  associata'*  uno  milite,  uno  scuti- 
fero  et  quatuor  famulis,  ivit  cubitum  ad  Sanctum  Urbanum  et 
cubuit  in  abbatia.  Dixit  etiam  quod,  eundo  iter  suum,  transivit 
Autisiodori,  ubi   missam  audivit   in  magna''  ecclesia  ;  et    habebat 


Et  interroguée,  s'elle  a  prins  cel  habit  et  armeures  et  abillemens,  se 
c'est  par  le  commandement  de  Dieu  qu'elle  les  a  prins  :  respond  :  «  Je  m'en 
raporte  comme  dessus  ad  ce  que  autresfois  j'ay  respondu'^.  » 


I.  O  omet  [aâ].  —  2.  A  :  alias  super  hoc.  —  )•  Q  ■'  responsis.  —  4.  C  ;  Vaiicou- 
leiir. —  ).  A  :  deducere  guerram.  —  6.  A  :  circa.  —  7.  C/  Vaucohur.  — 8.  5; 
audiret.  — 9.  O  :  dominum.  —  10.  Cornet  sibi  tiiittendam.  —  11.  C  omet  ei.  — 
12.  A  :  sanitate  .wa.  -^  13.  C  ;  Vaucouleur.  —  14.  C  :  associato.  —  x<i.  A  :  matrice. 
—   16.  r,  fol.  27.  v". 


PROCÈS    DE   CONDAMNATION   DE   JEANNE    d'aRC  183 

saspe  suas  voces  secum.  Ulterius  dixit  quod  dictus  Robertus  rece- 
pit  juramentum  ab  ipsis  qui  eam  duxerunt  quod  beneet  secure  eam 
ducerent;  et  in  recessu  dixit  idem  Robertus  ipsi  Johannas  :  «  Vade, 
et  veniat  quid  inde  venire  poterit.  »  Dixit  etiam  quod  oportebat 
eam  mutare  habitum  suum  in  habitum  virilem,  credens  quod  con- 
silium  suum  '  in  hoc  bene  dixerit  sibi.  Dixit  etiam  quod,  sine 
impedimento,  ipsa  venit  usque  ad  regem  suum,  cui  prius  ^  misit 
litteras,  cum  adhuc  esset  ^  in  Sancta  Katharina  de  Fierbois  '^. 

Die  martis,  xxvii.  februarii,  interrogata  si  vox  praecepit  ei  quod 
caperet  '  habitum  virilem  :  respondit  quod  de  habitu  parum  quid 
est,  et  de  minori  ;  nec  cepit  habitum  per  consilium  hominis  mundi  ; 
nec  eumdem  habitum  cepit,  nec  fecit  aliquid,  quin  hoc  sit  per  prae- 
ceptum  Domini  nostri  et  Angelorum  ;  nec  unquam  cepit  hujus- 
modi  habitum,  per  ordinationem  dicti  Roberti.  Interrogata  si  bene 
fecerit  capiendo  hujusmodi  habitum  :  respondit  quod  omne  illud 
quod  fecit  per  prasceptum  Domini  nostri,  ipsa  crédit  se  bene  fecisse, 
et  inde  exspectat  bonum  garantizamentum  et  bonum  succursum. 
Dixit  etiam  quod  habebat  unum  ensem  quem  ceperat  apud  Vau- 
coulour  ^. 

Die  XII.  martii,  interrogata  si  ad  requestam  dicti  Roberti  acce- 
perat  hujusmodi  habitum,  et  utrum  voxei  pr^eceperat  de  Roberto  '  : 
respondit  ut  supra.  De  voce  respondit  quod  totum  id  quod  fecit  de 
bono,  ipsa  fecit  per  praeceptum  vocum;  et  quoad  habitum,  alias 
respondebit  ^,  quia  nunc  non  est  de  hoc  advisata,  sed  de  hoc  crastina 
die  respondebit. 

Sabbati,  décima  septima  martii,  interrogata  quale  garantizamen- 
tum et  qualem  succursum  exspectat  habere  a  Domino  nostro,  de 
hoc  quod  portât  habitum  viri  :  respondit  quod,  quantum  ad  habi- 
tum et  caetera  quas  fecit,  ipsa  inde  noluit  habere  aliud  prsemium 
nisi  saivationem  animïe  suas. 


I.  A  :  suum  consilium.  —  2.  A  ajoute  ipsa.  —  ^.  A  :  esse  (sic).  — 4.  C  : 
Fierhoys.  —  5.  C  ;  acciperet.  —  6.  C  :  Vaucoleiir.  —  7.  AC  :  prxceperal.  De 
Roherto,  respondit  ut  supra.  —  8.    B  et  2  :  respondit. 


iS^  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    DARC 

XIII.  «  Item,  dicta  Johanna  attribuit  Deo,  Angelis  et  Sanctis  ejus 
quod  pnecipiunt  ea  quîe  sunt  contra  honestatem  sexus  muliebris,  et 
in  lege  divina  prohibita,  et  '  etiam  Deo  et  hominibus  abominabi- 
lia  -,  et  per  ecclesiasticas  sanctionessub  pœna  anathematis interdicta, 
ut  quod  induatur  vestibus  virilibus,  curtis,  brevibus  et  dissolutis, 
tam  in  subtunicalibus  et  caligis,  quam  in  aliis  ;  et  sequendo  pr^- 
ceptum  eorum,  induta  est  aliquando  sumptuosis  et  pomposis  ves- 
tibus, de  pannis  pretiosis  et  aureis,  ac  etiam  foderaturis;  et  non 
solum  usa  est  tunicis  brevibus,  sed  etiam  tabardis  et  togis  scissis  ' 
ab  utroque  latere  ;  et  hoc  notorium  est,  cum  capta  fuerit  in  una 
heuqua  aurea,  undique  aperta  ;  habens  ^  etiam  in  capite  cappellos 
seu  pileos  et  capillos  5  ad  modum  virorum  in  rotundum  tensos  ;  et 
generaliter,  omni  pudore  muliebri  abjecto,  et  non  solum  contra 
decentiam  muliebrem,  imo  etiam  contra  illam  qua;  pertinet  viris 
morigeratis,  usa  est  omnibus  illis  cultibus  et  vestibus,  quas  homines 
dissolutissimi  sibi  soient  assumera,  arma  etiam  invasiva  portando. 
Qune  attribuere  prasceptoDei,  sanctorum  Angelorum  ac  etiam  sanc- 
tarum  Virginum,  est  blasphemareDeum  et  Sanctos,  subvertere  legem 
Dei,  jura  canonica  violare,  sexum  muliebrem  et  ejus  honestatem 
scandalizare,  omnem  decentiam  cultusexterioris  pervertere,  exempla 
totius  dissolutionis  in  génère  humano  ^  approbare,  et  ad  hoc 
homines  inducere.  « 

*  Ad  hune  "  articulum  respondet  Johanna  ^  quod  non    blasphe- 
mavit  Deum  nec  Sanctos  ejus. 

Die  martis,  xxvii.   mensis  februarii,  interrogata  si  videatur  sibi 
quod  ^  pr^ceptum  eidem  factum  de  accipiendo  habitum  virilem  sit 


*Quoad  decimum  terliiini  :  respond  :  «  Je  n'ay  blasphémé  Dieu,  ne  ses 
Saincts.  » 

Et  quant  il  luy  fut  exposé  que  les  sains  canons  et  les  sainctes  escrip- 
tures  mectent  que  les  femmes  qui  prennent  abit  d'omme,  ou  les  hommes 


I.  A  :  ac.  —  2.  BC  :  abhominàbilia.  —  3.  BC  :  sciscis.  —  4-  Q-'  hiijiis.  — 
5.  C  omet  et  capillos.. —  6.  C  omet  in  génère  humano.  —  j.  A  :  decimum  tertium. 
—  8.  /4  ;  dicta  Johanna  respondet.  -, —  9.  BC  :  per. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  185 

licitum  :  respondit  quod  omne  id  quod  ipsa  fecit,  hoc  est  per  pras- 
ceptum  Domini  nostri;  et  si  alium  habitum  pntciperet  eidem 
Johanna:  accipere,  illum  acciperet,  ex  quo  hoc  faceret  per  pn'ecep- 
tum  Dei.  —  Interrogata  si,  in  isto  casu  particulari,  de  habitu  virili, 
ipsa  crédit  se  bene  fecisse:  respondit  quod  sine  priecepto  Dei  non 
accepit,  et  quod  nihil  mundi  fecit  in  his  quas  fecit,  quin  '  sit  ex 
praecepto  Dei. 

Sabbati  tertia  martii  %  interrogata  si,  quando  venit  primo  ad 
prîesentiam  régis  sui,  ipse  petiit  ab  eadem  utrum  habebat  per  reve- 
lationem  mutare  habitum  suum  :  respondit  :  «  Ego  vobis  de  hoc 
aHas  5  respondi  »,  et  «  tamen  non  recordor  si  hoc  fuerit  a  me 
petitum  ».  Et  ulteriusdixitquod  hoc  scriptum  est  Pictavis.  — Item, 
dicta  die  sabbati,  tertia  martii,  interrogata  si  credat  quod  deliquis- 
set  aut  fecisset  peccatum  mortale,  accipiendo  habitum  muliebrem  : 
respondit  quod  melius  facit  de  obediendo  et  serviendo  Domino  suo 
supremo,  sciUcet  Deo. 


habit  de  femme,  est  chose  abhominable  à  Dieu,  en  demandant  s'elle  a 
prins  ces  habis  du  conmiandement  de  Dieu  :  respond  :  «  Vous  en  estes 
assés  respondus  ;  et  se  voulésque  vous  responde  plus  avant,  donnez  moy 
dilacion,  et  je  vous  en  respondray.  » 

Item  dit,  après  ce  qu'elle  fut  interroguée  se  elle  vouldroit  prandre  abit 
de  femme  pour  ce  qu'elle  peust  recepvoir  son  Saulveur  à  ceste  Pasque  : 
respond  qu'elle  ne  laissera  point  son  abit  encore,  pour  quelque  chose,  ne 
pour  recepvoir,  ne  pour  autre  chose 4  ;  et  dit  qu'elle  ne  fait  point  de 
différence  de  abit  d'omme  ou  de  femme,  pour  recepvoir  son  Sauveur,  et 
que  pour  cest  abit,  on  ne  luy  doit  point  refuser. 

Et  interroguée  par  ung  qui  parloit,  luy  demandoit  s'elle  Tavoit  point 
par  révélacion  ou  du  commandement,  de  porter  cest  habit  :  respond 
qu'elle  en  a  respondu  ;  à  quoy  se  raporte.  Et  après  dit  que  dedans  demain 
elle  en  envoyera  responce. 

Item,  dit  qu'elle  sçait  bien  qui  luy  a  fait  prandre  l'abit;  mais  ne  sçait 
point  comme  elle  le  doit  révéler  >. 


I.  A  ajoute  lioc.  —  2.  O  omet  martii.  —  3.  ^  ;  alias  vobis  de  hoc.  —  4.  Ms.  en 
marge  :  une  main.  —  5.  C/,  fol.  28.  Il  se  prescrite  ici  une  assez  notable  différence 
entre  la  minute  du  greffier  et  la  rédaction  définitive.  Deux  réponses  de  la  Pucelle 


l8é  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

XIV.  «  Item,  dicta  Johanna  asserit  se  bene  facere,  talibus  vesti- 
bus  et  habitibus  virilibus  dissolutis  utendo;  et  in  hoc  vult  perma- 
nere,  dicens  se  ista  non  dimissuram,  nisi  licentiam  habeat  expressam 
a  Dec  per  revelationem,  injuriando  Deo,  Angelis  et  Sanctis  ejus.  » 

*  Ad  hune'  articulum,  respondit  Johanna  quod  non  tacit  mahim 
de  serviendo  Deo,  et  crastina  die  nobis  responderet  de  contentis  in 
articulo. 

Et  ipsa  die,  interrogata  per  alterum  assistentium  an  ipsa  habe- 
bat,  per  revelationem  aut  praeceptum,  déferre  habitum  virilem: 
respondit  quod  de  hoc  aHas  respondit,  ad  quod  se  refert  ;  et  postea 
dixit  quod,  super  hoc,  die  -  crastina  mitteret  responsum.  Et  ulterius 
dixit  se  bene  scire  quis  eidem  fecit  accipere  habitum  virilem  ;  sed 
nescit  qualiter  débet  hoc  revelare. 

Item,  die  sabbati,  xxiiii.  mensis  februarii,  interrogata  si  vellet 
habere  habitum  mulieris  :  respondit:  «  Si  velitis  mihi  dare  licentiam, 
tradatis  mihi  unam  vestem  muliebrem;  ego  capiam  '  eam  et  ibo; 
alias  non  ;  et  sum  contenta  de  ista,  ex  quo  placet  Deo  quod  eam 
deferam.  » 

Item,  die  lunas,  xir.  martii,  interrogata  si,  capiendo  habitum 
virilem,  ipsa  cogitabat  maie  facere  :  respondit  quod  non  ;  et  '  adhuc 
de  pn\;senti,  si  esset  in  alia  parte  et  in  hoc  habitu  virili,  videtur  ei 
quod  esset  unum  de  magnis  bonis  Franciae,  facere  sicut  5  faciebat 
ante  captionem  suam. 

Item,  die  sabbati,  xvii.    martii,   interrogata,  quia  dixit  quod  de- 


*  Ouoad  decimiiiii  quarium  :  respond  :   «  Je  ne  fais  point   mal  de   Dieu 
servir;  et  demain  vous  en  serés  respondus  ^\  » 


sont  supprimées  dans  cette  dernière;  deux  autres  y  sont  rangées  sous  l'article 
XIV.  (Voyez  ligne  8  de  cette  page  :  Et  ipsa  die,  interrogata.  .  .)  Pas  plus  que 
Quichcrat,  je  ne  m'explique  l'omission.  Quant  à  la  transposition,  elle  doit  vrai- 
semblablement être  attribuée  à  une  erreur  du  copiste  qui  a  exécuté  le  manuscrit  de 
D'Urfé.  —  I.  A  :  decimum  quartum.  —  2.  A  omet  die.  —  3.  C  .•  accipiam.  — 
4.  AC  ajoutent  quod.  —  5.  AC  ajoutent  ipsa.  —  6.  U,  fol.  28,  r". 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  187 

fert  habitum  virilem  per  prasceptum  Dei,  quare  ipsa  petit  camisiam  ' 
mulieris  in  articule  mortis  :  respondit  quod  sufficit  sibi  quod  cami- 
sia  *  sit  longa. 

XV.  «  Item,  cum  requisierit  dicta  Johanna  aliquando  et  pluries 
quod  permitteretur  ei  audire  missam,  monita  habitum  virilem 
deserere  et  resumere  muliebrem,  dando  ei  spem  per  judices  quod 
admitteretur  ad  auditionem  missas  et  communionem  sacramento- 
rum,  in  casu  quo  vellet  dimittere  ex  toto  habitum  virilem  et  mu- 
liebrem sumere,  secundum  decentiam  sui  sexus,  noluit  acquies- 
cere;  scilicet,  sed  >  non  communicare  sacramentis  et  divinis  officiis 
pra:elegit,  quam  hujusmodi  habitum  deserere,  fingendo  hoc  dis- 
plicere  Deo.  In  quo  apparet  pertinacia  ejus,  et  induratio  in  malo, 
defectus  caritatis,  inobedientia  ad  Ecclesiam  et  divinorum  sacramen- 
torum  contemptus.  » 

*  Ad  hune  ^  articulum,  dicta  die  martis,  xxvii.  martii,  respon- 
dit ^  Johanna  quod  carius  diligit  mori  quam  revocare  id  quod  ipsa 
fecit  de  pra;cepto  Domini  nostri. 

Dicta  die,  interrogata  si  velit  deserere  habitum  virilem  pro  au- 
diendo  missam  :  respondet,  quantum  ad  habitum  quem  defert, 
ipsa  non  dimittet  eum  adhuc  ;  nec  est  in  ea  détermine  infra  quem 
dimittet  eum. 

Item,  eadem  die,  dicit  quod,  si  judices  "réfutent  sibi  de  audiendo 
missam,  bene  est  in  Domino  nostro  de  faciendo  ei  audire,  quando 
placuerit,  sine  ipsis. 


*  Ouoad  decimum  quintum  :  respond  qu'elle  ayme  plus  chier  mourir 
que  révoquer  ce  qu'elle  a  fait  du  commandement  de  Nostre  Seigneur  <^. 

hiterroguée  s'elle  veult  laisser  Tabit  de  homme  pour  ouyr  messe  :  res- 
pond, quant  à  l'abit  qu'elle  porte,  elle  ne  le  laissera  point  encore  ;  et 
qu'il  n'est  point  en  elle  du  terme  dedans  quant  elle  le  laissera. 

Item^  dit  que,  se  les  juges  luy  refusent  de  faire  ouyr  messe,  il  est  bien 
en  nostre  Seigneur  de  luy  faire  ouyr,  quant  il  luy  plaira,  sans  eulx  7. 

I.  C  :  catuiseam.  —  2.  C  :  camisea.  —  3-0  omet  sed.  — 4.  A  :  decimum 
quintum.  —  ).  A  :  respondet.  —  6.  Ms.  en  marge  :  une  main.  —  7.  Ms.  .-en 
marge  :  une  main. 


l88  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Item,  quantum  ad  residuum  articuli,  de  sequela  :  respondet  quod 
confitetur  se  bene  fuisse  monitam  de  capiendo  habitum  muliebrem  ; 
quajitum  vero  ad  irreverentiam  et  alias  sequelas,  negat. 

Irem,  die  jovis,  xv.  martii,  interrogata  quod  pr^eeligeret,  scilicet 
capere  habitum  muliebrem  et  audire  missara,  vel  manere  in  habitu 
viri  et  non  audire  missam  :  respondit  :  «  Certificetis'mihi  deaudien- 
do  missam,  si  sim  in  habitu  muliebri  ;  et  super  hoc  respondebo 
vobis.  »  Ad  quod  fuit  sibi  dictum  per  interrogantem  quod  eam  de 
hoc  certificabat.  Tune  ipsa  Johanna  respondit  :  «  Quid  dicetis  vos  ', 
si  ego  juravi  et  promisi  nostro  régi  non  deporiere  istum  habitum  ? 
Verumtamen  ego  respondeo  vobis  :  faciatis  mihi  fieri  unam  ves- 
tem  longam  usque  ad  terram,  sine  cauda,  et  eam  tradatis  mihi  ad 
eundum  ad  missam  ;  et  postea,  in  regressu,  ego  resumam  habitum 
quem  habeo.  »  — Iterum  interrogata  de  accipiendo  habitum  mulie- 
brem ex  toto,  pro  eundo  auditum  missam  :  respondit  :  «  Ego  habe- 
bo  consilium  super  hoc,  et  postea  respondebo  vobis.  »  Et  ulterius 
requisivit,  in  honore  Dei  et  Nostrre  Dominae,  quod  ipsa  posset 
audire  missam  in  ista  bona  villa.  Ad  quod  fuit  sibi  dictum  quod 
ipsa  caperet  habitum  muliebrem  simpliciter  et  absolute.  Et  ad  hoc 
ipsa  Johanna  respondit  :  «  Tradatis  mihi  habitum  ad  modum  unius 
filiit  burgensis,  scilicet  unam  houpelandam  ^  longam  et  similiter 
capucium  muliebre,  et  ipsa  accipiam  pro  audiendo  missam.  »  Et 
insuper  instantius  quem  poterat,  tune  requisivit  quod  dimitteretur 
ei  ille  habitus  quem  deferebat,  et  quod  permitteretur  ei  audire  mis- 
sam, absque  mutatione. 

Item,  sabbati  xvii.  martii,  mterrogata  quid  dicebat  ipsa  ad  dic- 
tum habitum  muliebrem  qui  sibi  offerebatur,  ut  posset  audire  mis- 
sam  :  respondit,  quantum  ad    habitum    muliebrem,   non   caperet 


Ifem  dit,  quant  au  résidu  de  l'article  de  la  séquelle  :  respond  qu'elle 
confesse  bien  avoir  esté  amonnestée  de  prandre  abit  de  femme.  Quant  à 
l'inrévérence  et  autres  séquelles,  les  nye  '. 


I.  O  omet  l'os.  —  2.  C  :  hoppela/idavi.  —  3.  U,  fol.  28,  r". 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D*ARC  189 

illum  adhuc,  donec  placuerit  Domino  nostro  ;  et,  si  ita  sit  quod 
oporteat  eam  duci  usque  in  judicium  et  eam  spoliari,  ipsa  requirit 
dominis  ecclesiasticis  ut  dent  ai  gratiam  habendi  unam  camisiam 
muliebrem  et  unum  capitegium  in  capite  suo  ;  quia  praidiligit 
mori  quam  revocare  id  quod  Dominus  noster  fecit  sibi  fieri.  Et 
crédit  firmiter  quod  Dominus  noster  non  permittet  eam  venire  ita 
basse,  quin  habeat  succursum  a  Deo  bene  cito  et  per  miraculum. 
—  Item,  eadem  die,  interrogata,  quia  dixit  quod  caperet  habitum 
muliebrem,  dummodo  permitteretur  abire,  utrum  hoc  placeret 
Deo:  respondit,  si  daretur  sibi  licentia  in  habitu  muliebri,  ipsa  se 
poneret  cito  in  habitu  viriH,  et  faceret  illud  quod  fuit  sibi  prœcep- 
tum  per  Dominum  nostrum;  nec  faceret  pro  aliqua  re  juramentum 
quin  se  armaret  et  poneref  in  habitu  viriH,  pro  faciendo  placitum 
sive  voluntateni  Domini  nostri. 

XVI.  «  Item,  dicta  Johanna  perantea,  post  ejus  captionem,  in 
Castro  de  Beaurevoir  et  Attrebati  %  pluries  fuit  monita  caritative  per 
nobiles  et  notabiles  personas  utriusque  sexus  deserere  habitum  viri- 
lem,  et  vestes  suo  sexui  congruas  et  décentes  resumere,  Quod  omni- 
no  facere  recusavi^  et  adhuc,  ut  pr^dictum  est,  perseveranter  récu- 
sât, et  cîetera  opéra  facere  sexui  muliebri  convenientia,  in  omni- 
bus, virum  magis  se  gerens  quam  mulierem.   » 

*  Ad  hune  ^  articulum,  respondet  Johanna  quod,  Attrebati  >  et 
in  Castro  de  Beaurevoir,  fuit  bene  monita  capere  habitum  mulie- 
brem ;  quem  tune  recusavit,  et  adhuc  récusât.  Et,  quantum  ad  alla 
opéra  muliebria,  dicit  quod  sunt  satis  ali^e  mulieres  pro  his  facien- 
dis. 


*  Ouoad  decimum  sextum  :  respond  que,  à  Arras  et  Beaurevoir,  a  bien 
esté  amonnestée  de  prandre  habit  de  femme,  et  l'a  refusé  et  refuse 
encore.  Et  quant  aux  autres  œuvres  de  femme,  dit  que  il  y  a  assés 
autres  femmes  pour  ce  faire  ^. 


I.  ABC  :  Attrabati.  —  2.  A  :  decimum  sextum.  —  3.  BC  :  Attrahati.  —  4.  U, 
fol.   28,  ro. 


190  PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

Die  sabbati,  tertia  martii,  intèrrogata  si  habeat  memoriam 
utrum  magistri  qui  in  alia  obedientia  eam  examinaverunt,  quidam 
per  unum  mensem,  et  alii  per  très  hebdomadas,  interrogaverânt 
eam  de  mutatione  sui  habitus  :  respondit  quod  non  reminiscitur  ; 
tamen  interrogaverunt  eam  ubi  ipsa  ceperat  ilkid  habilitamentum 
viri  ;  quibus  dixit  quod  ceperat  apud  Vaucoulour  \  —  Intèrrogata  si 
petierint  ab  ea  an  ceperit  per  voces  suas  ^  :  respondit  quod  non 
recordatur;  nec  recordatur  si  regina  sua  id  ipsum  petierit  ab  ea.  — 
Iterum  intèrrogata  si  rex  suus,  et  regina,  ac  Ciieteri  de  parte  adversa 
requisierint  eam  deponere  habitum  suum  et  sumere  habitum 
muliebrem  :  respondit  :  «  Hoc  non  est  de  processu  vestro.  » 

Ulterius  intèrrogata  si  de  hoc  fuerit  requisita  apud  Bcaurevoir  : 
respondit  vere  quod  sic  ;  et  tune  respondit  quod  non  mutaret 
absque  licentia  Domini  nostri.  Item  dixit  quod  domicella  ^^^  Ltixem- 
Wforequisivitdominum  de  Luxenibonrc  quod  ipsa  Johanna  non  tra- 
deretur  Anglicis.  Item  dixit  quod  praedicta  domicclla  et  domina  de 
Beaiirevoir  obtulerunt  ei  habitum  muhebrem,  vel  pannum  pro 
faciendo  illum,  requirentes  ei  quod  illum  deferret;  quibus  respon- 
dit se  non  habere  licentiam  a  Domino  nostro,  et  quod  nondum  ade- 
rat  tempus.  Dixit  insuper  quod  dominus  Johannes  de  Pressy^  miles, 
et  nonnuUi  ahi  obtulerunt  ei  habitum  muliebrem,  Attrebati  ',  et 
pluries  petierunt  ab  ea  si  vellet  mutare  habitum.  Praeterea  dixit 
quod,  si  debuisset  mutare  hujusmodi  habitum,  ipsa  mutasset 
citius  ad  requestam  prasdictarum  duarum  dominarum  quam  alia- 
rum  ^  exsistentium  in  regno  Francia;,  excepta  regina  sua.  —  Intèr- 
rogata ulterius  utrum,  dum  Deus  ei  revelavit  quod  habitum  suum 
mutaret,  si  hoc  fuit  per  vocemsancti  Michaelis  vel  sanctarum  Katha- 
rinie  et  Margaretïe  :  respondit  :  «  Vos  non  habebitis  de  hoc  nunc 
aliud.  » 

XVII.  «  Item,  cum  dicta  Johanna  devenit  ad  praesentiam  dicti 
Karoli,  sic  induta  et  armata,  ut  pra^missum  est,  inter  alia,  tria  sibi 


I.  C  .•    Vaiicouleur.  —  2.  AC  :  suas  voces.  —  3.  ABC  :  Attrabati.   —  A-  Q  ■ 
aliorum. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  I9I 

promisit:  primum  quod  levaret  obsidionem  Aurelianensem;  secun- 
dum  quod  faceret  eum  coronari  Remis  ;  et  tertium  quod  vindica- 
ret  eum  de  suis  adversariis,  eosque  omnes  sua  arte  aut  interfice- 
ret,  aut  expelleret  de  lioc  regno,  tam  Anglicos  quam  Burgundos.  Et 
de  istis  promissis  pluries  et  in  pluribus  locis  publiée  dicta  Johanna 
se  jactavit;  qui\;,  ut  major  fides  adhiberetur  dictis  et  factis  suis, 
tune  et  deinceps  fréquenter  usa  est  divinationibus,  detegendo 
mores,  vitam  et  occulta  facta  aliquorum  venientium  ad  pra.»sentiam 
suam,  quos  antea  non  noverat  nequeviderat,  jactandose  illa  cognos- 
cere  per  revelationem.  » 

*  Ad  hune  '  articulum  -  respondet  '  Johanna  se  portasse  nova  ex 
parte  Dei  régi  suo,  quod  Dominus  noster  redderet  sibi  regnum  suum 
Francise,  faceret  eum  coronari  Remis  et  expelleret  suos  adversarios. 
Et  de  hoc  fuit  nuntia  ex  parte  Dei,  sibi  dicendo  quod  eam  poneret 
audacter  in  opère,  et  quod  levaret  obsidionem  Aurelianensem. 
Item  dixit  quod  ipsa  loquebatur  de  toto  regno,  et  quod,  si  dominus 
Burgundiie  et  alii  subditi  regni  non  venirent  ad  obedientiam,  rex 
suus  per  vim  faceret  eos  venire.  Item  dixit,  quantum  ad  finem  arti- 
culi,  de  cognoscendo  Robertum  de  Baudricourt  et  regem  suum, 
quod  ipsa  se  referebat  ad  hoc  quod  alias  super  hoc  responderat  K 

Die  jovis,  xxii.  februarii,  confessa  fuit  quod,  quando  ipsa  venit 


*  Ouoad  decimum  septimuin  :  respond  qu'elle  confesse  qu'elle  porta  les 
nouvelles  de  par  Dieu  à  son  roy,  que  nostre  Sire  lui  rendroit  son 
royaume,  le  feroit  couronner  à  Rains,  et  mectre  hors  ses  adversaires. 
Et  de  ce  en  fut  messagier  de  par  Dieu  '  ;  et  qu'il  la  meist  hardiement 
en  oeuvre  ;  et  qu'elle  lèveroit  le  siège  de  Orléans. 

Item,  dit  qu'elle  disoit  tout  le  royaume,  et  que,  se  monseigneur  de 
Bourgongne  et  les  autres  subgectz  du  royaume  ne  venoient  en  obéis- 
sance, que  le  roy  les  y  feroit  venir  par  force. 

Ifem  dit,  quant  à  la  fin  de  l'article,  de  congnoistre  Robert  et  son  roy  : 
respond  :  «  Je  m'en  tien  ad  ce  que  autresfois  j'en  ay  respondu  ^.  » 


I.  A   :  decimum   septimum.   —  2.  A  omet  articulum.  —  3.  A  ajoute  dictn.  — 
4.  A  :  lesponderct.  —  5.  Ms.  en  marge:  Vray.  —  6.   U,  toi.  28,  r". 


192  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

apud  Vaiiconhiir  \  ipsa  cognovit  Robertum  de  Baudricourt,  et  tamen 
eum  antea  nunquam  viderat;  et  hoc  fuit  per  vocem  quic  dixit  ei 
quod  ipse  erat  ille.  Item  dixit  quod  ipsa  reperit  regem  suum  apud 
Chinon,  ubi  applicuit  quasi  in  meridie,  et  hospitata  fuit  in  quodam 
hospitio;  et,  post  prandium,  ivit  apud  regem  suum  in  Castro,  quem, 
dum  intravit  cameram,  ipsa  cognovit  inter  caeteros  et  per  consilium 
vocum;  cui  quidem  régi  dixit  quod  ipsa  volebat  ire  debellatum 
Anglicos. 

Die  martis,  xiii.  niartii,  interrogata  de  quodam  sacerdote  concubi- 
nario,  et  de  una  tassa  argentea  perdita,  etc.  :  respondit  de  hoc  toto 
se  ^  nescire  ahquid,  nec  de  hoc  unquam  audivisse  loqui. 

XVIII.  «  Item,  dicta  Johanna,  quamdiu  stetit  cum  dicto  Karolo, 
totis  viribussibi  et  suis  dissuasit  ne  attenderent  quoquomodo  alicui 
tractatui  pacis  seu  appunctuamento  cum  adversariis  suis,  semper  eos 
incitando  ad  occisionem  et  effusionem  sanguinis  humani;  asserendo 
quod  pax  haberi  non  posset,  nisi  cum  bute  lanceas  et  ensis;  et  quod 
a  Deo  erat  sic  '  ordinatum,  quia  adversarii  régis  ahas  non  dimitte- 
rent  illud  quod  occupant  in  regno;  quos  sic  debellare  erat  unum  de 
magnis  bonis  quod  posset  contingere  toti  christianitati,  ut  dice- 
bat.  » 

*Ad  hune  '  articulum  respondet  Johanna,  quantum  ad  ducem 
Burgundia;,  ipsa  requisivit  eum  per  litteras  et  suos  ambaxiatores  >, 
quod  esset  pax  inter  regem  suum  et  dictum  ducem;  quantum  vero 
ad  AngHcos,  pax  quam  oportet  ibi  esse,  est  quod  vadant  ad  patriam 
suam  in  AngHa.  Et  de  residuo  articuh,  ahas  respondit,  ad  quam 
responsionem  se  refert. 


*  Quoad  decimum  octaviim  :  dit,  quant  à  la  paix,  dit,  quant  au  duc  de 
Bourgongne,  elle  l'a  requis  le  duc  de  Bourgogne,  par  lectres  et  à  ses 
ambassadeurs,  que  il  y  eust  paix.  Quant  aux  Angloys,  la  paix  qu'il  y 
fault,  c'est  qui  s'en  voysent  en  leurs  pays,  en  Angleterre.  Et  du  résidu, 
qu'elle  a  respondu  ;  à  quoy  elle  se  rapporte  ^. 

1.  C  :  Vaucoiileur.  —  2.  C  omet  se.  —  3.  AC  :  sic  a  Deo  erat.  — 4.  A  :  decitnum 
oclai'um.  —  5.  A  :  dnibassatores.  —  6.  U,  fol.  28,  r<^. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  19  3 

Die  martis,  xxvii.  februarii,  interrogata  quare  ipsa  non  recepit 
tractatum  cum  capitaneo  de  Gergueait  '  :  respondit  quod  domini  de 
parte  sua  responderunt  Anglicis  quod  ipsi  non  haberent  terminum 
quindecim  dierum  quem  petebant,  sed  recédèrent  cum  suis  equis, 
in  hora  tune  pra:senti.  Et  quantum  ad  ipsam,  dixit  eis  quod  recé- 
dèrent in  suo  gippone  seu  tunica,  vita  eorum  salva,  sivellent; 
alias  caperentur  deinsultu.  —  Interrogata,  si  liabuerit  deliberationem 
cum  consilio  suo,  videlicet  cum  suis  vocibus,  utrum  daret  eis  termi- 
num an  non  :  respondit  quod  de  hoc  non  habet  memoriam. 

XIX.  «Item,  dicta  Johanna,dasmones  consulendo  et  utendodivi- 
nationibus,  misit  quctsitum  quemdam  ensem  absconsum  in  ecclesia 
Beatae  Katharinae  de  Fierbois  \  aut  quem  malitiose,  fraudulenter  et 
dolose  abscondit  sive  abscondi  fecit  in  dicta  ecclesia,  ut,  seducendo 
principes, nobiles,clerum  etpopulum,eosinduceretad  faciliuscreden- 
dum  quod  ipsa  per  revelationem  sciebat  dictum  ensem  in  eodem  loco 
esse,  et  per  haec  et  similia,  in  dicendis  suis  fides  indubia  sibi  faci- 
lius  adhiberetur.  » 

*  Ad  hune  '  articulum,  dicta  die  martis,  xxvii.  martii,  respondet'^ 
quod  se  refert  ad  ea  qu^e  super  hoc  alias  respondit;  et  residuum  arti- 
culi  negat. 

Die  martis,  xxvii.  februarii,  interrogata  si  fuerit  ad  Sanctam 
Katharinam  de  Fierboys  :  respondit  quod  sic,  et  ibi  audivit  très  mis- 
sas  una  die,  et  abinde  recessit  ad  villam  de  Chinon.  Item,  eadem.  die 
martis,  xxvii.  februarii,  dixit  quod  ipsa  habuit  unum  ensem,  quem 
a  villa  Turonensi  vel  Chinon  misit  quassitum  apud  Sanctam  Katha- 
rinam de  Fierboys  ;  qui  ensis  erat  in  terra,  rétro  altare  sanctse  Katha  - 
rinae;  et  satis  cito  repertus  fuit  dictus  ensis  totus  rubiginosus.  — 


*  Oiioad  lieciinuiii  iionutn,  se  refert  ad  ea  quiV  alias  super  hoc  respoiisit,  et 
residuum  arliculi  iiegat  >. 


i.  C  :  Gergeau.  —  2.  C  :  Fierboys.  —  ^.  A  :  decimum   nonum.  —  4.  B  :  res- 
pondit. —  S-  U,  fol.  28,  ro. 

Procès  de  Jeanne  d'Arc.  13 


194        PROCES  DE  CONDAMNATION  DE  JEANNE  D  ARC 

Interrogata  qualiter  sciebat  dictum  ensem  ibi  esse  :  respondit  quod 
eratin  terra,  rubiginosus,  habens  quinque  cruces;  et  hoc  scivit  per 
voces  suas,  dicens  quod  nunquam  viderat  hominem  per  quem  misit 
quassitum  dictum  ensem;  quae  scripsit  gentibus  ecclesiae  quod  eis 
placeret  quod  ipsa  haberet  dictum  ensem,  quem  sibi  miserunt;  nec 
erat  multum  profunde  in  terra,  rétro  dictum  altare,  ut  sibi  videtur; 
verumtamen  nescit  proprie  si  hoc  erat  ante  vel  rétro;  et  crédit  quod 
ipsa  scripsit  quod  esset  rétro.  Item  dixit  quod,  statim  quod  fuit 
repertus  dictus  ensis,  gentes  ecclesiic  loci  fricaverunt  eum,  et  illico 
cecidit  rubigo  sine  vi;  et  fuit  unus  armarius  de  Turonis  qui  ivit 
qusesitum  dictum  ensem.  Et  ei  dederunt  vaginam  gentes  ecclesia^ 
Sanctas  Katharinre,  et  illi  de  Turonis  simul  ;  et  fecerunt  fieri  duas 
vaginas,  unam  develuto  rubeo,  aliam  de  panno  aureo;  et  ipsa  fecit 
fîeri  unum  de  corio  bene  forti.  Dixit  etiam  quod,  dum  capta  fuit, 
non  habebat  dictum  ensem,  quem  scmper  ex  tune  portavit  usque 
quo  ipsa  recessit  de  Sancto  Dion3'sio.  Interrogata  de  benedictione, 
si  aliquam  fecerit  vel  fecit  fieri  supra  dictum  ensem  :  respondit 
quod  non,  nec  scivisset  facere  aliquid.  Item  dixit  quod  bene  dilexit 
prasdictum  ensem,  eo  quod  repertus  fueratin  ecclesia  Sanctae  Katha- 
rinae,  quam  bene  diligebat. 

Item,  die  sabbati,  xvii.  mensis  martii,  interrogata  de  quo  deser- 
viebant  ilhe  quinque  cruces,  quc-e  erant  in  ense  reperto  in  ecclesia 
Sanctae  Katharin^e  de  Fierboys  :  respondit  quod  de  hoc  nescit  ali- 
quid. 

XX.  «  Item,  ipsa  Johanna  sortem  posuit  in  anulo,  vexillo  et  cer- 
tispeciis  tel«  ac  pannoncellis  '  quos  deportare  et  a  suis  deportari 
facere  solebat,  ac  etiam  in  ense  invento  per  revelationem,  ut  dicit, 
apud  Sanctam  Katharinam  de  Fierboys,  dicens  illa  esse  bene  fortu- 
nata.  Et  super  ea  fecit  multas  exsecrationes  et  conjurationes,  in  plu- 
ribus  et  diversis  locis,  publice  asserens  per  ea  magna  facere,  et  obti- 
nerede  adversariis  victoriam;  nec  suis  gentibus,  pannoncellos  hujus- 

I.  La  (omiQ  pi'niioiiceîlus  est  constante  en  AC. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  I95 

modi  habentibus,  aliquid  adversi  in  suis  aggressionibus  et  factis 
posse  contingere,  aut  ipsos  aliqnod  infortiinium  pati.  Quod  specia- 
liter  palam  et  publice  publicavit  Compcndii,  pridie  quam  de  dicta 
villa  Compendii,  cum  exercitu,  fecitexitum  contra  dominumdiicem 
BurgundiîE,  in  quo,  vulneratis,  interfectis  et  captis  multis  de  suis, 
capta  est  et  deprehensa.  Et  idem  publicaverat  et  fecerat  in  Sancto 
Dionysio,  cum  excitaret  exercitum  ad  dandum  insultum  contra 
Parisius.  » 

*Ad  hune  '  articulum,  die  martis,  xxvii.  martii,   dixit  quod  se 
refert  ad  ea  quje  super  hoc  alias  respondit.  Et  ulterius  addit  quod,. 
de  aliqua  re  quam  fecerit,  non  erat  sortilegium,  nec  aUa  mala  ars  ; 
sed  de   bono  t'ortunio  sui  estandart,  se   refert  ad  fortunium  quod 
Dominus  noster  in  eo  transmisit. 

Die  martis,  xxvii.  februarii,  interrogata  si  posuerit  ensem  suum 
supra  aliquod  altare  :  respondit  '  quod  non,  quod  sciât,  nec  quod 
posuerit  ut  esset  magis  fortunatus '.  Interrogata  si  habebat  ensem 
suum,  quando  fuit  capta  :  respondit  quod  non;  sed  habebat  ununi 
qui  fuerat  captus  supra  unum  Burgundum. 

Item,  die  jovis,  prima  martii,  interrogata  quis  dederat  ei  anulum 
quem  habent  Burgundi  :  respondit  quod  pater  suus  vel  mater  sua, 
et  ei  videtur  quod  in  illo  erat  scriptum  Jhesus  Maria;  sed  nescit 
quis  fecit  ea  scribi;  nec  erat  in  eo  lapis,  ut  videtur  ei;  et  sibi  fuit 
datus  apud  Dompremi  "^.  Dixit  etiam  quod  frater  suus  dédit  ei  anulum 
quem  nos,  episcopus,  habemus,  de  quo  nos  onerat  ut  illum  offe- 
ramus  ecclesias.  Item,  dixit  quod  de  nullo  anulorum  suorum  cura- 
vit  seu  sanavit  aliquam  personam. 


*  Oiioad  vicesuiiuin,  se  refert  ad  ea  qux  super  hoc  respondit.  Et  ulterius 
addit  que  de  chose  qu'elle  ait  fait,  il  n'y  avoit  ne  sorcerie,  ne  autre  mau- 
ves art.  Et  du  bon  eur  de  son  estaindart,  dit  que  de  l'eur,  s'en  raportc 
à  l'eur  que  nostre  Seigneur  y  a  envoyé  > . 


ï.  A  :  vicesiiniini.  —  2.  BC  :  respondet.  —    3.  i^  omet  ce  membre  de  phrase. 
4.  C  :  Dompremy.  —  )■  U,  fol.   28,  ro. 


196  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    DARC 

Item,  die  sabbati,  tertia  mardi,  interrogata,  cum  rex  suus  primo 
posuit  eam  in  opère  etfecit  fieri  suum  vexillum,  an  genres  armoram 
et  alias  gentes  guerrae  fecerunt  fieri  pannoncellos  ad  modum  sui 
vexilli  :  respondit  :  «  Bonum  est  scitu  quod  domini  manutenent 
arma  sua.  »  Item,  respondit  quod  aliqui  socii  guerre  fecerunt  fieri 
pannoncellos  ad  placitum  eorum^  etalii  non.  — Interrogata  de  qua 
materia  fecerunt  fieri,  an  de  tela,  an  de  panno  :  respondit  quod  hoc 
erat  de  albo  satino,  et  in  aliquibus  erant  lilia;  nec  erant  nisi  dua? 
vel  très  lanceae  de  societate  sua;  sed  socii  guerrae  aliquando  facie- 
bant  '  fieri  pannoncellos  adsimilitudinem  suorum,  necfaciebant''  hoc 
nisi  pro  cognoscendo  suos  ab  aliis.  —  Interrogata  si  multum  saepe 
renovabantur  :  respondit  quod  nescit;  et  quando  lanceas  erant  rup- 
tas,  tune  renovabantur  pannoncelli.  —  Interrogata  si  dixerit  quod 
pannoncelli  facti  ad  similitudinem  suorum  essent  '  forturiati  :  res- 
pondit quod  aliquando  dicebatbène  :  «  Intretisaudacter  per  médium 
Anglicorum,  sive  infra  Anglicos  »,  et  ipsamet  ibidem  intrabat.  — 
Interrogata  si  dixerit  eis  quod  portarent  audacter,  et  +  haberent 
bonum  fortunium  :  respondit  quod  bene  dixit  eis  id  quod  venerat 
et  adhuc  erat  venturum.  ^  Interrogata  si  ponebat  vel  apponi  facie- 
bat  aquam  benedictam  supra  dictos  pannoncellos,  dum  eos  çaperet 
de  novo  :  respondit  quod  de  hoc  nescit  aliquid  ;  et,  si  fuerit  factum, 
hoc  non  fuit  de  praecepto  suo.  —  Interrogata  si  viderit  super  eos 
aquam  projici  :  respondit  :  «  Hoc  non  est  de  processu  vestro  »;  et, 
si  viderit  projici,  non  estadvisata  nunc  de  hocrespondere.  —  Inter- 
rogata si  socii  guerrae  faciebant  poni  in  suis  pannoncellis  Jhesus 
Maria  :  respondit,  per  fidem  suam,  de  hoc  nescire  aliquid.  —  Inter- 
rogata si,  circumeundoaltare  vel  ecclesiam,  ad  modum  processionis, 
fecerit  deferri  telas,  pro  faciendo  pannoncellos  :  respondit  quod 
non,  nec  de  hoc  quidquam  fieri  vidit. 

Item,  die  sabbati,  xvii.  martii,  interrogata  de  qua  materia  erat 
anulus  suus,  in  quo  scriptum  erat  Jhesus  Maria  :   respondit    quod 


I.  AB  :  faciehat  (s,ic).  —   2.  BC  :  faciébal  (sic).   —   3.  C  ;  eraut.  —  4.  BC. 
ajoutent  quod. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  I97 

nescit  proprie;  et,  si  sit  de  auro,  non  est  de  auro  puro,  nec  scit  utrum 
sit  aurum  vel  electrum;  et  cogitât  quod  ibi  erant  très  cruces^  nec 
aliud  signum  quod  sciât,  exceptisjHESUS  Maria.  — Interrogata  quare 
ita  libenter  respiciebat  dictum  anuium,  dum  iret  in  facto  guerras  : 
respondit  quod  propter  placentiam  et  honorem  patris  et  matris  suo- 
rum;  et  ipsa  habens  anuium  in  manu  sua  et  in  digito  suo,  tetigit 
sanctam  Katharinam  quae  sibi  apparuit.  —  Interrogata  in  qua  parte 
eam  tetigit  :  respondit  :  «  De  hoc  non  habebitis  aliud.  » 

XXI.  «Item, dicta Johanna, suis'  temeritateetpr^esumptioneducta, 
litteras,  nominibus  istis  Jhesus  Maria  praemissis,  signo  crucis  inter- 
posito,  confici  fecit  et  transmitti,  ex  parte  sui,  domino  nostro  régi, 
domino  Bedfordi^,  tune  regenti  regnum  Francise,  et  dominis  ac 
capitaneis  tune  tenentibus  obsidionem  ante  Aurelianis,  multa  mala 
et  perniciosa  ac  fidei  catholic^e  minus  consona  continentes,  quarum 
ténor  inferius  sequitur.  » 

*  Ad  hune  ^  articulum,  dicta  die  martis,  xxvii.  martii  \  respondit 
quod,  quantum  ad  litteras,  eas  non  fecit  per  superbiam  aut  pras- 
sumptionem,  imo  per  pr^eceptum  Domini  nostri;  et  bene  confitetur 
contenta  in  litteris,  exceptis  tribus  vocabulis. 

Die  jovis,  xxii  ^.  februarii,  dixit  quod  miserat  litteras  ante  Aure- 
Hanis  Anglicis,  ut  inde  recédèrent,  prout  littetcÇ  quas  audivit  legi 
continent,  exceptis  duobus  vel  tribus  verbis,  videlicet  rende:^  à  la 


*Oiwad  vicesimum  primum  :  respond  que,  quant  aux  lectres,  qu'elle  ne 
les  a  point  faictes  par  orgueil  ou  présonipcion,  mais  par  le  commande- 
ment de  nostre  Seigneur;  et  confesse  bien  le  contenu  eu  lectres,  excepté 
troys  mos. 

liem,  dit  que  se  les  Anglois  eussent  creu  ses  lectres,  ilz  eussent  fait  que 
salges>  ;  et  que  avant  que  soit  sept  ans,  ilz  s'en  appercevront  bien  de  ce 
qu'elle  leur  escripvoit.  Et  de  hoc  se  refert  ad  responsionem  alias  per  eamfac- 
iam  <'. 

I.  BC  :  sine  ;  O  :  sive.  —  2.  A  :  vicesimum  primtini.  —  3.  ^  ajoute  dicta  Johanna. 
—  4.  5C  ajoutent  mensis.  —  5.  Ms.  en  marge  :  Vray.  —  6.  U,  fol.  28,  r"  et  vo.  La 
rédaction  latine  reporte  cette  réponse  à  l'article  suivant.  (Article  XXII,  voyez  page 
199  :  ^(f  hum  articulum,  qui  est  ténor  litterarum  przdictarum .  .  .) 


198  PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE  JEANNE   d'aRC 

Pucelle,  ubi  poni  dehei  rendei  au  roy,  proul  dixit  ;  etiam  duo  ',  vide- 
licet  corps  pour  corps  ^  et  chief  de  guerre.  Quarum  quidem  litteramm 
ténor  sic  incipit  :  Roy  d'Angleterre,  etc.,  et  superius  intitulantur  : 
►î<  Jhesus  Maria  <i*. 

Sabbati,  tertia  mensis  martii,  interrogata  si  illi  de  sua  parte  cre- 
dant  firmiter  quod  missa  sit  ex  parte  Dei  :  respondit  quod  nescit  si 
hoc  credant,  et  de  hoc  se  refert  animo  eorum  ;  quod  si  non  cre- 
dant,  nihilominus  dixit  se  missam  ex  parte  Dei.  —  Interrogata  si 
putet  quod  ipsi,  credendo  eam  esse  missam  ex  parte  Dei,  habeant 
bonam  credulitatem  :  respondit  :  «  Si  hoc  credant  ipsi,  non  sunt 
decepti  seu  abusati.  » 

XXII. 

►î<    JHKSUS    MARIA.    ►$< 

Roy  d'Angleterre,  et  vous,  duc  de  Bedford,  qui  vous  dictes  régent  le 
royaume  de  France  ;  vous,  Guillaume  de  la  Poule  3,  conte  de  Sulford  ; 
Jehan,  sire  de  Talebot  ;  et  vous,  Thomas,  sire  d'Escales,  qui  vous  dictes 
lieutenans4  dudit  duc  de  Bedford  >,  faictes  raison  au  Roy  du  ciel  ;  ren- 
dez à  la  Pucelle,  qui  est  cy  envolée  de  par  Dieu,  le  Roy  du  ciel,  les 
clefs  de  toutes  les  bonnes  villes  que  vous  avez  prises  et  violées  en 
France.  Elle  est  ci  venue  de  par  Dieu  pour  réclamer  le  sanc  royal.  Elle 
est  toute  preste  de  faire  paix,  se  vous  lui  voulez  faire  raison,  par  ainsi 
que  France  vous  mectrés  ^  jus,  et  paierez  ce  que  vous  l'avez  tenu.  Et 
entre  vous,  archiers,  compaignons  de  guerre,  gentilz  et  autres  qui  estes 
devant  la  ville  d'Orléans,  alcz  vous  ent  en  vostre  païs,  de  par  Dieu  '  ;  et 
se  ainsi  ne  le  faictes,  attendez  les  nouvelles  de  la  Pucelle  qui  vous  ira 
voir  briefment,  à  voz  bien  grans  dommaiges.  Roy  d'Angleterre,  se  ainsi 
ne  le  faictes,  je  sui*^  chief  de  guerre,  et  en  quelque  lieu  que  je?  actain- 
dray  voz  gens  en  France,  je  les  en  ferai  aler,  vueillent  ou  non  vueillent  ; 
et  si  ne  vuellent  obéir  '°,  je  les  feray  tous  occire.  Je  sui  "  cy  envolée  '^  de 
par  Dieu,  le  Roy  du  ciel,  corps  pour  corps,  pour  vous  bouter  hors  de 
toute  France.  Et  si  '3  vuellent  obéir  '♦,  je  les  prandray  à  mercy.  Et  n'aiez 
point  [aultre]  "5  oppinion,  quar  '^  vous  ne  tendrez  point  le  royaume  de 

I.  AC  ajoutent  verba.  —  2.  A  :  corpus  pro  corporc.  —  3.  AC  :  Pôle.  —  4.  C  : 
lieutenant.  —  5.  O  :  Bedfort.  —  6.  A  :  mette^;  C  :  mectre\.  —  7.  AC  :  de  par 
Dieu  en  vostre  païs.  —  S.  A  :  suis.  —  (^.  A  omet  je.  —  10.  C  :  ohair.  —  11.  A  : 
suis.  —  12.  A  :  envoyée.  —  13.  A  :  se  H~.  —  14.  C  :  ohair.  —  15.  ABC  en  vostre. 
—  16.  A  :  car. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  I99 

France  de  '  Dieu,  le  Roy  du  ciel,  filz  ^  Sainte  Marie  ;  ainz  le  tendra  le 
roy  Charles,  vray  héritier  ;  car  Dieu,  le  Roy  du  ciel,  le  veult,  et  lui  est 
révélé  par  la  Pucelle  ;  lequel  entrera  ">  à  Paris  à  bonne  compagnie  4,  Se 
ne  voulez  >  croire  les  nouvelles  de  par  Dieu  et  la  Pucelle,  en  quelque 
lieu  que  vous  trouverons,  nous  ferrons  dedens  et  y  ferons  ung  si  grant 
hahay,  que  encore  a-il  mil  ans  que  en  France  ne  fu  ^  si  grant,  se  vous  ne 
faictes  raison.  Et  croyez  fermement  que  le  Roy  du  ciel  envolera  plus  de 
force  à  la' Pucelle,  que  vous  ne  lui  sariez  7  mener  de  tous  assauk,  à  elle 
et  à  ses  bonnes  gens  d'armes  ;  et  aux  horions  verra-on  qui  ara  s  meilleur 
droit  de  Dieu  du  ciel.  Vous,  duc  de  Bedford,  la  Pucelle  vous  prie  et  vous 
requiert  que  vous  ne  vous  faictes  mie  destruire.  Si  vous  lui  faictes  raison, 
encore  pourrez  venir  en  sa  compaignie,  l'oii  que  les  Franchois  9  feront  le 
plus  bel  fait  que'o  oncques  fu  fait  pour  la  chrestienté.  Et  faictes  response 
se  vous  voulez  faire  paix  en  la  cité  d'Orléans  ;  et  se  ainsi  ne  le  faictes,  de 
vos  bien  grans  dommages  vous  souviengne  briefment.  Escript  ce 
mardi"  sepmaine  saincte.  » 

Ad  hune'- articulum,  qui  est  ténor  litterarum  praedictarum,  res- 
pondit  Johanna'5  quod,  si  Anglici  credidissent  suis  litteris,  fecissent 
ut  sapientes  ;  et  quod,  ante  septennium,  ipsi  bene  hoc  percipient  de 
hoc  quod  eis  scripsit;  et  quod  de  hoc  se  refert  ad  responsionem 
alias  per  ipsam  flictaiii. 

XXIII.  «  Ex  auARUM  litterarum  tenore,  clare  constat  dictam 
Johannam  a  malignis  spiritibus  illusam  esse,  et  eos  fréquenter  con- 
sulere  in  ejus  agendis,  aut,  ad  seducendos  populos,  talia  figmenta 
perniciose  ac  mendaciter  adinvenire.  » 

*Ad  hunc'+  articulum'5  respondit,  quoad  fïnem  ipsius  articuli 
[vicesimi]  terxii,  mentionem  facientis  quod  ha^c  fecit  ex  consilio 
malignorum  spirituum  :  negat. 


*  El  quoad  articuhim  facientcni  nieiilionein  qttoâ  hœc  fecit  ex  consilio  mali- 
gnorum spirituum,  negat  '''. 


I.  5  et  O  omettent  de.  —  2.  AC  ajoutent  de.  —  3.  Ç  omet  entrera.  —  4.  A  : 
contpaisrnie.  —  5.  C  ;  voiille;.  —  b.  A  :  fust.  —  '] .  A  :  sariés  ;  C  :  saîriei.  —  8.  ^ 
ajoute  le.  —  <).  A  :  François.  —  10.  A  :  qui.  —  i\.B  :  samedi.  —  12.  A  :  viceslmum 
secundum.  —  i}.  A  :  dicta  Johanna  respondit.  —  14.  A  :  vicesinmm  tcrtium.  — 
I).  A  ajoute  Johanna.  —  16.  U,  fol.   i8,  v". 


200  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

Item,  martis  xxvii.  mensis  februarii,  dixit  quod  mallet  distractam 
esse  cum  equis,  quam  in  Franciam  venisse  sine  licentia  Dei. 

XXIV.  «  Item,  dicta  Johanna  his  nominibus,  Jhesus  Maria, 
signe  crucis  illis  interposito,  abusa  fuit,  in  et  pro  signo  dando  ali- 
quibus  de  suis  quod,  dum  in  suis  litteris  ex  parte  sua  hujusmodi 
verba  cum  cruce  reperirent,  contrarium  crederent  ejus  quod  scribe- 
bat,  et  etiam  contraria  facerent.  » 

*  Ad  hune  '  articulum,  die  martis,  xxvii.  martii,  respondit  "" 
Johanna  '  quod  se  refert  ad  responsionem  alias  per  eam  super  hoc 
factam. 

Die  sabbati,  xvii,  martii,  interrogata  de  quo  serviebat  signum 
quod  ponebat  in  suis  Htteris  [et  hsec  nominaj  ^,  Jhesus  Maria  : 
respondit  quod  clerici  scribentes  suas  litteras  ponebant  [hoc  ibi|  \ 
et  dicebant  aHqui  quod  decebat  ponere  illa  duo  nomina,  Jhesus 
Maria. 

XXV.  «  Item,  dicta  Johanna,  officium  angelorum  usurpando,  se 
dixit  et  asseruit  fuisse  et  esse  missam  ex  parte  Dei,  etiam  ad  ea  quas 
ad  viam  facti  et  sanguinis  humani  effusionem  omnino  tendunt. 
Quod  sanctitati  penitus  aHenum  est,  et  omni  piae  menti  horrendum 
est  et  abominabile  ^.  » 

**  Ad  hune'  articulum,  dicta  die  martis,  xxvii.  martii,  respondet 
Johanna  ^  quod  primo  requirebat  quod  fieret  pax,  et,  casu  quo  non 
fieret  pax,  parata  erat  pugnare. 

Sabbati,  xxiiii.  februarii,  confessa  fuit  quod  venerat  ex  parte  Dei, 


*  XXIV.  Se  refert  ad  responsionem  ejus  alias  super  hoc  per  eam  factam  ^. 

**  XXV.  Respondet  quod  premièrement  elle  requéroit  que  on  feist  paix, 
et  que,  ou  cas  que  on  ne  voudroit  faire  paix,  elle  estoit  toute  preste  de 
combatre  '°. 


\.  A  :  vices imum  quartum.  —  2.  A  :  respondet.  —  3-  ^  omet  Johanna.  — 
4.  O  omet  et  haie  nomina.  —  5-  jQ  omet  hoc  ihi.  —  6.  AC  :  abhominabile .  — 
7.  A  :  vicesinmm  quintum.  —  ^.  A  omet  Johanna.  —  9.  U,  fol.  28.  vo.  —  10.  V, 
fol.  28,  vo. 


PROCES    DE    CONDAMX'ATION    DE    JEANNl-    D  ARC  201 

et  quod,  in  judicio    in  quo  erat  coram   nobis,    non  habebat  quid 
agere  aut  negotiari  ;  et  quod  remitteretur  ad  Dcum  a  quo  venerat. 
Item,  sabbati,  xvii.  martii,  dixit  quod  Deus  misit  eam  ad  succur- 
sum  régis  Francis. 

XXVI.  «  Item,  praedicta  Johanna  exsistens  Compendii,  anno 
Domini  millesimo  quadringentesimo  vicesimo  nono,  in  mense 
augusti,  a  comité  â'Armis^nac  recepit  litteras  qiiarum  ténor  inferius 
sequetur  '.  » 

*Ad  iiunc  -  articulum,  die  xxvii.  mensis  5  martii,  priedicta 
Joiianna  respondit  ^  quod  se  refert  ad  responsionem  alias  per  eam 
super  hoc  fictam. 

Item  die  jovis,  prima  martii,  interrogata  utrum  habuerit  litteras  a 
comité"  Armigniaci,  mentionem  lacientes  cui  de  tribus  contenden- 
tibus  de  papatu  deberet  obedire  :  respondit  quod  ipse  comes  scripsit 
ei  quasdam  litteras  super  isto  casu  ;  ad  quem  casum  responsum 
dédit,  inter  caetera,  quod,  quando  esset  Parisius  vel  alibi  in  requie, 
ipsa  daret  responsum.  Et  tune  volebat  ascendere  equum,  quando 
illud  responsum  dédit.  —  Post  quarum  comitis  et  Johannas  littera- 
rum  lecturam,  luit  interrogata  si  erat  responsum  suum.  Respondit 
quod  cogitabat  se  fecisse  illud  responsum,  scilicet  partem,  sed  non 
totum.  —  Interrogata  si  dixerit  scire  per  consilium  Régis  regum  id 
quod  ">  debebat  credere  super  hoc  :  respondit  quod  de  hoc  nihil 
sciebat.  —  Interrogata  si  laciebat  dubium  ^  cui  ipse  comes  debebat 
obedire  :  respon  'it  quod,  de  hoc,  nesciebat  quid  mandare  cui  debe- 
bat obedire,  et  "  quod  ipse  petebat  scire  cui  Dominus  noster  volebat 
quod  ipse  obediiet;  sed,  quantum  ad  eam,  ipsa  tenet  et  crédit  quod 
debetur  obedire  domino  nostro  Papae   Romano.  Item  dixit  quod 


XXVI.  Se  refert  ad  cjis  responsionem  s. 


i.  A  :  seqtiilur  tuf  cri  r. —  2.  A  :  vicesimum  sextuin.  —  3.  ^4  oniet  tnetisis .  — 
4.  A  :  respondet.  —  '->■  Q  '■  quid.  —  6.  B  :  dudium  {sic).  — ■  7.  AB  et  O  :  eo.  — 
8.  Ihiâ.,  idem. 


202  PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

nuntio  dixit  aliud  quod  non  est  contentum  in  litteris  ;  et,  nisi  cito 
recessisset,  projectus  fuisset  in  ripariam  ',  non  tamen  per  ipsam. 
Item  dixit  quod,  de  hoc  quod  petebat  scire  cui  obediret,  secundum  bene 
placitum  Dei,  ipsa  respondit  quod  hoc  nesciebat;  et  mandavit  ei 
plura  quae  non  erant  scripta  ;  et  quantum  ad  ipsam,  ipsa  crédit  in 
Papa  Romano.  —  Interrogata  quare  scribebat  quod  daret  aHas  res- 
ponsum,  ex  quo  in  Papam  Romanum  credebat  :  respondit  quod 
responsum  quod  dédit,  hoc  fuit  super  aha  materia  quam  de  tri- 
bus papis.  —  Interrogata  an  dixerat  -  quod  super  facto  trium  papa- 
rum  haberet  consilium  :  respondit  quod  nunquam,  super  facto 
trium  paparum,  scripsit  aut  scribi  fecit  ;  et,  medio  juramento,  asse- 
ruit  se  super  hoc  nunquam  scripsisse  aut  scribi  fecisse. 

XXVII. 

«  Ma  très  chière  3  dame,  je  me  recommande  humblement  à  vous  et 
vous  supplie  pour  Dieu  que,  actendu  la  division  qui  en  présent  est  en 
sainte  Eglise  universal, sur  le  fait  des  papes  (car  ili4a  trois  contendans  du 
papat  :  l'un  demeure  à  Romme,  qui  se  fait  appeller  Martin  quint,  auquel 
tous  les  rois  chrestiens  obéissent  ;  l'autre  demeure  à  Paniscole,  au 
royaume  de  Valence,  lequel  se  fait  appeller  pape  Climent  YUl^  5  ;  le  tiers 
en  6  ne  scet  "  où  il  demeure,  se  non  seulement  le  cardinal  de  Saint- 
Estienne  et  peu  de  gens  avec  lui,  lequel  se  fait  nommer  pape 
Benoist  XIIII"^  ;  le  premier,  qui  se  dit  ^  pape  Martin,  fut  esleu  à  Cons- 
tance par  le  consentement9  de  toutes  les  nacions  des'"  chrestiens  ;  celui" 
qui  se  fait  appeller  Climent  fut  esleu  à  Paniscole,  après  la  mort  du'^  pape 
Benoist  XIII%  par  trois  de  ses  cardinaulx;  le  tiers,  qui  se  nomme  pape 
Benoist  XIlII^,à  Paniscole '>  fu  esleu  secrètement,  mesmes  par  le  cardinal 
de  Saint-Estienne)  :  veulliez  supplier  à  Nostre  Seigneur  Jhcsuscrit  que, 
par  sa  miséricorde  infinité,  nous  veulle '4  par  vous  déclarier'5  qui  est, 
des  '^  trois  dessusdiz,  vray  Pape,  et  auquel  plaira  que  on  obéisse  de  ci  ''' 
en  avant,  ou  à  cellui  qui  se  dit  Martin,  ou  à  cellui*^  qui  se  dit  Climent, 


I.  AC  :  rippariam.  —  2.  ABC  et  Q  ;  quid  erat.  —  ^.  A  :  chère.  —  4.  A  :  y. 

—  5.  ABC  :  XII^;  Q  :  Vl^.  —  6.  A  :  on. —y .  C  :  soit.  —8.  A   :  dist.  —  9.  yl  ; 
cosenlement.  —  10.  A  :  de.  —  11.  A  ;  cellui.   —  12.  A  ;  de.  —  13.  A.  Pannicole. 

—  14.  A  :  vueille.  —  i).  A   :  déclarer  ;  C  :  déclairier.  —  16.  A  :  de.  —  17.  A  : 
cy.  —  18.  ^  ;  celluy. 


PROCES   DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  203 

OU  à  cellui  qui  se  dit  Benoist  ;  et  auquel  nous  devons  croire,  si  secrète- 
ment, ou  '  par  aucune  dissiniulacion,  ou  publique  ^  manifeste  ;  car  nous 
serons  tous  prestz  de  faire  le  vouloir  et  plaisir  de  Nostre  Seigneur  Jhesu- 
crist.  » 

«  Le  tout  vostre  conte  d'Armignac.  » 

XXVIII.  «  Cui  quidem  comiti  Armigniaci  dicta  Johanna  respon- 
SLim  fecit  per  litteras,  manu  sua  signatas,  quarum  ténor  sequitur  >•>  : 

XXIX. 

JHESUS    ^    MARIA. 

«  Conte  d'Ar.migxac,  mon  très  chier  et  bon  ami,  Jehanne  la  Pucelle  > 
vous  fait  savoir  que  vostre  message  est  venu  pardevers  moy,  lequel  m'a 
dit  que  laviés  4  envoie  pardeçà  5  pour  savoir  de  moy  auquel  <>  des  trois 
papes,  que  mandez  par  mémoire,  vous  devriés  7  croire.  De  laquelle  chose 
ne  vous  puis  bonnement  faire  savoir  au  vray  pour  le  présent,  jusques  ^ 
ce  que  je  soye  à  Paris  ou  ailleurs,  à  requoy  ;  car  je  suis  pour  le  présent 
trop  empeschiée  ^  au  fait  de  la  guerre  ;  mes  9  quant  vous  sarez  ^°  que  je 
seray  à  Paris,  envolez  ung  message  ^'  pardevers  moy,  et  je  vous  feray 
savoir'-  tout  au  vray  auquel  vous  devrez  croire,  et  que  en  aray'3  sceu 
par  le  conseil  de  mon  droiturier  et  souverain  Seigneur,  le  Roy  de  tout 
le  monde,  et  que  en  aurez  h  à  faire,  à  tout  mon  povoir.  A  Dieu  vous 
commans;  Dieu  soit  garde  de  vous.  Escript  à  Compiengne,  le  xxii^"  jour 
d'aoust.  » 

XXX.  «  Et  ita  per  comitem  Armigniaci  dicta  Johanna  requisita, 
ut  pnçmissum  est,  quis  de  tribus  prienominatis  pro  vero  Papa  habe- 
retur,  et  in  quem  esse  credendum,  non  tantum  dubia  quis  ille  esset, 
cum  tamen  unicus  sit  indubitatus  ;  verum  de  se  ipsa  nimium  prae- 
sumendo,  auctoritatem  universalis  Ecclesiœ  parvi  pendens,  dictum 
suum  auctoritati  totius  Ecclesi^e  volendo  prjeferre,  asseruit,  infra 
certum  terminum  subsequentem,  se  responsuram  in  quem  esset 
credendum;  et  hoc,  secundum  quod  per  consilium  Dei  reperiret^ 
prout  ex  ejus  litteris  plenius  constat.  » 


\.  C  :  et.  —  2.  AB  et  O  :  pupJique.  —  i,.  A  :  PuceceUe.  —  4.  A  :  avic:^.  — 
5.  AC  :  decha.  —  6.  A  :  auquel.  —  j.  C  :  devreries.  —  8.  ^  ;  enipeschée.  —  ^.  A  : 
mais.  —  10.  A  :  sauve:;.  —  11.  A  :  messaio-e.  —  12.  A  :  scavoir.  —  ii,.  A  :  atirav. 
—  14.   C   .•  are-. 


204  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

*Ad  XXVIL,  ad  XXVIII.,  ad  XXIX.,  ad  XXX.  articulos,  sibi 
de  verbo  ad  verbum  expositos,  se  refert  ad  suam  responsionem 
alias  super  hoc  factam,  qu^  ad  XXVI.  articulum  posita  est. 

**  XXXI.  «  Itemope  dicta  Johanna,  a  tempore  suae  juventutis  et 
depost,  se  jactavit,  et  de  die  in  diem  se  jactat  habuisse  et  habere 
plures  revelationes  et  visiones,  de  quibus,  licet  super  his  caritative 
monita  et  alias  débite  ac  juridice  sub  debito  juranîenti  requisita, 
nullam  fidem  fecit  aut  facere  voluit,  seu  vult;  imo  nec  eas  suffi- 
cienter  declarare  verbo  vel  signo  ;  sed  hoc  facere  distulit,  contra- 
dixit  et  recusavit,  differt,  contradicit  et  récusât;  ac  formaliter  con- 
tradicendo,  aliquando  et  pluries  dixit  et  asseruit,  in  judicio  et  extra, 
quod  hujusmodi  revelationes  et  visiones  non  revelaret  etiam  vobis, 
si  deberet  sibi  caput  amputari,  aut  ea  membratim  dividi  ;  nec  ab 
ejus  ore  extrahetur  signum  quod  Deus  ei  revelaverat,  et  per  quod 
cognita  fuit  quod  a  Deo  venerat.  » 


*  XXVIL  De  litteris  comitis  Armigniaci,  se  refert  ad  suam  responsionem. 
XXVIII.  Se  refert  ad  suam  responsionem..  XXIX.  Se  referf  ut  supra.  XXX. 
Se  refert  ad  responsionem  alias  per  eam  factam  '. 

**Die  mercurii,  post  Ramos  Palmarum,millesimo  CCCO^'Hricesimo ,  XXVIII^ 
Martii  ^.  Primo  requisita  de  prœstando  juramentum  :  respondet  quod  libenter, 
de  his  quai  tangebant  processum,  verilatem  diceret.  Et  sic  juravit. 

Quod  articulum  continentem  de  hahilu,  etc.  :  respond  que  l'abit  et  les 
armes  qu'elle  a  portés,  c'est  par  le  congié  de  Dieu  ;  et  tant  de  l'abit 
d'omme  que  des  armes. 

Item,  sur  ce  qu'elle  fut  interroguée  de  lessier  son  abit  :  respond  qu'elle 
ne  le  lesra  point  sans  le  congié  de  nostre  Seigneur,  et  luy  deust  l'en  tren- 
cher  la  teste;  mais  s'il  plaist  à  nostre  Seigneur,  il  sera  tantoust  mis  jus. 

Item,  dit  encore,  s'elle  n'avoit  congié  de  nostre  Seigneur,  elle  ne  pran- 
droit  point  habit  de  femme. 


I.  U,  fol.  28,  vo.  —  2.  U,  fol.  28,  vo.  Les  réponses  suivantes  se  rapportent  à 
un  incident  qu'on  n'a  pas  consigné  dans  la  rédaction  latine,  mais  qui  est  annoncé 
à  la  page  186  par  la, promesse  que  fait  l'accusée  de  répondre  le  lendemain  sur 
l'article  XIV. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  205 

*  Ad  hune  '  articulum  respondet  ^  quod,  ad  revelandum  signum 
et  alia  contenta  in  articule,  ipsa  potuit  bene  dixisse  quod  non  reve- 
laret  ;  et  addit  quod  in  confessione  sua  alias  facta,  débet  haberi  quod, 
sine  licentia  Domini  nostri,  illud  signum  non  revelaret. 

Item,  jovis,  xxii.  februarii,  dixit  quod  nulla  est  dies,  quin  audiat 
illas  voces  ;  et  etiam  bene  indiget . 

Item,  die  sabbati,  xxiiii  '.  februarii,  dixit  quod  vos  dixit  ei  illa 
nocte  multas  res  pro  bono  régis  sui,  quas  vellet  ipsum  regem  scire 
illa  die,  et  quod  non  potaret  vinum  usque  ad  Pascha  ;  et  ipse  inde 
esset  lastior  in  prandio. 

Item,  die  martis,  xxvii.  februarii,  dixit  quod  bene  dixit  régi  suo 
totum  una  vice  quod  eifuerat  revelatum,  quia  ibat  ad  ipsum.  Item, 
ea  die  martis,  dixit  quod  misit  litteras  versus  regem  suum,  et  ibi 
continebatur  quod  ipsa  mittebat,  ad  sciendum  si  ipsa  intraret  villam 
in  qua  ipse  erat;  et  quod  jam  ipsa  ambulaverat  bene  centum  et 
quinquaginta  leucas,  pro  veniendo  versus  ipsum,  in  ejus  auxilio;  et 
quod  sciebat  multas  bonas  res  pro  eo  ;  et  videtur  sibi  quod  ibi  con- 
tinebatur quod  ipsa  bene  cognosceret  eum,  inter  omnes  alios. 

Item,  jovis,  prima  martii,  interrogata  in  qua  figura  erat  sanctus 
Michael  :  respondit  quod  non  vidit  ei  coronam  ;  et  de  suis  vesti- 
mentis,  nihil  scit.  —  Interrogata  si  ipse  sanctus  Michael  erat  nudus  : 
respondit  :  «  Cogitatis  vos  quod  Dominus  noster  Jhesus  non  habeat 
de  quo  vestire  ipsum  ?  » 

Item,  die  jovis +,  xv.  martii,  interrogata  quod  diceret  modum 
qualiter  credidit  evadere  a  Castro  de  Btaulieu,  inter  duas  pecias 
bosci  :  respondit  quod  nunquam  fuit  prisionaria  in  aliquo  loco, 


*Respond,  quant  à  icelluy  article,  que  à  révéler  le  signe  ou  autres 
choses  contenues  en  l'article,  elle  peust  bien  avoir  dit  qu'elle  ne  le  révé- 
leroit  point;  et  adjouste  que,  en  sa  confession  autrefois  faicte,  doit  avoir 
que,  sans  congié  de  nostre  Seigneur,  ne  le  révéleroit  >. 


i.  A  :  tricesimum primum.  —  2.  A  ajoute  Johanna.  —  5.  ^  ;  XXIII.  —  4.  Q 
omet  joins.  —  5.  U,  fol.  28,  \°. 


206  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

quin  libenter  evasisset  ;  et,  ipsa  exsistente  in  illo  Castro,  inclusisset 
suos  custodes  infra  turrim,  nisi  fuisset  portarius  qui  eain  vidit  et 
sibi  obviavit.  Item  dixit  ad  hoc  quod  ei  videtur  quod  non  placebat 
Deo  quod  ipsa  evaderet  pro  illa  vice,  et  quod  oportebat  quod  ipsa 
videretregem  Anglorum,  sicut  voces  suit  dixeruntei,  proutsuperius 
dictum  '  est.  Item,  dicta  die  jovis,  interrogata  de  magnitudine  et  sta- 
tura  angeii  sibi  apparentis  :  dixit  quod  saobati  respondebit,  cum  alia 
re  de  qua  respondere  débet,  videlicet  id  quod  de  his  Deo  placebit. 
—  Ea  die  interrogata,  quia  ipsa  dixit  quod  pro  dicendo  veritatem 
suspenditur,  si  sciret  in  se  ipsa  aliquod  ^  erimen  vel  defectum,  prop- 
ter  quos  posset  vel  deberet  '  mori,  si  ipsos  confiteretur  :  respondit 
quod  non. 

Item,  sabbati,  xvii.  martii,  iiiterrogata  de  astate  et  vestimentis 
sanctarum  Katharinit  et  Margaret^e  :  respondit  :  «  Responsum  est 
vobis  de  iioc,  quod  vos  super  liis  habebitis  a  me  ;  nec  inde  habe- 
bitis  aliud  ;  et  de  iiis  respondi  vobis  totum  ad  certius  quod  scio.  » 

XXXII.  «  Item,  quod  per  ea  potcstis  ac  debetis  praesumere 
vehementerquod  ipsae  revelationcs  ac  visiones,  si  quas  habuit  dicta 
Johanna,  potius  provenerunt  ^  ex  parte  mendacium  et  malignorum 
spirituum  quam  bonorum  ;sicque  ab  omnibus  tenendem  est,attentis 
maxime  severitate,  superbia,  gestu,  factis,  mendaciis,  et  conditio- 
nibus  contradicentibus  in  pluribus  et  diversis  articulis  hic  declaratis, 
qux  rêvera  sunt  et  dici  debent  prsesumptiones  juris  et  de  jure.  » 

*Ad  hune  5  articulum,  die  mercurii  post  Ramos  Palmarum, 
XXVIII.  martii  *,  respondit  '  quod  negat  ;  sed  fecit  per  revelatio- 
nem  sanctarum  Katharinae  et  Margaret^e  ;  et  hoc  sustinebit  usque 


*  Rcspond  qu'elle  nye  ;  mais  l'a  fait  par  révélacion  des  sainctes  Kathe- 
rine et  Marguerite,  et  le  soustendra  jusques  à  la  mort. 


I.  AC  :  scriptuiii .  —  2.  Q  :  aJiquid.  —  3.  ABC  et  Q  :  posset  dubitare  mori.  — 
4.  Q  :  paveiierunt.  ■ —  5.  ^  ;  tricesivnnn  secundum.  —  6.  A  ajoute  Johanna.  — 
'].  A  :  rcspoiiJi't. 


PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE   d'aRC  10'] 

ad  mortem.  Item,  ea  die,  dixit  quod  consulta  fuit  per  aliquos  de 
parte  sua  quod  poneret  Jhesus  Maria  ;  et  in  aliquibus  suarum  litte- 
rarum,  ponebat  iila  nomina,  et  in  aliis  non.  Item  dixit,  quantum 
ad  istud  punctum  in  quo  scriptum  est.  «  Quidquid  ipsa  fecit,  hoc 
est  per  consilium  Domini  nostri  »,  quod  débet  haberi  :  «  Totum 
id  quod  '  teci  boni  ^  »,  gallice  que  il  doit  avoir  :  «  Tout  ce  que  fay 
fait  de  bien.  » 

Interrogata,  ea  die,  si,  quando  ivit  ante  villam  de  Caritate,  ipsa 
bene  fecit  vel  maie  :  respondit  quod,  si  maie  fecit,  ipsa  de  hoc  con- 
titebitur. 

Interrogata  si  bene  fecerit  de  eundo  ante  Parisius  :  respondit  ' 
quod  nobiles  de  Francia  voluerunt  ire  ante  Parisius  ;  et  de  hoc 
faciendo,  videtur  ei  quod  ipsi  fecerunt  debitum  suum,  eundo  contra 
adversarios  suos. 

XXXIII.  «  Item,  quod  ->  dicta  Johanna  pnesumptuose  et  temera- 
rie  se  jactavit  et  jactat  quod  praescit  futura,  praeterita  praescivit,  et 
pr^sentia  occulta  seu  latentia,  quod  divinitati  attribuitur  sibi,  hu- 
mante creatur^e  simplici  et  indoctae,  attribuendo.  » 


Item,  dit  qu'elle  fut  conseillée  par  aucuns  de  son  party  qu'elle  meist 
Jeshus  Maria  :  et  es  aucunes  de  ses  lectres  mectoitbien  Jeshus  Maria  et 
es  autres  non. 

Item,  dit,  quant  ad  ce  point  où  il  a  escript  :  «  Tout  ce  qu'elle  a  fait, 
c'est  par  le  conseil  de  nostre  Seigneur  »,  que  il  y  doit  avoir  :  «  Tout  ce 
que  j'ay  fait  de  bien.  » 

Interroguée  se,  de  aler  devant  la  Charité,  elle  fist  bien  ou  mal  :  res- 
pond,  s'elle  a  mal  fait,  on  s'en  confessera. 

Interroguée  s'elle  faisoit  bien  d'aler  devant  Paris  :  respond  que  les  gen- 
tilz  hommes  de  France  voulurent  aler  devant  Paris  ;  et  de  ce  faire,  luy 
semble  qu'ilz  tirent  leur  devoir,  à  aler  contre  leurs  adversaires  5. 


I.  A  ajoute  ego.    —  2.  Q  ;  bene.  —   "}.  A  :  respoiidet.  —  4.  C  omet  quod.  — 
).   U,  (cl.  28,  vo. 


2o8  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aKC 

*  Ad  hune  '  articulum,  eadem  ^  die  mercurii,  xxviii,  mensis  mar- 
tii,  respondit  >  :  «  In  Domino  nostro  est  revelare  cui  placet  sibi  »  ; 
et  quod,  de  ensc  et  aliis  rébus  venturis  quas  dixit,  hoc  '^  est  per  reve- 
lationem. 

Item,  die  sabbati,  xxiiii.  februarii,  dicit  quod  Burgundi  habe- 
bunt  guerram  nisi  faciant  quod  debent  ;  et  hoc  sit  per  voces. 

Item,  die  martis,  xxvii.  februarii,  interrogata  si,  dum  venit  ad 
insultum  ante  bastildam  AureHanenscm,  dixerit  gentibus  suis  quod 
reciperet  sagittas,  viretonnes  5  et  lapides  bombardarum  :  respondit 
quod  non  ;  imo  ibi  fuerunt  vulnerati  bene  centum  vel  plures.  Et 
bene  dixit  gentibus  suis  quod  non  dubitarent,  et  quod  levarent 
obsidionem.  Interrogata  ea  die  antc  quam  bastildam  fecit  retrahi 
gentes  suas  :  respondit  quod  de  hoc  non  recordatur.  Dicit  etiam 
quod  bene  certa  erat  quod  levaret  obsidionem  Aurelianensem,  per 
revelationem  sibi  factam  ;  et  etiam  hoc  dixerat  régi  suo,  antequam 
venerat  illuc.  Item  dicit  quod,  in  insultu  bastildïe*^  Pontis,  ipsa  fuit 
lassa  in  collo  de  uno  viretonnc  '  ;  scd  tune  habuit  magnam  consola- 
tionem  a  sancta  Katharina,  et  sanata  fuit  infra  xv  dies;  nec  propter 
hoc  dimisit  equitare  aut  operari.  Interrogata  si  prassciebat  quod  ipsa 
lasderetur:  respondit  quod  hoc  sciebat  bene,  et  dixerat  régi  suo; 
sed,  hoc  non  obstante,  non  desisterct  operari  ulterius.  Et  hoc  fuerat 
sibi  revelatum  per  voces  sanctarum  Katharinas  et  Margaretx'.  Dicit 
etiam  quod  ipsa  fuit  prima  quse  posuit  scalam  sursum  in  bastildam 
Pontis;  et  in  eam  levando,  lassa  fuit  in  collo  de  uno  viretonne**. 

Jovis,  prima  martii,  dicit  quod  ante  septennium  Anglici  dimit- 
tent  majus  pignus  quam  fecerint   ante  villam  Aurelianensem;  et 


*Respond  que  il  est  à  Nostre  Seigneur  de  révéler  à  qui  qu'il  luy  plaist  ; 
et  que  l'espée  et  autres  choses  à  venir  qu'elle  a  dictes,  c'est  par  révéla- 


cion  9, 


I.  A  :  tricesimum  tertium.  —  2.  A  :  ea.  —  ^.  A  :  rcspondet.  —  4.  A  ajoute 
non.  —  5.  5  et  Q  :^viretonnos.  —  6.  AB  :  bastildix.  —  7.  5  et  Q  :  virelonno.  — 
8.  7;  et  Q  :  viretonno.  —  9.   U,  fol.  28,  v. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  209 

quod  totum  perdent  in  Francia".  Item  dixit  quod  habebunt  majo- 
reni  perditionem  quam  unquam  habuerint  '  in  Francia;  et  erit  per 
magnam  victoriam  quam  Dominus  noster  mittet  Gallicis.  Et  hnec 
scit  per  revelationem  sibi  factam  ;  et  quod  pra^missa  evenient  ante 
septennium;  et  bene  dolens  essct  quod  tantum  tardaretur.  Item 
dicit,  ut  prius,  quod  hoc  scit  per  revelationem,  et  ^que  bene  scit 
sicut  quod  nos,  episcopus  Belvacensis,  eramus  ante  eam,  gallice 
dicendo  :  «  Je  le.  sçay  aussi  bien  coimiie  vous  estes  ici  '.  »  Interrogata 
quo  anno  :  respondit  :  «  Adhuc  vos  non  habebitis  hoc,  sed  vellem 
quod  hoc  esset  ante  festum  Sancti  Johannis.  »  Ea  die,  interrogata  si 
ipsa  dixerit  quod  istud  contingeret  infra  festum  sancti  Martini  hie- 
malis  :  respondit  quod  dixit  quod  mult^e  res  videbuntur  infra  fes- 
tum sancti  Martini;  et  potest  esse  quod  erunt  AngHci  qui  ruent, 
sive  prosternentur  perterram.  Interrogata  quid  dixerit  Johanni  Gris, 
custodi  suo,  in  carcere,  de  illo  festo  sancti  Martini  :  respondit  : 
«  Ego  dixi  vobis.  »  Interrogata  per  quem  scit  illam  rem  venturam  : 
respondit  quod  per  sanctas  Katharinam  et  Margaretam.  Item,  die 
jovis,  prima  martii,  interrogata  qualia  promissa  sanctae  Katharina  et 
Margareta  fecerunt  sibi  :  respondit:  «  Hoc  non  est  ex  processu  ves- 
tro,  ex  toto.  »  De  aliquibus  rébus  dixerunt  sibi  quod  rex  suus  resti- 
tueretur  in  regnum  suum,  vehnt  adversarii  sui  aut  non.  Item,  ea 
die,  dixit  quod  bene  scit  quod  rex  suus  lucrabitur  regnum  [suum]; 
et  quod  içque  bene  scit,  sicut  scit  nos  illic  esse. 

Sabbati,  tertia  martii,  interrogata  si  voces  sui^  dixerunt  sibi  aU- 
quid  in  generali  de  evasione  sua  et  liberatione  :  respondit  quod  sic, 
«  Vere,  dixerunt  mihi  quod  ego  liberabor;  sed  nescio  diem  neque 
horam  ;  et  quod  ego  faciam  audacter  vultum  bonum.  » 

Die  sabbati,  x.  martii,  interrogata  si  fecit  exitum  de  Compendio 
de  praecepto  vocum  suarum  :  respondit  quod,  septimana  Paschae 
ultimo  lapsa,  ipsa  exsistente  supra  fossata  Meleduni,  fuit  ei  dictum 
per  voces  sanctarum  Katharinse  et  Margaret^e,  quod  caperetur  ante 
festum  Sancti  Johannis,  et  quod  oportebat  sic  fieri  ;  nec  de  hoc  stu- 


I.  ABC  :  Franciam.  —  2.  C  :  hahtterunt.  —  t,.  A  :  icy. 

Procès  de  Jkanne  d'Arc.  14 


210  PROCES    DE   CONDAMNATION    DH   JEANNE    D  ARC 

pesceret,  et  quod  omnia  gratanter  acciperet,  quodque  Deus  eam 
juvaret.  Ea  die,  interrogàta  si,  ab  illo  loco  Meleduni,  depost  fuerit 
sibi  dictum  per  voces  suas  quod  caperetur  :  respondit  quod  sic,  plu- 
ries,  et  quasi  quotidie',  aut  singulis  diebus.  Et  requirebat  vocibus 
suis  quod,  dum  esset  capta,  statim  moreretur,  absque  longa  vexa- 
tione  carceris;  quo;  voces  dixerunt  ei  quod  .  caperet  gratanter,  et 
quod  sicoportebat  fieri;  sed  non  dixerunt  sibi  horain  ;  quam  si  sci- 
visset,  tune  non  ivisset.  Et  pluries  petierat  scire  horam,  quam  non 
dixerunt  ei.  Eadie  dixit  quod,  quandodebuit  recedereetiread  regem 
suum,  dictum  fuit  sibi  per  voces  quod  iret  audacter.  quia,  quando 
esset  apud  regem  suum,  ipse  haberet  bonum  signum  de  recipiendo 
eam  et  sibi  credendo. 

Lunae,  xii.  martii,  interrogata  quomodo  liberasset  ducem  Aure- 
lianensem  :  respondit  quod  cepisset  sufficiçnter  Anglicos,  in  partibus 
istis,  pro  rehabendo  eum  seu  redimendo  ;  et,  si  non  cepisset  satis, 
transivisset  mare  pro  eundo  qmtsitum  eum  in  Anglia,  cum  poten- 
tia.  Interrogata  si  sanctos  Katharina  et  Margareta  dixerunt  ei,  sine 
conditione  etabsolute,  quod  caperet  gentes  sufficienter,  pro  habendo 
duccm  Aiirelianensem  exsistentem  in  Anglia,  vel  alias  quod  transi- 
ret  mare  pro  eundo  quœsitum  eum  et  adducendo  infra  très  annos  : 
respondit  quod  ita,  et  quod  dixit  régi  suoquod  dimitteret  eam  facerc 
de  prisionnariis.  Dixit  ulterius  de  se  ipsa  quod,  si  ipsa  durasset  tri- 
bus annis  absque  impedimento,  ipsa  liberasset  eum.  Item  dixit  quod 
habebat  breviorem  terminum  quam  trium  annorum,  et  longiorem 
quam  unius  anni  ;  sed  de  hoc  pro  pr^esenti  non  habet  memoriam. 

Mercurii,  xiiii.  martii,  interrogata  quale  est  periculum  vel  dange- 
rium  inquo,  nos  et  alii  declero,  nos  ipsosponebamus,  tenendoeam 
in  causam  :  respondit  quod  sancta  Katharina  dixit  ei  quod  haberet 
succursum  ;  et  nescit  si  hoc  erit  per  expeditionem  de  carcere,  vel, 
quando  esset  in  judicio,  si  ibi  superveniet  ahqua  turbatio,  medio 
cujus  posset  Hberari;  et  cogitât  quod  hoc^  erit  vel  unum,  velaliud  ; 
et  saspius  dicunt  sibi  voces  quod  liberabitur  per  magnam  victoriam. 

1.   J  :  colUic  ;  C  :  quothidlc.  —  2.    Q  onicl   hoc. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  211 

Et  postmodum   dicunt  sibi  voces  su^e  quod  capiat  gratanter,  «  nec 
cures  de  tuo  martyrio  ». 

XXXIV.  «  Item,  quod  dicta  Johanna,  in  suis  temeritate  et  prae- 
sumptione  perseverando,  dixit,  vociferavit  atque  publicavit  se  novisse 
atque  cognovisse  voces  Archangelorum,  Angelorum,  Sanctorum 
atque  Sanctarum  Dei,  asserendo  se  voces  eorum  ab  humanis  voci- 
bus  scire  discernere.  » 

*Ad  hune  '  articulum,  die  mercurii,  xxviii.  martii  ^,  dixit  quod 
se  tenet  ad  illud  quod  alias  inde  dixit  ;  et,  de  temeritate  et  conclu- 
sione  articuli,  se  refert  ad  Deum,  judicem  suum. 

Item,  die  martis,  xxvii.  februarii,  interrogata  si  erat  vox  Angeli, 
vel  Sancti  aut  Sanct^,  vel  Dei,  sine  medio,  qua;  sibi  loquebatur: 
respondit  quod  illa  vox  est  sanctae  Katharinas  et  sanctie  Margaret^  ; 
et  figuras  earum  sunt  coronat^  pulchris  coronis,  multum  opulenter 
et  multum  pretiose  :  «  Et  de  isto  »,  inquit,  «  ego  habeo  licentiam  a 
Domino;  et  si  dé  hoc  faciatis  dubium,  mittatis  Pictavis,  ubi  alias 
fui  interrogata.  »  Item,  eadem  interrogata  quomodo  ipsa  bene 
cognoscit  unam  illarum  Sanctarum  ab  alia  :  respondit  quoti  eas 
cognoscit  per  salutationem  quam  ei  faciunt.  Item  dixit  quod  easmet 
cognoscit  per  hoc  quod  se  nominant  ei. 

Item,  die  jovis,  prima  martii,  interrogata  quomodo  ipsa  scit  quod 
est  vir  vel  mulier,  qux  sibi  apparet  :  respondit  :  «  Ego  bene  scio  et 
cognosco  illas  Sanctas  ad  voces  earum  »,  et  quod  sibi  revelaverunt. 
Eadem  interrogata  qualem  figuram  ipsa  videt  :  respondit  '  quod 
videt  faciem.  Interrogata  si  habent  capillos  :  respondet  :  «  Bonum 
est  scire  »,  gallice  «  //  est  bon  à  savoir  ».  Interrogata  si  erat  aliquid 
inter  coronas  et  capillos  :  respondet  quod  non,  Interrogata  si  capilli 
essent  prolixi  et  pendentes  :  respondet  +  :  «  Ego  nihil  scio.  »  Item 


*Respond  qu'elle  s'en  tient  ad  ce  qu'elle   en  a  dit.   Et  de  temerilate  et 
coitclusioiie  articuli,  s'en  raporte  à  Nostre  Seigneur,  son  juge  >. 


i.  A  :  tricesinium  quartum.  —  2.  A  ajoute  dicta  Johanna.    -  i,.  A  :  respondet. 
^.  A  :  respondit.  —  5.  t/,  fol.  28,  vo. 


212  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

dixit  quod  ipsa  nescit  si  habebant  aliquid  de  brachiis,  vel  si  erant  alia 
membralïgurata.  Item  dixit  '  quod  loquebantur  optime  et  pulchre  ^  ; 
et  etiam  eas  optime  intelligebat.  Item,  interrogata  quomodo  loque- 
bantur, quando  non  habebant  membra  :  respondit  :  «  Ego  exspecto 
me  ad  Deum.  » 

Item,  die  xv.  martii,  interrogata  si  erat  aliud  signum  quod  essent 
boni  spiritus,  qui  sibi  apparent  :  respondit  :  «  Sanctus  Michael  me 
certificavit,  antequam  voces  venirent  ad  me.  »  Interrogata  quomodo 
cognovit  quod  erat  sanctus  Michael  :  respondit  :  «  Per  loquelam  et 
idioma  Angelorum  »  ;  et  crédit  firmiter  quod  erant  AngeH.  Interro- 
gata quomodo  credidit  '  quod  erat  idioma  Angelorum  :  respondit 
quod  ipsa  credidit  satis  cito,  et  habuitistam  voluntatem  de  credendo 
illud.  Et  dixit  ultra  quod,  quando  sanctus  Michael  venit  ad  eam, 
sibi  dixit  quod  sanctit  Katharina  et  Margareta  venirent  ad  eam,  et 
quod  ipsa  faceret  per  consilium  earum;et  erant  ordinatas  pro  ipsam 
conducendo  et  sibi  consulendo  in  his  quae  haberet  agere  ;  et  quod 
ipsa  crederet  eis  de  hoc  quod  dicerent  sibi;  et  quod  erat  hoc  per 
pr^eceptum  Domini.  Interrogata,  si  Diabolus  poneret  se  in  forma 
vel  in  figura  angeli,  quaUter  ipsa  cognosceret  quod  esset  bonus  angé- 
lus aut  malus  :  respondet  quod  cognosceret  bene  *  si  esset  sanctus 
Michael,  vel  una  res  conficta  loco  ejus  vel  sicut  ipse.  Item  respon- 
det ^  quod,  prima  vice,  ipsa  fecit  magnum  dubium  si  esset  sanctus 
Michael,  et  prima  vice  habuit  magnum  timorem  ;  et  vidit  multo- 
tiens  eum  antequam  sciret  quod  esset  sanctus  Michael.  Item  inter- 
rogata quare  ipsa  cognovit  citius  quod  erat  sanctus  Michael,  illa  vice 
qua  credidit  ipsum  esse,  quam  fecerat  in  prima  vice  :  respondit 
quod,  in  prima  vice,  ipsa  erat  juvenis  puer,  et  habuit  timorem  ;  et, 
depost,  ipse  sanctus  Michael  docuit  eam,  et  sibi  monstravit  in  tan- 
tum,  quod  credidit  firmiter  quod  ipse  erat.  Interrogata  qualem  doc- 
trinam  ipse  docuit  ei  :  respondit  quod,  super  omnia,  ipse  dicebat  ei 
quod  esset  bona,  et  quod  Deus  adjuvaret  eam  ;  et,  inter  alia,  dixit 


I.   BC  :  dicit.   — '  2.  A  :  puUre.   —  ^.  A  :  cognovit.  —  4.  A  omet  quod  esset 
bonus  angélus  autvuihts  :  respondet  quod  cognosceret  hene.  —  5.  A  :    respondit. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  213 

quod  ipsa  veniret  ad  succursum  régis  Francias  ;  et  una  major  pars  de 
hoc  quod  angélus  docuit  eam  est  in  isto  libro;  et  recitabat  sibi  angé- 
lus miseriam  quse  erat  in  regno  Francise. 

XXXV.  «  Item,  eadem  Johanna  se  jactavit  et  asseruit  se  discer- 
nere  scire  quos  homines  plus  diligit  Deus  aut  odit.  » 

*Ad  hune  '  articulum,  die  mercurii,  xxviii.  martii,  respondit  : 
«  Ego  teneo  me  ad  illud  quod  alias  respondi,  de  rege  et  duce  Aure- 
lianensi  »  ;  de  aliis  gentibus  nihil  scit.  Item  dixit  quod  ipsa  bene 
scit  quod  Deus  plus  diligit  suum  regem  et  ducem  Aurelianensem 
quam  ipsam,  pro  ediis  corporum  suorum,  et  dixit  quod  ipsa  hoc 
scit  per  revelationem. 

Item  jovis,  xxii.  februarii,  dixit  quod  ipsa  bene  scit  quod  Deus 
bene  diligit  ducem  Aurelianensem  ;  et  etiam  quod  ipsa  habuerat 
plures  revelationes  de  ipso  duce,  quam  de  homine  vivente,  excepto 
rego  suo. 

Item,  sabbati,  xxiiii.  februarii,  interrogata  utrum  posset  tantum 
facere  erga  vocem  sibi  apparentem,  quod  vellet  sibi  obedire  et  por- 
tare  nuntium  régi  suo  :  respondit  quod  nescit  si  vellet  obedire, 
nisi  esset  voluntas  Dei  et  quod  Deus  consentiret  ;  et  si  placeat  Deo, 
ipse  ^  bene  poterit  facere  revelari  régi;  et  de  hoc  ipsa  esset  bene  con- 
tenta. Interrogata  quare  ipsa  vox  non  sic  loquitur  modo  cum  rege 
suo,  sicut  faciebat  quando  eadem  Johanna  erat  in  ejus  prassentia  : 
respondit  auod  nescit  si  sit  voluntas  Dei. 

Item,   sabbati,  xvii.   martii,   interrogata  utrum  ipsa  sciât   quod 


*Respond  :  «  Je  m'en  tien  ad  ce  que  j'en  ay  autresfois  respondu,  du 
roy,  et  du  duc  d'Orléans  »  ;  et  des  autres  gens,  n'en  sçait. 

Itt'Di,  dit  qu'elle  sçait  bien  que  Dieu  ayme  mieulx  son  roy  et  le  duc 
d'Orléans  qu'elle,  pour  l'aise  de  leurs  corps  3  ;  et  dit  qu'elle  le  sçait  par 
révélacion  4. 


1.  A  :  tricesimum  quintum.  —  2.  C  :  ipsa.  —  3-  ô  •'  son.  La  correction  de 
Quicherat  «  pour  l'aise  de  son  corps  »  paraît  d'abord  nécessaire.  En  y  réfléchis- 
sant, OQ  verra  qu'il  s'agit  du  malheur  commun  des  deux  prisonniers.  —  4.  U, 
fol.  28,  v». 


214  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

sanct£e  Katharinaet  Margareta  odiant  Anglicos  :  respondit  quodipsae 
amant  illud  '  quod  Deus  amat,  et  odiunt  quod  Deus  odit.  Interro- 
gata  si  Deus  odiat  Anglicos  :  respondit  quod,  de  amore  vel  odio 
quem  Deus  habet  ^  ad  Anglicos,  vel  quid  Deus  faciet  animabus 
eorum,  nihil  scit;  sed  bene  scit  quod  expellentur  a  Francia,  excep- 
tis  illis  qui  morientur;  et  quod  Deus  mittet  victoriam  Gallicis  con- 
tra Anglicos.  Interrogata  utrum  Deus  erat  pro  Anglicis,  quando 
habebant  prosperitatèm  in  Francia  :  respondit  quod  ipsa  nescit  si 
tune  Deus  odiebat  Gallicos  ;  sed  crédit  quod  volebat  permiltere  eos 
percuti  pro  peccatis  suis,  si  erant  in  peccatis. 

XXXVI.  «  Item,  dicta  Johanna  dixit,  asseruit  et  super  hoc  se 
jactavit,  dicitque,  asserit  et  de  die  in  diem  se  jactat  scivisse  veraci- 
ter  et  scire  quod,  nedum  ipsa,  sed  etiam  alii  homines,  ad  ejus  ins- 
tantiam,  cognoverunt  et  veraciter  sciverunt  quamdam  vocem,  quam 
suam  vocabat,  ad  se  venientem;  licet,  de  sui  natura,  hujusmodi 
vox,  quam  declaravit  et  déclarât,  fuerit  et  sit  invisibilis  a  creatura 
humana.  » 

*Ad  hune  ^  articulum,  respondit  ^  quod  se  tenet  ad  id  quod  de 
hoc  alias  dixit. 

Item,  jovis,  xxii.  februarii,  dixit  quod  illi  de  parte  sua  bene 
cognoverunt  quod  vox  sibi  apparens  erat  ex  parte  Dei,  et  quod 
videruntet  cognoverunt  ipsam  vocem;  et  quod  ipsa  Johanna  bene 
scit.  Item  dixit  quod  rex  suus  et  plures  alii  audiverunt  et  viderunt 
voces  qua^  veniebant  ad  eam;  et  ibi  erat  Karolus  de  Borbonio,  et 
duo  vel  très  alii. 

XXXVII.  «  Item,  quod  dicta  Johanna  fatetur  se  fréquenter  fecisse 
contrarium  illius  quod  sibi  praeceptum  et  ordinatum  fuerat  per 
illas  revelationes,  quas  jactat   se  habere   a  Deo,  utputa  :    quando 


Respond  qu'elle  s'en  croit  ad  ce  que  autresfois  elle  en  a  respondu  5. 


I.   O  omet   il Ju(J .  , —    2.    AC  :  habeaf.  —  3.    A   :  tricesimum  sextum.  — /^.  A 
a.]Ouxe  prxdicta  Johanna. —  5.  U,  fol.  29,  ro. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  215 

récessif  a  Sancto  Dionysio,  post  insultum  Parisiensem  ;  quando 
saltavit  de  '  turri  ^  de  Beaurevoir;  et  in  quibusdam  aliis.  In  que 
manifestum  est  quod,  vel  non  habuit  revelationes  a  Dec,  vel  quod 
contempsit  pr^ecepta  et  revelationes  expressas,  per  quas  se  dicit  in 
omnibus  régi  et  gubernari.  Et  ulterius  dixit  quod  >,  quando  habuit 
prasceptum  de  non  saltando  a  turri  quod  erat  intentata '^  ad  facien- 
dum  oppositum,  et  quod  non  poterat  alias  >  facere.  In  quo  maie 
sentire  videtur  de  libertate  humani  arbitrii,  et  incidere  in  errorem 
illorum,  qui  ponunt  ipsam  necessitari  a  dispositionibus  fatalibus  aut 
aliquo  simili.  » 

*Ad  hune  ^  articulum,  mercurii  xxviii,  martii,  respondit  :  «  Ego 
teneo  me  ad  illud  quod  de  hoc  alias  respondi.  »  Tamen  addidit 
quod,  in  suo  recessu  de  Sancto  Dionysio,  ipsa  habuit  licentiam  de 
recedendo. 

Interrogata  si,  faciendo  contra  praeceptum  suarum  vocum,  ipsa 
creditne  peccaret  mortaliter  :  respondit  :  «  Ego  alias  respondi,  et 
exspecto  me  ad  dictam  responsionem.  »  Et,  de  conclusione  articuli, 
se  refert  ad  Deum. 

Die  jovis,  xxii.  februarii,  dixit  quod  vox  dixit  ei  quod  maneret 
apud  Sanctum  Dionysium  [ipsaque  Johanna  ibi  manere  volebat]  ; 
sed,  contra  voluntatem  suam,  domini  eduxerunt  eam  ;  et  nisi  fuis- 
set  laesa,  ipsa  non  recessisset.  Et  fuit  laesa  in  fossatis  Parisiensibus. 
Item  dixit  quod,  in  quinque  diebus,  fuit  sanata. 

Item  interrogata,  die  sabbati,  décima  martii,  si  voces  suse  sibi 
praecepissent  quod   ipsa  exivisset  de  Compendio    et   significassent 


*Respond:  «  Je  m'en  tien  ad  ce  que  autresfois  j'en  ay  respondu.  » 
Toutesvoies  adjouste  que,  à  son  partement  de  Sainct-Denis,  elle  en  eust 
congié  de  s'en  aler. 

Interroguée  se,  faire  contre  le  commandement  de  ses  voix,  elle  cuide 
point  pcchier  mortellement  :  respond  :  «  J'en  ay  autresfois  respondu,  et 
m'en  actend  à  ladicte  response.  »  Et  de  la  conclusion  de  l'article  elle  s'en 
actend  à  Nostre  Seigneur  7. 

\ .  A  :  a.  —  2.  B  :  turre.  —  3.  AC  omettent  quod.  —  4.  BC  :  intinlata.  — 
5.  AC  :  aliter.  —  6.  A  :  tricesiviuni  septi)iiuni.  —  7.  U,  fol.  29,  r". 


2l6  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

quod  capta  fuisset^  utrum  ipsa  illuc  ivisset  ubi  fuit  capta  :  respon- 
dit,  si  ipsa  scivisset  horam  et  quod  debuisset  capi,  non  ivisset  liben- 
ter;  tamen  finaliter  ipsa  fecisset  prjeceptum  vocum  suarum,  quid- 
quid  inde  sibi  debuisset  evenire. 

Item,  jovis,  xv.  martii,  interrogata  si  unquam  fecit  aliqua  contra 
praeceptum  et  voluntatem  suarum  vocum  :  respondit  quod  illud 
quod  ipsa  potuit  et  scivit  facere,  ipsa  fecit  et  complevit  pro  suo 
posse.  Et,  quantum  est  de  saltu  a  turri  '  de  Beaurevoir,  quem  ipsa 
fecit  contra  praeceptum  vocum  suarum  ^,  non  potuit  se  abstinere  ; 
et  quando  voces  viderunt  '  suam  necessitatem,  et  quod  nesciebat 
neque  poteratse  tenere,  succurrerunt  vitae  sua^  et  eam  prîeservaverunt 
de  se  interficiendo.  Et  dixit  ultra  quod,  quidquid  ipsa  unquam  fecit, 
semper  ipsa;  voces  in  suis  magnis  agendis  succurrerunt  ei;  et  hoc 
est  signum  quod  sunt  boni  spiritus.  Item,  eadem,  interrogata  si 
creditne  quod  sit  magnum  peccatimi  de  offendendo  sanctas  Katha- 
rinam  et  Margaretam  quic  apparent  ei,  et  de  faciendo  contra  prx-- 
ceptum  earum  :  dixit  quod  sic,  qui  hoc  scit  emendare  ;  et  quod  res 
in  qua  unquam  magis  offendit  eas,  fuit  in  saltu  prœdicto,  ut  ^  ei  vide- 
tur;et  de  hoc  ^  eis  petivit  veniam  et  de  aliis  ofFensis  quas  potest 
fecisse  adversus  eas. 

XXXVIII.  «  Item,  dicta  Johanna,  Hcet,  a  tempore  suae  juventutis, 
dixit,  fecit  et  perpetravit  quam  plurima  mala,  turpia,  so^va,  scanda- 
losa,  opprobriosa  et  sexui  suo  disconvenientia  crimina,  peccata  atque 
dehcta,  nihilominus  dixit  et  asseruit  omnia  quascumque  fecit,  ex 
parte  Dei  et  ex  ejus  voluntate  fecisse  ;  quodque  nihil  fecit  seu  facit, 
quin  hoc  a  Deo  proveniat  et  per  revelationes  sanctorum  angelorum 
etsanctarum  virginum  Katharinae  et  Margareta;, 

*  Ad  hune  ^  articulum,  respondit  '  quod  ipsa  se  refert  ad  illud 
quod  alias  de  hoc  dixit. 


*  Respond  qu'elle  s'en  actend  ad  ce  que  autresfois  elle  en  a  dit  ^. 

I.  A  :  tune  —  2.  A  : prxdictarum.  —  3.  BC  :  viderant.  —  4.  A  :  sicut.  —  5.  ^ 
ajoute  ipsa.  —  6.  A  :  tricesimum  octavnm.  —  y .  A  :  respondet  Johanna.  —  8.  [/,  fol. 
29,  r". 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  217 

Item,  sabbati,  xxiiii.  februarii,  dixit  quod  nisi  esset  gratia  Dei, 
ipsa  nesciret  aliquid  facere  '.  Item,  eadem  die  -,  ipsa,  interrogata  si 
illi  de  Dompreiiii  tenebant  partem  Burgundoriim  vel  aliorum  :  res- 
pondit  quod  ipsa  nesciebat,  in  illa  villa,  nisi  unicum  '  Burgundum, 
quem  voluisset  habere  caput  abscisum,  tamen  si  placuisset  Deo. 
Interrogata  si  vox  dixit  ei  in  juvcntute  quod  ipsa  odiret  Burgundos  : 
respondit  quod,  postquam  intellexit  voces  quod  erant  pro  rege 
Francise,  non  dilexit  Burgundos. 

Interrogata,  jovis  xv.  martii^  si  aliquid  fecerat,  in  facto  guerra^, 
sine  consilio  suarulii  vocum  :  respondit  :  «  Vos  habuistis  [de  hoc] 
responsum  »  ;  et  «  legatis  bene  librum  vestrum,  vos  reperietis.  » 
Et  tamen  dixit  quod,  ad  requestam  hominum  armorum,  fuit  fac- 
tum  unum  valens  factum,  gallice  une  vaillance  4  d'armes  >',  an  te  Pari- 
sius  ;  et  etiani  ivit  ante  villam  de  Caritate,  ad  requestam  sui  régis  ; 
et  non  fuit  contra  nec  per  prreceptum  vocum  suarum.  Interrogata  si 
unquam  alias  fecit,  contra  pr^eceptum  et  voluntatem  suarum  vocum  : 
respondit  illud  quod  in  praecedenti  articulo  actumest. 

XXXIX.  «  Item,  licet  seplies  in  die  cadat  justus,  etc.,  dicta -Johanna 
dixit  tamen  et  publicavit  se  nunquam  fecisse.  aut  saltem  credere  non 
fecisse  opéra  peccati  mortalis,  licet  tamen  omnes  actus  per  gentes 
bellicosas  fieri  consuetos,  et  ampliores,  exercuit  de  facto,  ut  in  non- 
nullisarticulis  praecedentibus  et  sequentibus  declaratur.  » 

*  Ad  hune  "^  articulum,  die  mercurii,  xxviii.  martii,  respondit  '  : 
«.  Ego  respondi,  etrefero  me  ad  illud  quod  alias  de  hoc  dixi.  » 

Item,  sabbati,  xxiiii.  februarii,  interrogata  utrum  ipsa  scit  quod 
est  in  gratia  Dei  :  respondit  quod,  si  ipsa  non  sit,  Deus  ponat;  et, 
si  ipsa  sit,  Deus  eam  teneat.  Et  dixit  quod  esset  multum  dolens,  si 
sciret    se   non  esse   in  gratia  Dei.    Dixit  ulterius,   si   ipsa  esset  in 


*  Respond  :  «  J'en  ay  respondu.  Je  m'en  actend  [ad  ce]  que  autresfois 
j'en  ay  dit  ^.  » 

i.  C  :  ageie.  —  2.  AU  ctQ  omettent  J/V.  —  3.  C  ;  uniim.  —  4.  C  ;  valance.  — 
') .  A  :  armei.  —  6.  A  :  tricesinnitn  nonuiii.  —  j.  A  ajoute  dicta  Johanna.  —  8.  U, 
fol.  29  ro. 


2l8  PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE   d'arC 

(magno)  peccato,  crédit  quod  vox  non  veniret  ad  eam  ;  et  vellet 
quod  quilibet  intelligeret  vocem  suam,  ita  bene  sicut  ipsa  facit. 

Item,  jovis,  prima  martii,  dixit  quod  habet  magnum  gaudium 
quando  videt  vocem  suam  ;  et  dixit  quod  videtur  ei  quod,  quando 
videteam,  non  est  in  peccato  monali.  Item  dixit  quod  sanctas 
Katharina  et  Margareta  libenter  faciunt  eam  interdum  confiteri. 
Item  dixit  quod,  si  est  in  peccato  mortali,  ipsa  nescit.  Interrogata 
utrumne  credat  esse  aliquando  in  peccato  mortali,  quando  confite- 
tur  :  respondit  quod  nescit  si  fuerit,  nec  crédit  se  fecisse  opéra  pec- 
cati  mortalis;  et  «  non  placeat  Deo  »  inquit,  «  quod  ego  unquam 
fecerim;  nec  placeat  etiam  Deo  quod  ego  faciam  opéra,  vel  quod  ego 
fecerim,  per  qu£e  anima  mea  sit  onerata  ». 

Item,  die  mercurii,  xiiii.  martii,  interrogata  si  capere  unum  ho- 
minem  ad  redditionem  et  facere  ipsum  mori  prisionarium,  sitnepec- 
catum  môrtale  :  respondit  quod  ipsa  hoc  non  fecit.  Et  quia  fiebat 
sibi  verbum  de  uno  vocato  Franguet  d'Arras,  qui  fuit  morti  traditus 
apud  Latigniacum  :  respondit  quod  fuit  consentiens  de  faciendo 
ipsum  mori,  si  ipse  meruerat,  propter  hoc  quod  ipse  confessus 
est  se  esse  occisorem,  latronem  et  proditorem.  Et  dixit  quod  pro- 
cessus illius  duravit  quindecim  diebus;  et  fuit  judex  ballivus  Sil- 
vanectensis  et  homines  justiti.'e  de  Latigniaco.  Et  dixit  quod  ipsa 
requirebat  habere  illum  Franquetum  pro  uno  homine  de  Parisius, 
hospite  domus  ad  Ursum  ;  et  quando  scivit  quod  ille  homo  fuit 
mortuus,  et  quod  ballivus  dixit  ei  quod  ipsa  volebat  facere  magnam 
injuriam  justitias,  deliberando  ipsum  Franquetum  ',  ipsa  dixit  bal- 
livo  :  «  Postquam  homo  meus,  quem  volebam  habere,  mortuus 
est,  faciatis  de  isto  illud  quod  debebitis  facere  per  justitiam.  »  Et 
quando  sibi  reductum  fuit  ad  memoriam  quod  ipsa  invaserat  vil- 
lam  Parisiensem  in  die  festo  ;  quod  ipsa  habuerat  equum  domini 
episcopi  Silvanectensis  ;  quod  ipsa  dimisit  se  cadere  a  turri  de  Beau- 
revoir;  quod  portât  habitum  virilem  ;  quod  erat  consentiens  de 
morte    Franqueti   d'Arras  ;    utrum  ipsa  creditne  fecisse  peccatum 

I.  AC  ajoutent /hwc.  —  A  partir  de  cet  article,  le  résumé  présente  des  variantes 
assez  nombreuses. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  2I9 

mortale  :  respondit,  ad  primum,  de  mvasione  Parisiensi,  quod  ipsa 
inde  non  crédit  esse  in  peccato  mortali  ;  et  si  ipsa  fecerit  peccatum 
mortale,  hoc  est  cognoscendum  Deo  etsacerdoti,  in  confessione.  Ad 
secundum,  de  equo  domini  episcopi  Silvanectensis,  respondit  quod 
crédit  se  non  peccasse  in  hoc,  quia  praefatus  dominus  episcopus  Sil- 
vanectensis habuit  assignationem,  pro  dicto  equo,  de  ducentis  salu- 
tiis  auri.  Ad  tertium,  videlicet  de  turri  ',  respondit  quod  non  facie- 
bat  illum  saltum  per  desperationem,  sed  in  spe  salvandi  corpus  suum 
et  succurrendi  pluribus  bonit.  gentibus  quae  erant  in  necessitate;  et, 
post  saltum,  confessa  est  et  requisivit  veniam  a  Deo,  et  habuit 
veniam  ab  ipso;  et  crédit  quod  malefactum  erat  ^  de  faciendo  illum 
saltum.  Item  dixit  quod  ipsa  scit  se  habuisse  veniam,  postquam  con- 
fessa est,  per  revelationem  sanctse  Katharin^e,  de  cujusconsilio  ipsa 
ivit  ad  confessionem.  Ad  quartum,  de  habitu  virili,  etc.,  respon- 
dit :  «  Postquam  ego  facio  illud  per  praeceptum  Dei  et  in  suo  ser- 
vitio,  ego  non  credo  maie  facere  ;  et  quando  sibi  placebit  praecipere, 
statim  erit  remotus.  » 

XL.  «  Item,  quod  dicta  Johanna,  suse  salutis  immemor,  et  diabolo 
instigante,  non  est  nec  fuit  confusa,  repetitis  vicibus,  recipere  corpus 
Christi,  in  diversis  et  pluribus  locis,  in  habitu  virili  et  dissoluto, 
atque  sibi,  per  pr^eceptum  Dei  et  Ecclesiîe,  vetito  ac  '  prohibito.  » 

*Ad  hunc'^  articulum  '>,  respondet  ^  quod  ipsa  inde  alias  respon- 
dit, et  se  refert  ad  illud  quod  alias  de  hoc  dixit;  et  etiam  se  refert 
Deo,  de  conclusione  articuli. 

Interrogata,  sabbati,  tertia  martii,  quando  ibat  per  patriam,  si 
ipsa  saeperecipiebat  sàcramentum  pœnitentias  et  eucharistie,  quando 
veniebat  infra  bonas  villas  :  respondit  quod  sic,  interdum .  Inter- 
rogata si  recipiebat  sacramenta  prsedicta  in  habitu  virili  :  respondit 
quod  sic;  sed  non  recordatur  récépissé  in  armis. 


*Respond  :  «  J'en  ay  respondu  :  je  m'en  actend  [ad  ce]  que  autresfois 
en  ay  dit.  »  Et  de  conclusione,  s'en  actend  àNostre  Seigneur  7.  » 

I.  BC  :  lurre.  —  2.  A  :  erat  malefactum .  —  5.  C  :  et.  —  4.  A  :  nuaarni^esimum. 
—  ).  A  a']OU\.c  dicta  Johanna .  —  6.  O  :  respondit.  —  7.  LJ,  toi.  29,  r". 


220  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

XLI.  «  Item,  quod  dicta  Johanna,  ut  desperata,  se,  odio  et  des- 
pectu  Anglicorum,  ac  etiam  pro  destructione  Compendii  quam  esse 
futuram  audiverat,  a  summitate  unius  altae  turris  se  pr^ecipitare 
tentavit,  et  instigante  Diabolo,  hoc  facere  in  ejus  mente  affixit,  se 
ad  hoc  faciendum  appHcuit,  et  circa  hoc  fecit  quod  potuit  de  facto; 
se  praecipitando  etiam,  impulsa  et  instinctu  diabolico  sic  ducta,  quod 
potius  intendebat  ad  liberationem  corporum  quam  animarum  sua; 
et  plurium  aliorum  ;  se  pluries  jactando  quod  se  ipsam  potius  inter- 
ficeret,  quam  permitteret  se  tradi  in  manus  Anglicorum.  » 

*Ad  hune  '  articulum,  respondet  ^  quod  se  refert  ad  illud  quod 
alias  de  hoc  dixit. 

Interrogata,  sabbati,  tertia  martii,  utrum  diu  fuerit  in  turri  de 
Beaurevoir  :  respondit  quod  ipsa  fuit  per  quatuor  menses,  vel  circi- 
ter;  et  quando  ipsa  scivit  Anglicos  venisse,  fuit  multum  irata;  et 
tamen  voces  sibi  prohibuerant  multotiens  quod  non  saltaret  ;  et 
finaliter,  pro  timoré  Anglicorum,  saltavit,  et  commendavit  se  Deo 
et  Beat^e  Mari«.  Item,  interrogata  utrum  ipsa  dixerit  quod  maluis- 
set  mori  quam  esse  in  manu  '  Anglicorum  :  respondit  quod  dixit 
quod  pmediligeret  reddere  animam  Deo,  quam  esse  in  manu  + 
Anglicorum. 

Interrogata,  die  mercurii,  xiiii.  martii,  qucX  fuit  causa  propter 
quam  saltavit  a  turri  de  Beaurevoir  :  respondit  quod  audiverat  dici 
quod  illi  de  Compendio,  omnes  a'  septem  annis  citra,  debebant 
poni  ad  ignem  et  sanguinem  ;  et  ipsa  malebat  mori  quam  vivere 
post  talem  destructionem  bon^e  gentis;  et  ista  fuit  una  causa  sui 
saltus;  alia  fuit  quia  scivit  se  esse  venditam  Anglicis,  et  ipsa  pr«- 
dilexisset  mori  quam  esse  in  manu  ipsorum.  Interrogata  si  fecit 
illum  saltum  per  consilium  vocum  suarum;  respondit  quod  sancta 
Katharina  sibi  dicebat    fere   omni   die  quod  non   saltaret,  et  quod 


"Respond  :  «  Je  m'en  actend  ad  ce  que  autresfois  j'en  ay  dit  5.  » 


\.  A  :  quadragesimum piimum.  —   2.    A  :  respondit  dicta  Johanna .   —  i.'BC: 
nianits.  —  4.  BC  :  nianns.  —  5  .    f^,  fol.  29,  r". 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  221 

Deus  adjuvaret  eam  et  illos  de  Compendio  ;  et  dicta  Johanna  dixit 
sanctœ  Katharinas  quod,  postquam  Deus  adjuvaret  illos  de  Compen- 
dio, ipsa  volebat  ibi  esse  ;  et  sancta  Katharina  dixit  :  «  Oportet 
sine  fallo  '  quod  tu  capias  gralanter  ;  et  non  eris  liberata  quousque 
videris  regeni  Anglorum.  »  Et  Johanna  respondit  :  «  Veraciter,  ego 
non  vellem  videre  ipsum  -,  et  mallem  mori  quam  esse  posita  in 
manu  Anglicorum.  »  Item  dixit  quod,  postquam  cecidit  a  turri,  fuit 
per  duos  vel  très  dies  quod  non  volebat  comedere;  et  quia  erat  gra- 
vata  propter  saltum,  non  poterat  bibere  neque  comedere  ;  et  tamen 
fuit  confortata  a  sancta  Katharina,  sibi  dicente  quod  confiteretur  et 
qu^reret  veniam  a  Deo  de  hoc  quod  saltaverat;  et  quod  illi  de 
Compendio  sine  defectu  haberent  succursum,  infra  festum  sancti 
Martini  hiemalis  ;  et  tune  incepit  comedere  et  bibere,  et  statim 
fuit  sanata.  Interrogata  si,  quando  rehabuit  loquelam,  post  dic- 
tum  saltum,  denegaveritne  Deum  et  Sanctos  :  respondit  quod  non 
recordatur  quod  negaverit  unquam  Deum  vel  Sanctos.  Interrogata 
si  velit  se  referre  de  hoc  ad  informationem  factam  vel  fiendam  : 
respondit  quod  se  refert  Deo,  et  non  alteri. 

XLII.  «  Item,  dicta  Johanna  dixit  et  publicavit  sanctas  Kathari- 
nam  et  Margaretam  ac  sanctum  Michaelem  habere  membra  corpo- 
rea,  ut  scilicet  caput,  oculos,  vultus,  capillos  et  similia;  et,  cum 
hoc,  dixit  se  pr^fatas  Sanctas  in  manibus  palpasse,  et  illas  fuisse 
amplexatam  et  osculatam.  » 

*  Ad  hune  '  articulum,  respondet  +  quod  alias  super  hoc  respon- 
dit, et  quod  se  refert  ad  illud  quod  de  hoc  alias  dixit  ^. 

Item,  sabbati,  xvii.  martii,  interrogata  si  unquam  osculata  vel 
amplexata  fuerit  sanctas  Katharinam  et  Margaretam  :  respondit  quod 
amplexata   est  ambas    et  quod   bonum  odorabant.  Interrogata  si, 


•"Respond  :  «  J'en  ay  respondu,  et  m'en  actend  ad  ce  que  j'en  ay  dit  ^.  » 


I.  Sic.  En  français  sans  faille,  c'est-à-dire  sans  faute..  (Sine  defectu  oporkt.) — • 
2.  A  :  eum.  —  3.  ^  ;  quadragesimum  secunduni.  — 4.  A  ajoute /o/aï« «a.  —  5.  A  : 
quod  alias  de  hoc  dixit.   — 6.  U,  fol.  29,  r°. 


222  PROCÈS   DE   CONDAMNATION   DE   JEANNE   d'aRC 

amplexando,  sentiebat  ibi  calorem  vel  aliud  :  respondit  quod  non 
poterat  eas  amplexari,  gallice  acoler,  sine  sentiendo  et  tangendo  eas. 
Interrogata  per  quam  partem  ipsa  eas  amplexabatur,  utmm  per 
inferius  vel  per  superius  :  respondit  quod  melius  decet  ipsas  ample- 
xari  per  inferius  quam  per  superius. 

XLIII.  «  Item,  quod  ipsa  Johanna  dixit  atque  publicavit  quod 
Sancti  et  Sanctae,  Angeli  et  Archangeli  loquuntur  idioma  gallicum 
et  non  anglicum,  eo  quod  Sancti,  Sanctae,  Angeli  et  Archangeli 
non  sunt  de  parte  Anglicorum,  sed  Gallicorum  ;  asserendo  Sanctos 
et  Sanctas,  qui  sunt  in  gloria,  in  eorum  contumeliam,  unum 
regnum  catholicum  et  gentem  omnium  Sanctorum  venerationi, 
secundum  ordinationem  Hcclesia;,  deditam,  odio  capitali  liabere.  » 

*  Ad  hune  '  articulum,  sibi  ^  de  verbo  ad  verbum  expositum, 
nihil  respondet  '  aliud  quam  se  refert  Deo  et  ad  illud  quod  ahas 
super   hoc  respondit. 

Die  jovis,  prima  martii,  dixit  quod  vox  est  pulchra,  dulcis  et  hu- 
miUs,  et  loquitur  idioma  Francise.  Interrogata  si  illa  vox,  videlicet 
sancta  Margareta,  loquatur  ■•  angUcum  :  respondit  :  «  Quomodo 
loqueretur  anglicum  ?  Ipsa  non  est  de  latere  Anglicorum.  » 

XLIV.  «  Item,  dicta  Johanna  se  jactavit  et  jactat,  publicavit  et  î 
publicat  quod  sanctae  Katharina  et  Margareta  sibi  promiserunt  eam 
conducere  in  paradisum,  et  certificaverunt  eam  quod  beatitudinem 
consequetur,  si  servet  virginitatem  suam  ;  et  quod  de  hoc  est 
secura.  » 

**  Ad  hune  ^  articulum,  respondit  ''  quod  se  refert,  super  hoc, 
Domino  nostro  et  ad  ea  qu*  super  hoc  alias  respondit. 


*  Respond  :  «  Je  m'en  actend  à  nostre  Seigneur,  et  ad  ce  que  j'en  ay 
respondu  ^.  » 

**  Respond  :  «  Je  m'en  actend  à  nostre  Seigneur,  et  ad  ce  que  j'en  ay 
respondu  9.  » 

i.  A  :  qudJ rages imum  tertlum.  — 2.  A  :  ipsi.  —  }.  A  ajoute  dicla  Johanna. 
—  4.  A  :  loquitur.  —  5.  BC  :  atque.  —  6.  A  :  quadragesinmm  quartum. —  7.  AC  : 
icspondet  ;  A  ajoute  prœeh'cta  Johanna.  —  8.  U,  fol.   29,  r'.  —  9.  //'/(/.  iJcni. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  22  3 

Item,  die  jovis,  xxii.  mensis  februarii,  dixit  quod  nunquam  voci 
sLiie  seu  revelationi  requisivit  aliam  mercedem  in  fine,  excepta  sal- 
vatione  aniniiç  suas.  —  [Item,  die  mercurii,  décima  quarta  mensis 
Martii],  interrogata  si,  ex  quo  voces  suas  dixerunt,  ei  quod  ibit 
in  fine  in  regnum  paradisi,  utrumse  teneat  securam  essendi  salvam, 
et  quod  non  damnabitur  in  infernum  :  respondit  quod  crédit  fir- 
miter  id  '  quod  voces  su^e  dixerunt  sibi,  videlicet  quod  ipsa  salva- 
bitur  ;  et  ita  firmiter  ac  si  ex  nunc  esset  in  regno  cœlorum.  Et 
quando  dicebatur  ipsi  Johann^e  quod  illud  responsum  erat  magni 
ponderis  :  etiam  respondit  quod  tenet  illud  pro  uno  magno  thesau- 
ro  ;  et  dixit,  quantum  ad  illum  articulum  :  dummodo  teneat 
juramentum  et  promissum  quod  fecit  Domino  nostro,  videlicet 
quod  servarét  bene  suam  virginitatem  corporis  et  animœ.  —  Inter- 
rogata si,  post  hanc  revelationem,  ipsa  credat  quod  non  possit  ^ 
facere  peccatum  mortale  :  respondit  de  hoc  :  «  Ego  nescio  aliquid  ; 
sed  super  hoc  me  refero  Domino  nostro,  ex  toto.  »  —  Item, 
interrogata  utrum  opus  sit  sibi  confiteri,  ex  quo  crédit,  ad  revela- 
tionem suarum  vocum,  quod  ipsa  salvabitur  :  respondit  quod  nescit 
se  peccasse  mortaliter;  sed,  si  esset  in  peccato  mortali,  ipsa  cogitât 
quod  sanctiE  Katharina  et  Margaretastatim  desererenteam  ;  credens 
quod  nesciret  mundare  nimis  conscientiam  suam. 

Item  dixit,  jovis,  prima  martii,  quod  prasdicti^  Sancta;  promise- 
runt  sibi  eam  ducere  in  paradisum  ;  quod  etiam  ab  eis  requisivit. 

XLV.  «  Item,  licet  Dei  judicia  maxime  apud  nos  sint  inscruta- 
bilia,  nihilominus  dicta  Johanna  dixit,  protulit,  recitavit  et  promul- 
gavit  se  cogno visse  et  cognoscere  qui  sont  sancti,  sanctas,  archange- 
li,  angeli  vel  a  Deo  electi,  et,  quis  eorum  talis  est,  discernere.  » 

*  Ad  hune  '  articulum  -^,  respondet  quod  se  refert  ad  illud  quod 
alias  super  hoc  respondit. 


Respond  :  «  Je  m'en  actend  ad  ce  que  j'en  ay  respondu  >.  » 


i.  A  :  illud.  —   2.  ABC  et  Q  :  credat  aut  possit.  —  5.  À  :  quadrogesimum 
ijuiiiliiiii.  —  4.   .-/  ajoute  dicta  Johdiiiia.  —  5.   L\  fol. 29,  r". 


224  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Item  interrogata,  die  martis,  xxvii.  fcbruarii,  quomodo  aut  qua- 
liter  ipsa  scit  quod  sint  illae  duœ,  sanctae  Katharina  et  Margareta, 
quae  sibi  apparent,  et  quomodo  cognoscit  unam  ab  alia;  respondit 
quod  [bene  scit  quod]  sunt  ïWse  ea^dem,  et  bene  cognoscit  unam  ab 
alia. 

^  Item,  die  jovis  prima  martii  interrogata  si  illae  SanctiE  apparent 
sibi  semper  in  eodem  habitu  :  respondit  quod  semper  [videtj 
in  [una  et]  eadem  forma;  et  sunt  figurœ  earum  coronat.T  opu- 
lenter  ;  et  de  aliis  habitibus  ipsa  non  loquitur,  nec  de  robis  earum 
scit  quidquam. 

Item,  die  sabbati,  tertia  martii,  dixit,  de  sanctis  Katharina  et 
Margareta  et  aliis  apparentibus  sibi,  quod  sic  bene  vidit  eos,  quod 
ipsa  scit  ipsos  esse  Sanctos  et  Sanctas    in  paradiso. 

XLVI.  «  Item,  dixit  se  requisivisse  multum  affectuose  sanctas 
Katharinam  et  Margaretam  pro  iliis  de  Compendio,  antequam  sic 
saltaret,  dicens  eis,  inter  caetera  per  modum  quasrimoniae,  per  ' 
hune  modum  :  «  Et  cammenl  lesscra  Dieu  ainsi  mourir  ^  niauvai- 
sement  ceulx  de  Compiengne,  qui  soûl  si  loyaulx  '  !  »  In  quo  appa- 
rebat  impatientia  ejus  et  irreverentia  ad  Deum  et  Sanctos.  » 

*  Ad  hune  ->  articulum  >,  respondet  quod  se  refert  ad  illiid  quod 
ahas  respondit  super  hoc. 

Die  sabbati,  tertià  martii,  dixit  quod,  postquam  fuit  \xs2l  post 
saltum  de  turri  ^  de  Beaurevoir,  vox  sanctîe  Katharinœ  dixit  sibi 
quod  faceret  bonum  vultum,  et  quod  sanaretur,  et  quod  ilU  de  Com- 
pendio haberent  succursum.  Item,  dixit  quod  sœpe  orabat  pro 
ilHs  de  Compendio  cum  consiUo  suo. 

XLVII.  «  Item,  dicta  Johanna,  maie  contenta  de  l^esione  quœ  sibi 
accidit,  ex  casu  seu  saltu  facto  de  turre  de  Beaurevoir  et  quod   ad 


Respond  :   «  Je  m'en  actend  ad  ce  que  j'en  ay  respondu/.  » 


I.  C  :  in.  —  2.  A  :  morir.  —  3.  C:  léaulx.  — 4.  A  :  quadiiigesimutn  sextuiii.  — 
5.  A  3i]oute prxdicta  Johanna.  —  6.  AB  :  turre. —  7.  U,  fol.   29,  ro. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  225 

optatum  suuni  non  pervenerat,  Deum,  Sanctos  et  Sanctas  blasphe- 
mavit,  contumeliose  denegavit,  et  terribiliter  ac  cum  horrore  ibidem 
exsistentium  despexit  ;  et  etiam,  postquam  fuit  in  castre  Rothoma- 
gensi,  pluries  et  diversis  diebus,  Deum,  Beatam  Virginem,  Sanctos 
et  Sanctas  blasphemavit  et  denegavit,  ferens  impatienter  et  detes- 
tans  quod  in  judicio  virorum  ecclesiasticorum  poni  et  in  eodem 
tractari  debebat.  » 

*  Ad  hune  '  articulum,  respondet^  quod  se  refert  Domino  nostro 
et  ad  illud  quod  alias  super  hoc  respondit. 

Die  sabbati,  tertia  mensis  martii,  interrogata  si,  post  saltum  de 
turri,  fuit  turbata  et  irata,  et  si  bhisphemavit  nomen  Dei  :  respon- 
dit quod  nunquam  maledixit  Sancto  vel  Sanctas,  et  quod  non  con- 
suevit  jurare.  Interrogata  de  facto  Suessionensi,  eo  quod  capita- 
neus  reddiderat  villam  et  dixerat  quod  denegaverat  Deum,  si 
teneret  eum,  faceret  ipsum  scindi  in  quatuor  pecias  :  respondit  quod 
ipsa  nunquam  denegavit  Sanctum  nec  Sanctam,  et  illi  qui  illud 
dixerunt  maie  intellexerunt. 

Item,  mercurii,  xiiii.  martii,  interrogata  si,  postquam  est  in 
[isto]  carcere,  denegavit  Deum  vel  maledixit  ei  :  respondit  quod 
non,  et  quod,  aliquotiens  quando  ipsa  dixit,  bon  gré  Dieu,  ou  saint 
Jehan,  ou  Nostre  Dame,  illi  qui  possunt  retulisse  maie  intellexerunt. 

XL VIII.  «  Item,  dicta  Johanna  dixit  se  credidisse  et  credere  spi- 
ritus  sibi  apparentes  Angelos  et  Archangelos  esse  et  Sanctas  '  Dei, 
xque  firmiter  sicut  crédit  fidem  christianam  et  ipsius  fidei  articu- 
les; cum  ^  tamen  nullum  signum  référât  se  habuisse,  quod  possit 
esse  sufficiens  ad  pni^dicta  cognoscendum  ;  nec  etiam  super  hoc 
consuluerit  episcopum,  curatum  aut  aliquem  prïelatum  Ecclesi;\i  seu 
quamcumque  personam  ecclesiasticam,  an  hujusmodi  credulitatem 


*  Respond  :    «  Je  m'en  tieng  à  nostre  Seigneur,  et  ad  ce  que   j'en  ay 
respondu  >.  » 


i.  A  :  quadragesimum  septiuntm.  —  2.  A  ajoute  dicta  Johanna.  —  5  •  O  ;  Sanclos. 
■4.  B  :  ciii. —  5.   U,  fol.  29,  ro. 

Procès  de  Jeanne  d'Arc.  15 


226  PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    DARC 

talibus  spiritibus  deberet  adhibere  ;  quin  imo  prnsmissa  detegere 
alicui  dicebat  sibi  prohibitum  per  voces,  nisi  duntaxat  primitusuni 
capitaneo  gentium  armorum  et  praefato  Karolo,  aliisque  personis 
pure  laicis.  In  quibus,  fatetur  se  temerarie  credere  ;  et  de  articulis 
fidei  ac  eorum  firmitate,  maie  sapere  ;  et  etiam  habere  revelationes 
suspectas,  quas  praslatis  et  viris  ecclesiasticis  voluit  occultare,  et 
s^ecularibus  potius  aperire.  » 

*  Ad  hune  '  articulum,  respondet  -  quod  de  hoc  respondit,  et  de 
hoc  se  refert  ad  illud  quod  scriptum  est.  Quantum  vero  ad  signa, 
si  illi  qui  petunt  ea  non  sunt  digni,  de  hoc  ipsa  non  potest  ;  et 
propter  hoc,  fuit  piuries  in  prece  vel  oratione,  utplacerct  Deo  quod 
revelaret  aiiquibus  de  ista  parte  ilkid.  Et  dixit  ultra  quod,  de 
credendo  suis  revelationibus,  ipsa  non  petivit  consilium  episcopo, 
curato  aut  aliis.  Item,  dixit  quod  crédit  quod  erat  sanctus  Michael 
qui  apparebat  sibi,  propter  bonam  doctrinam  quani  sibi  ostendebat. 

Interrogata  utrum  si  sanctus  Michael  dixerit  sibi  quod  erat  sanc- 
tus Michael  :  respondit  :  «  Ego  alias  de  hoc  respondi  »  ;  et,  quantum 
ad  conclusionem  articuli  :  «  Ego  me  refero  Domino  nostro.  »  Item, 
dixit  quod  ipsa  crédit  aeque  firmiter,  sicut  crédit  quod  Dominus 
noster  Jhesus  Christus  passus  est  mortem  pro  nobis,  redimendo   de 


*  Respond  :  «  J'en  ay  respondu,  et  m'en  actcnd  ad  ce  qui  est  escript.  » 
Et  quant  aux  signes,  se  cculx  qui  le  demandent  n'en  sont  dignes,  elle 
n'en  peust  mais.  Et  plusieurs  fois  en  a  esté  en  prière,  affin  qu'il  pleust  à 
Dieu  qu'il  le  révélast  à  aucuns  de  se  party  ;  et  dit  oultre  que,  de  croire 
en  ses  révélacions,  elle  n'en  demande  point  conseil  à  évesque  ou  curé 
ou  aultres. 

Item,  dit  qu'elle  croyet  que  c'estoit  saint  Michiel,  pour  la  bonne  doc- 
trine qu'il  luy  monstroit. 

Interroguée  se  saint  Michiel  luy  dist  :  «  Je  suis  saint  Michiel  »  :  res- 
pond :  «  J'en  ay  autrefois  respondu.  »  Et  quant  à  la  conclusion  de  l'ar- 
ticle, respond  :  «  Je  m'en  actend  à  nostre  Seigneur.  » 

Item,  dit  qu'elle  croist,  aussi  fermement  qu'elle  croist  nostre  Sei- 
gneur Jeshu-Crist  a  souffert  mort  pour  nous  racheter  des  paines  d'enfer, 

I.  .J  ;  qiuiilragesiinniu  octavuiii.  —  2.  A  SLJoutG  Jobaniui. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE   D  ARC  227 

pœnis  inferni,  quod  sunt  sancti  Michael,  Gabriel,  sanctae  Katharina 
et  Margareta,  quos  Dominus  noster  misit  ei,  pro  eam  confortando 
et  consulendo. 

Item,  sabbati^  xxiiii.  februarii,  dixit  quod  ipsa  iirmiter,  crédit  et 
aeque  firmiter,  sicut  crédit  fidem  christianam  et  quod  Deus  nos 
redemit  de  pœnis  inferni,  quod  ista  vox  venit  a  Deo  et  ex  sua  ordi- 
natione. 

Item,  sabbati,  tertia  mensis  martii,  interrogata  si  credat  quod 
sancti  Michael  et  Gabriel  habeant  capita  materialia  :  respondit  quod 
oculis  suis  vidit  eos  ',  et  crédit  quod  sunt  ipsi,  seque  firmiter  sicut 
Deus  est.  Interrogata  si  credat  quod  Deus  formaverit  eos  in  capitibus 
in  quibus  vidit  eos  :  respondit  :  «  Ego  vidi  eos  oculis  meis  ;  nec  di- 
cam  vobis  aliud.  »  —  Interrogata  si  credat  quod  Deus  formaverit 
eos  in  forma  et  modo  quibus  vidit  eos  :  respondet  quod  ita. 

Lunce,  xii.  martii,  interrogata  an  de  istis  visionibus  locuta  fuerit 
curato  suo  aut  alteri  viro  ecclesiastico  :  respondit  -  quod  non,  sed 
solum  Roberto  de  Baudricourt-ti  suo  régi.  Et  dixit  ultra  quod  non 
fuit  coacta  a  suis  vocibus  celare  dictas  visiones  ;  sed  multum  dubi- 
tabat  haec  revelare,  propter  metum  Burgundorum,  ne  ipsi  impe- 
dirent  voiagium  suum  ;  et  specialiter  multum  dubitabat  patrem 
suum,  ne  ipsam  impediret  de  faciendo  voiagium  suum.  —  Item, 
eadem  die  '  interrogata  si  putabat  bene  facere  de  recedendo  absque 
licentia  patris  et  matris,  cum  ita  sit  quod  quilibet  débet  et  tenetur 
honorare  patrem  et  matrem  :  respondit  quod,  in  omnibus  aliis, 
ipsa  bene  obedivit  ipsis  patri  et  matri,  excepto  isto  recessu;  sed 
depost  super  hoc  eis  scripsit,  et  hoc  sibi  remiserunt. 

XLIX.  «  Item,  dicta  Johanna,  suœ  soli  phantasiœ  innixa,  vene- 
rata  est  hujusmodi  spiritus,  osculando  terram  per  quam^  dixit  eos 


que  ce  soient  saincts  Michiel,  Gabriel,  sainctes  Katherine  et  Marguerite 
que  nostre  Seigneur  luy  envoyé,  pour  la  conforter  et  conseiller  5. 


i.  A  :  vidil  eos  oculis  suis.  —  2.  BC  :  respondet.  —  3.  AB  omettent  die.  —  4.  J 
omet  quam.  —  )•  U,  fol.  29,  ro.  •      . 


228  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

transiisse,  eosdem  etiam  spiritus  genuflectens,  amplectaiido  '  et  oscu- 
lando,  et  alias  reverentias  eisdem  faciendo,  junctis  manibus  regra- 
tiando,  contrahendo  familiaritatem  cum  eis  ;  cum  tamen  nesciret 
an  essent  boni  spiritus,  imo,  attcntis  circumstantiis  dictis,  per  eam 
potius  mali  ^  spiritus  quam  boni  judicari,  liabeantet  esse  videantur. 
Qui  praemissi  cultus  et  venerationes  videntur  ad  idolatriam  perti- 
nere,  et  ad   pactionem  cum  dîemonibus  initam.  » 

*  Ad  hune  5  articulum,  die  mercurii,  xxviii.  martii,  respondef* 
de  principio  :  «  Ego  respondi  »  ;  et  de  conclusione  :  «  Refero  me 
ad  Dominum  nostrum.  » 

Item,  sabbati,  xxiiii.  februarii,  interrogata  utrum  regratiata  fuit 
voci  sibi  apparenti,  et  si  flexit  genua  :  respondit  quod  ipsa  regra- 
tiata fuit,  ipsa  exsistente  in  lecto  suo,  et  sedit  in  eodem  lecto,  et 
junxit  manus  ;  et  dixit  quod  hoc  fuit,  postquam  requisivit  habere 
auxiHum, 

Item,  sabbati,  décima  martii,  interrogata,  quando  signum  venit 
ad  regem  suum,  qualem  reverentiam  ipsa  ibi  fecit,  et  si  venit  ex 
parte  Dei  :  respondit  quod  ipsa  regratiata  est  Deo,  ex  hoc  quod 
ipse  posuit  eam  extra  pœnam  sibi  faciendam  per  clericos  de  iUis 
partibus,  qui  arguebant  contra  eam  ;  et  pluries  flexit  genua.  — 
Item,  eadera  die,  interrogata  si  rex  suus  et  ipsa  fecerunt  reveren- 
tiam angelo,  quando  apportavit  signum  :  respondit  quod  sic,  quan- 
tum est  5  de  ipsa  ;  et  flexit  genua  ac  removit  capucium. 

Item,  lunas,  xii.  martii,  interrogata,  quando  promisit  Deo  servare 
virginitatem  suam,  utrum  ipsa  loquebatur  ei  :  respondit  quod  bene 
debebat  sufficere  de  hoc  promittendo  ilHs  qui  erant  missi  ex  parte 
ipsius  Dei,  videHcet  sanctis  Kathariuc-e  et  Margareta^.  —  Item  dixit 
quod,  prima  vice  qua  audivit  vocem  suam,  ipsa  vovit  suam  virgi- 


*  Respond  du  commanccnicnt  :    «  J'en  ay  rcspondu  »  ;    cl  de  la  con- 
clusion, s'en  actend  à  nostre  Sire  ^. 


I.  AC  :  amplectendo.  —  2.  AC  :  maligni.  —  ^.  A  :  quadragesmium  nonuni.  — 
4.  AB  :  respondit —  5.  Q  omet  est.  -^  6.  t/,  fol.  29,  ro. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  229 

nitatem,  quamdiu  placeret  Dec  ;  et  erat  in  astate  tredecim  anno- 
rum,  vel  circiter.  —  Item,  eadem  die,  interrogata  utrum,  quando 
vidit  sanctum  Michaelem  et  Angeles,  fecerlt  eis  reverentiam  :  res- 
pondit  quod  sic  ;  et  osculabatur  terram,  post  eorum  recessum,  per 
quam  transiverant,  faciendo  eis  reverentiam. 

Item,  jovis,  xv.  martii,  interrogata  utrum,  quando  suce  voces 
veniunt,  faciat  eis  reverentiam  absolute,  sicut  uni  Sancto  vel  Sanc- 
t:t  :  respondit  quod  sic  ;  et  si  ipsa  non  fecit  aliquando,  petiit  ab  eis 
veniam  postea  ;  nec  scit  eis  facere  ita  magnam  reverentiam  sicut 
illas  decet,  quia  crédit  firmiter  quod  sint  sanctce  Katharina  et  Mar- 
gareta.  Et  similiter  dixit  de  sancto  Michaele.  —  Item,  ea  die,  inter- 
rogata si  illis  Sanctis  quic  veniunt  ad  eam  ipsa  fecerit  oblationem 
de  candelis  ardentibus  vel  aliis  rebus^  in  ecclesia  aut  alibi,  vel  fece- 
rit dicere  missas  :  respondit  quod  non,  nisi  hoc  fuerit  oflFerendo  in 
missa,  in  manu  sacerdotis,  ad  honorem  sanct^e  Katharince  ;  et  crédit 
quod  sancta  Katharina  est  una  de  illis  quae  apparebant  sibi  ;  et  non 
accendit  tôt  candelas  sicut  libenter  fecisset  sanctis  Katharince  et 
Margareti^  exsistentibus  in  paradiso,  quia  crédit  firmiter  quod  illœ 
sunt  quie  veniunt  ad  eam.  —  Item,  eadem  die  ',  interrogata 
utrum,  quando  ponit  istas  candelas  coram  imagine  sancto  Katha- 
rina, ipsa  poneret  hujusmodi  candelas  in  honorem  illius  Sanctas 
qu;\.'  sibi  apparebat  ;  respondit  :  «  Ego  facio  istud  in  honorem  Dei, 
Beataî  Marias  et  sanctas  Katharinas  qUcC  est  in  cœlo  ;  nec  facio  diffe- 
rentiam  inter  sanctam  Katharinam  qua^  est  in  cœlo,  et  illam  qua^ 
apparet  mihi.  »  —  Item,  eadem  die,  interrogata  si  faciat  et  compleat 
semper  illud  quod  voces  eidem  priecipiunt  :  respondit  quod,  toto 
posse,  adimplevit  prœceptum  Domini  sibi  factum  per  voces,  de 
hoc  quod  ipsa  scit  intelligere;  nec  sibi  aliquid  praecipiunt  sine  bene 
placito  Domini. 

Item,  die  sabbati,  xvii.  martii,  interrogata  utrum  dederit  serta 
Sanctis  sibi  apparentibus  :  respondit  quod,  in  honorem  illarum 
Sanctarum,  dédit  imaginibus  seu  repra^sentationibus  earum,  in  eccle- 

I .  AB  et  O  omettent  die. 


230  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

siis,  pluries  serta;  et,  quoad  illas  quas  sibi  apparent,  non  tradidit 
eis  unde  ipsa  recordetur.  —  Item  interrogatautrum,  quando  pone- 
bat  serta  in  illa  arbore  de  qua  alias  dictum  est,  ipsa  poneret  in  ho- 
norem  illarum  qu^e  sibi  apparebant  :  respondit  quod  non.  —  Item, 
ea  die,  interrogata  utriim,  quando  Sanctïe  veniebant  ad  eam, 
faciebat  eis  reverentiam  flectendo  genua  et  inclinando  se  :  respon- 
dit quod  sic;  et  quantum  plus  poterat,  faciebat  eis  reverentiam,  et 
bene  scit  quod  sunt  ill^e  qure  sunt  in  paradiso. 

L.  «  Item,  hujusmodi  spiritus  dicta  Johanna  fréquenter  et  quotidie 
invocat,  eosdem  consulens  de  agendis  suis  particularibus,  utputa  de 
respondendis  in  judicio  et  aliis.  Quod  videtur  pertinere  ad  invoca- 
tionem  dasmonum  et  pertinet.  » 

*Ad  hune  '  articulum,  die  mercurii,  xxviii,  martii,  respondit-  : 
«  Ego  de  hoc  respondi  »  ;  et  quod  appellabit  illas  voces  ad  suum 
auxilium,  quamdiu  vivet. 

Interrogata  per  quem  modum  ipsa  eas  requirit  :  respondit  :  «  Ego 
reclamo  Deum  et  Nostram  Dominam,  quod  ipsi  mittant  mihi  consi- 
lium  et  confortationem  ;  et  postea  mihi  mittunt.  « 

Interrogata  per  quas  verba  ipsa  requirit  :  respondit  quod  ipsa  requi- 
rit per  hune  modum,  verbis  gallicis  :  «  Très  doulx  Dieu,  en  Vonneur 
de  vostre  saincte  passion,  je  vous  requier,  se  vous  me  ame^,  que  vous  me 
révelei  comment  ">  je  doy  respondre  à  ces  gens  d'église.  Je  sçay  bien,  quant 


*Respond:  «  J'en  ay  respondu  »  ;  et  les  appellera  en  son  aide  tant 
qu'elle  vivra. 

Interroguée  par  quelle  manière  elle  les  requiert  :  respond  :  «  Je  réclame 
Nostre  Seigneur  et  Nostre  Dame  qu'il  me  envoyé  conseil  et  confort  ;  et 
puis  le  me  envoyé.  » 

Interroguée  par  quelles  paroles  elle  requiert  :  respond  qu'elle  requiert 
par  ceste  manière  :  «  Très  doul\  Dieu,  en  Vonneur  de  vostre  saincte  pas- 
sion, je  vous  requier,  se  vous  me  aimés,  que  vous  me  révèle^  que  je  doy  res- 
pondre à  ces  gens  d'église.  Je  sçay  bien,  quant  à  Vahit,  le  commandement  comme 


i.  A  :  quinqiiagesimum.  —  2.  A  3.]0ute  prxdicta  Joijanna.  —  3.  AC  :  comme. 


PROCES    DE    CONDAMNATION   DE   JEANNE    d'aRC  23 1 

à  Vabit^  h  commandement  comment  '  je  Vay  prins ;  mais  je  ne  sçay  point 
par  quelle  manière  je  le  doy  lessier  ^  Pour  ce,  plaise  vous  à  moy  le  ensei- 
gner. »  Et  tune  statim  veniunt.  Item,  ea  die  ',  dixit  quod  fréquenter 
habet  nova,  per  voces  suas,  de  nobis,  episcopo  Belvacensi. 

Et  interrogata  quid  sibi  dicunt  de  nobis  :  respondit  :  «  Ego  dicam 
vobis  ad  partem.  »  Item  dixit  quod,  illa  die,  ter  vénérant  ad  eam. 

Interrogata  si  erant  in  caméra  sua  :  respondit -^  :  «  Ego  de  hoc  vobis 
respondi  ;  tamen  ego  bene  5  audiebam  eas.  »  Item  dixit  quod  sanct^e 
Katiiarina  et  Margareta  dixerunt  ei  modum  quo  débet  respondere  de 
illo  habitu. 

Item,  die  sabbati,  xxiiii.  februarii,  dixit  quod  vox  sibi  dixit  quod 
responderet  audacter,  et  quod,  quando  surrexit  a  somno,  petivit 
consilium  ipsi  voci  de  hoc  quod  debebat  respondere  in  judicio,  di- 
cens  ipsi  voci  quod  peteret  consihum  a  Domino;  et  vox  dixit  quod 
ipsa  responderet  audacter,  et  Deus  adjuvaret  eam.  —  Item,  eadem  ^ 
die,  interrogata  utrum,  antequam  requireret  vocem,  ipsa  vox  dixerit 
sibi  aliqua  verba  :  respondit  'quod  vox  ahqua  dixit  quas  non  omnia 
intellexit;  sed,  postquam  evigilavit,  intellexit  quod  vox  dixit  ei  quod 
responderet  audacter.  — Item  dixit  quod,  ilhi  nocte,  audiverat  vocem 
dicentem  :  «  Responde  audacter.  » 


je  Vay  prins  ;  mais  je  ne  sçay  point  par  quelle  manière  je  le  doy  laisser.  Pour  ce 
plaise  vous  à  moy  Vanseigner  i.  »  Et  tantoust  ilz  viennent. 

Item,  dit  qu'elle  a  souvent  nouvelles,  par  ses  voix,  de  Monseigneur  de 
Beauvès. 

Et  interroguée  qu'ilz  dient  de  luy  :  respond  :  «  Je  le  diray  à  vous,  à 
part.  » 

Item,  dit  qu'ilz  sont  aujourduy  venues  troys  foiz. 

Interroguée  se  ilz  estoient  en  sa  chambre  :  respond  :  «  Je  vous  en  ay 
respondu  ;  toutesvoies  je  les  oys  bien.  ;; 

Item,  dit  que  saincte  Katherine  et  saincte  Marguerite  luy  ont  dit  la 
manière  qu'elle  doit  respondre  de  icelluy  habit  ^. 


I.  AC :  comme.  —  2.  A  :  laissier.  —  3.5  omet  ea  die.  —  4.  AC  :  respondet. 
—  5.  BC  :  bene  ego  ;  O  omet  ego.  —  6.  A  :  ea.  —  7.  U,  en  marge  :  Oraison 
clirestienne  de  la  Pucelle.  —  8.  U,  fol.  29,  r"  et  vo. 


232  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Item,  martis^  xxvii.  februarii,  interrogata  quid  vox  dixerat  ei, 
post  diem  sabbati  ultimate  pr^teritum  :  respondit  quod  ipsa  petebat 
illi  voci  consilium,  de  aliquibus  quas  sibi  fueranl  petita  in  judicio. — 
Interrogata  si  [vox]  dédit  sibi  consilium  de  aliquibus  :  respondit 
quod,  de  aliquibus  punctis,  habuit  consilium.  Item  etiam  quod  de 
aliquibus  posset  sibi  peti  responsio,  de  quibus  non  daret  sine  licen- 
tia.  Et,  si  responderet  sine  licentia,  forsan  non  haberet  eas  in  garan- 
tizationem  ;  et,  quando  habebit  licentiam  a  Domino,  non  formidabit 
dicere  quia  bene  habebit  garantizationem.  —  Item  interrogata,  ea 
die,  quomodo  scit  facere  distinctionem  de  respondendo  de  aliquibus 
punctis,  et  de  aliis  non  :  respondit  quod,  de  aliquibus  punctis,  peti- 
vit  licentiam,  et  de  aliquibus  habuit. 

Item,  lunaï,  xii.  martii,  interrogata  si  Angélus  defeceritne  sibi, 
quantumad  bona  fortunae,  de  hoc  quod  '  fuit  capta  :  respondit  quod 
crédit,  postquam  placet  Deo,  quod  est  pro  meliori  quod  ipsa  sit  ^ 
capta.  —  Interrogata  utruiii  angelusne  sibi  defecerit  in  bonis  gratias  : 
respondit  :  «  Qualiter  mihi  deficeret,  quando  me  confortât  quoti- 
die  '  ?  »  Et  intelligit  istam  confortationem,  quod  est  de  sancta  Katha- 
rina  et  sancta  Margareta.  —  Interrogata  utrum  eas  vocet,  vel  si 
veniunt  non  vocatïe  :  respondit  quod  veniunt  fréquenter  sine  vocando; 
et,  aliis  vicibus,  nisi  venirent  bene  cito,  ipsa  requireret  Deum  quod 
eas  mitteret.  —  Item,  interrogata  si  aliquando  vocavit  eas,  et  non 
venerint  :  respondit  quod  nunquam  liabuit  indigentiam  vel  parum, 
quin  habuerit  eas. 

Item,  martis,  xiii.  martii,  interrogata  si,  depost  heri,  locuta  fuit 
sanctas  Katharinae  :  respondit  quod  depost  audivit  eam,  et  [tamen  |  dixit 
sibi  pluries  quod  respondeat  audacter  judicibus,  de  hoc  quod  sibi 
pètent,  tangens  processum. 

Item,  mercurii,  xiiii.  martii,  interrogata  si  voces  su«  petunt  dila- 
tionem  de  respondendo  :  dicit  quod  sancta  Katharina  respondet  ei 
aliquando,  et  aliquando  ipsa  Johanna  déficit  in  intelligendo,  propter 
turbationem  carcerum  et  clamores  custodum   suorum  ;  et  quando 


I.  AC  ajoutent  ipsa.  —  2.  ABO  :  at.  —  ^.  A  :  colidie  ;  C :  qnothidie . 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  233 

facit  requestam  ipsi  sanctœ  Katharinas,  statim  eadem  sancta  Katha- 
rina  et  sancta  Margareta  faciunt  requestam  Deo,  et  post  ',  de  pras- 
cepto  Dei,  dant  responsum  ipsi  Johannit.  —  Interrogata,  quando 
Sanctaî  illas  veniunt,  utrum  ibi  sit  lumen  cum  eis,  et  si  videretne 
lumen,  quando  audivit  vocem  in  Castro  -  et  quod  nesciebat  si  illa 
vox  esset  in  caméra  sua  :  respondit  quod  non  est  dies  quin  veniant 
ad  castrum  [Rothomagense],  et  non  veniunt  sine  lumine  ;  et,  de 
illa  vice,  audivit  vocem,  sed  non  recordatur  si  viderit  lumen,  nec 
etiam  si  viderit  sanctam  Katharinam.  Item  dixit  quod  pelivit  a  voci- 
bus  suis  tria  :  videlicet,  suam  expeditionem  ;  secundo,  quod  Deus 
adjuvet  Gallicos  et  bene  custodiat  villas  obedientia;  ipsorum;  etter- 
tium  erat  salus  animée  su.'e. 

LI.  «  Item,  non  veretur  dicta  Johanna  se  jactare  quod  sanctus 
Michael,  archangelus  Dei,  venit  ad  eam,  cum  magna  multitudine 
angelorum,  apud  castrum  de  Chinon,  in  domum  cujusdam  mulieris; 
et,  cum  ea  ambulaverat  ',  tenendendo  ipsam  per  manum,  ascendendo 
pariter  gradus  castri,  et  deambulando  ad  cameram  régis  sui  ;  quodque 
idem  archangelus  ipsi  régi  reverentiam  fecit,  inclinando  se  coram  eo, 
associaiusangelis,  ut  pra^missum  est,  quorum  quidam  coronati  erant, 
alii  habentes  alas.  Quœ  pr^edicta  dicere  de  archangelis  et  angelis 
sanctis,  praesumptuosum,  temerarium  et  confictum  censendum  est  ; 
pritsertim  cum  non  legatur  cuicumque  homini  puro,  imo  etiam  nec 
BeatcT  Virgini,  genitrici  Dei,  tanta  reverentia  vel  inclinatio  facta  per 
angelos  et  archangelos.  Et  Siispe  etiam  dixit  ^  venisse  ad  eam  sanctum 
Gabrielem  archangelum,  cum  Beato  Michaele  ac etiam  interdum  mille 
millia  angelorum.  Jactat  etiam  se  dicta  Johanna  quod,  ad  precem 
suam,  pra^fatus  angélus  detulit  secum,  in  illa  societate  angelorum, 
coronam  multum  pretiosam  ad  regem  suum,  ponendam  super  caput 
ejus,  et  nunc  repositam  in  ejusdeni'  régis  sui  thesauro;  in  qua,  ut 
dicit  dicta  Johanna,  fuisset  coronatus  rex  ejus  Remis,  si  exspectasset 


I .  AC  :  postCii.  —  2.  AC  :  in  Castro  vocem.  —  5 .   AB  :  ambulaverit.  — ■  4.  AC  : 
dicit.  —  5.  j5  et  Q  ;  ejus. 


234  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

certis  diebus  ;  sed  propter  festinatam  accelerationem  coronationis 
ejus,  aliam  accepit.  Suntque  talia  potius  per  ipsam  Johannam,  insti- 
gante  Diabolo,  conficta,  aut  per  ipsum  d^monem  eidem  in  praesti- 
giosis  apparitionibus  ostensa,  ad  illusionem  suae  curiositatis,  dum 
qu3eritaltiora  se  et  quit"  sunt  supra  suiie  conditionis  facultatem,  quam 
a  Dec  revelata.  » 

*  Ad  hune  LI  '  articulum,  die  mercurii,  xxviii.  mardi,  respon- 
det  quod  alias  ipsa  respondit  de  angelo,  qui  apportavit  signum;  et 
quantum  ad  hoc,  quod  promotor  proponit  de  mille  millibus  angelo- 
rum,  respondit  quod  ipsa  non  recordatur  quod  dixerit,  videlicet  de 
numéro;  sed  bene  dixit  quod  nunquam  fuit  hesa,  quin  habuerit 
magnam  confortationem  et  magnum  auxilium  ex  parte  Del  et  a 
sanctis  Katharina  et  Margareta. 

Item,  de  corona,  dixit  quod  alias  respondit.  Et  de  conclusione  arti- 
culi,  quam  promotor  ponit  contra  facta  sua,  se  refert  Deo.  Etetiam, 
ubi  corona  fuerit  ^  facta  et  fabricata,  se  refert  Deo. 

Item,  martis,  xxvii,  februarii,  interrogata  utrum  erat  aliquis 
angélus  super  caput  régis  sui,  quando  vidit  eum  primo  :  respondit  : 
«  Per  Sanctam  Mariam  !  si  erat  aliquis,  ego  nescio  et  non  vidi  eum .  »  — 
Interrogata  si  ibi  esset  lumen  :  respondit  quod  ibi  erant  plus  quam 
trecenti  5  milites  et  quinquaginta  tîedie  seu  torchiae'',   et  hoc,  sine 


*  Respond  qu'elle  a  respondu  de  l'angle  qui  apporta  le  signe.  Et  quant 
ad  ce  que  le  promoteur  propose  de  mille  milion  (sic)  d'angles:  respond 
qu'elle  n'est  point  recolente  de  l'avoir  dit,  c'est  assavoir  du  nombre  ; 
mais  dit  bien  qu'elle  ne  fut  oncques  blécée,  qu'elle  ne  eustgrant  confort 
et  grant  aide  de  par  nostre  Seigneur,  et  de  sainctes  Katherine  et  Margue- 
rite. 

Item,  de  la  couronne,  dit  qu'elle  en  a  respondu.  Et  de  la  conclusion  de 
l'article,  que  le  promocteur  meict  contre  ses  fais,  s'en  actend  à  Dieu 
nostre  Seigneur.  Et  où  la  couronne  fut  faictc  et  forgée,  s'en  raporte  à 
nostre  Seigneur  >. 


I.  A:  Ad  quinquqgesimum  primum.    —  2.  A  :  fuit.  —  3.  ABC  :  tiiceuliiw. 
4.  C  .•  torcix.  —  5-^7,  fol.  29,  \° . 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC  2}$ 

lumine  spiritual!;  et  raro  habet  revelationes,  quin  ibi  sit  lumen.  — 
Interrogata  quomodo  rex  suus  adhibuerat  fidem  dictis  ejus  :  respon- 
dit  quod  ipse[inde]  habebat  bona  intersignia,  et  per  clerum.  —  Item 
dixit  quod  clerici  de  sua  parte  fuerunt  '  hujus  opinionis,  quod  vide- 
batur  eis,  in  facto  ejus,  non  esse  nisi  bonum. 

Item,  jovis,  prima  martii,  interrogata  si  rex  suus  habebat  coronam 
Remis  :  respondit  quod  cogitât  quod  rex  suus  cepit  gratanter  illam 
quam  invenit  Remis  ;  sed  una  bene  opulenta  fuit  apportata  post  eum  ; 
et  illud  fecit  pro  festinando  factum  suum,  ad  requestam  illorum  de 
villa,  pro  evitando  onus  hominum  armorum  ;  et,  si  ipse  exspectasset, 
ipse  fuisset  coronatus  una  corona  ditiori  millesies.  —  Interrogata  si 
viderit  illam  coronam  ditiorem  :  respondit  quod  non  potest  dicere 
sine  perjurando  ^  ;  et,  si  non  viderit,  ipsa  audivit  dici  quod  est  sic 
opulenta. 

Item,  sabbati,  décima  martii,  interrogata  quod  est  signum  quod 
venit  ad  regem  suum  :  respondit  quod  illud  est  pulchrum,  et  hono- 
rabile,  et  bene  credibile,  et  quod  est  bonum,  et  opulentius  quod  sit 
aut  reperiatur,  gallice  le  plus  riche  gui  soit.  —  Interrogata  quare  non 
vult  ita  bene  dicere  et  ostendere  signum  prcedictum,  sicut  voluit 
habere  signum  a  Katharina  de  La  Rochelle  :  respondit  quod,  si  signum 
ipsiusKatharinae  fuisset  ita  bene  ostensum,  [sicut  signum  pr^dictum,] 
coram  notabilibus  personis  ecclesiasticis  et  aliis,  archiepiscopis  et 
episcopis,  scilicet  coram  archiepiscopo  Remensi  et  aliis  episcopis, 
quorum  nescit  nomina  (et  ibimet  erant  Karolus  de  Borbonio,  domi- 
nus  de  Tremoilla,  dux  Alenconii,  et  plures  alii  milites,  qui  viderunt 
et  audiverunt  ita  bene,  sicut  ipsa  videt  eos  qui  loquuntur  sibi),  tune 
ipsa  Johanna  non  petivisset  scire  signum  dictas  Katharinas  ;  et  tamen 
bene  sciebat,  per  sanctas  Katharinam  et  Margaretam,  quod  de  facto 
dictae  Katharinaî  totum  nihil  erat.  —  Interrogata  si  dictum  signum 
adhuc  durât  :  respondit  quod  '  «  bonum  est  scire;  et  quod  *^  durabit 
usque  ad  mille  annos  et  ultra  ».  Item  dicit  quod  dictum  signum  est 


I.  BC:  Juerant.  —  2.  A  :  parjurio;  C  :  perjtirio.  —  3.  C  omet   qiiod.  —  4.  A 
omet  qtiod. 


236  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    DARC 

in  thesauro  régis  sui.  —  Interrogata  si  sit  aurum,  argentum  vel  lapis 
pretiosus,  aut  corona  :  respondit  :  «  Ego  non  dicam  vobis  aliud;  et 
nesciret  homo  describere  rem  ita  divitem,  sicut  est  [illud]  signum.  « 
[Et  ultra  dixit  :]  «  Signum  quod  oportet  vobis  est  quod  Deus  me 
liberet  de  manibus  vestris  ;  et  est  certius  quod  ipse  sciât  vobis  mit- 
tere  !  »  —  Item,  ea  die,  dixit  quod  unus  angélus  ex  parte  Dei,  et  non 
ex  parte  alterius,  tradidit  signum  régi  suo  ;  et  ipsa  inde  regratiata  est 
multotiens  Deo.  Item  dixit  quod  clerici  de  parte  sua  cessaverunt 
ipsam  arguere,  quando  habuerunt  signum  prasdictum.  —  Interro- 
gata si  homines  ecclesiastici  de  parte  sua  viderunt  signum  pra."dic- 
tum  :  respondit  quod,  quando  rex  suus  et  assistentes  '  cum  eo  vide- 
runt signum  prasdictum  et  ipsummet  angelum,  qui  signum  illud 
tradidit,  ipsa  petivit  régi  suo  si  erat  contentus  ;  qui  respondit  quod 
sic  ;  et  tune  ipsa  récessif,  et  ivit  ad  unam  parvam  cappellam,  satis 
prope  ;  et  tune  audivit  dici  quod,  post  suum  recessum,  plus  quam 
trecentas  ^  personas  viderunt  prasdictum  signum.  Dixit  ultra  quod, 
pro  amore  ipsius  Johann^e,  et  ut  homines  dimitterent  interrogare 
eam,  Deus  voluit  permittere  quod  illi  de  parte  sua,  qui  viderunt  si- 
gnum pn-edictum,  vidèrent  5  ipsum  signum  ^. 

Item,  dieluncTe,  xii.  mensis  martii,  interrogata  utrum  angélus  qui 
apportavit  signum  fuerat  locutus  :  respondit  quod  sic;  et  quod  dixit 
régi  suo  quod  ipsa  Johanna  poneretur  s  in  opus,  et  patria  statim 
esset  alleviata.  —  Item,  interrogata  si  angélus  qui  apportavit  projdic- 
tum  signum  fuit  ille  angélus  qui  primo  apparuit  sibi,  vel  fuerit  alius  : 
respondit  quod  est  semper  idem,  et  nunquam  ei  defecit.  —  Item, 
ea  die,  interrogata  de  signo  tradito  régi  suo  :  respondit  quod  [de 
hoc  ipsa]  habebit  consilium  a  sancta  Katharina. 

Item,  die  martis,  xiii.  martii,  interrogata,  de  signo  tradito  régi  suo, 
quale  illud  fuit:  respondit  :  «Essetis^  vos  contentus,  quod  ego  incur- 
rerem  perjurium"?  »  —  Interrogata  utrum  juraverat  et  promiserat 
sanctse Katharinae non dicere illud  signum  :  respondit:  «Egojuraviet 


I.  AC  :  existentes., —  2.  ABC  :  tricentum.  —  3.  C  ;  viderunt.  —  4.  ^  mot  rayé. 
-   <i.  A  :  quod  poneretur  ipsa  Johanna.  . .  —  6.  B  :  Estis.  —  7.  ABC  : parjurhmt. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  237 

promis!  non  dicere  istud  signum  ;  et  hoc[feci]exmeipsa,  propter  hoc 
quod  homines  nimis  urgebant  me  de  dicendo.  »  Et  tune  ipsamet 
[JohannaJ  dixit  quod  non  inde  loqueretur  plus  alicui  homini.  Item 
dixit,  eadem  die,  quod  illud  signum  fuit  quod  angélus  certificavit 
regem  suum,  apportando  sibi  coronam  et  dicendo  quod  ipse  haberet 
totum  regnum  Franci;\j  intègre  cum  auxilio  Dei  et  mediante  labore 
ipsius  Johannaè  ;  et  quod  poneret  eam  in  opus,  videlicet  quod  sibi 
traderet  homines  armorum,  aliter  ipse  non  ita  cito  esset 
coronatus  et  consecratus.  —  Item,  ea  '  die,  interrogata  per  quem 
modum  ille  angélus  apportavit  coronam,  et  si  posuerit  super  caput 
régis  sui  :  respondit  quod  ipsa  corona  fuittradita  uni  archiepiscopo, 
videlicet  archiepiscopo  Remensi,  sicut  ei  videtur,  in  pn\isentia  régis 
sui  ;  et  dictus  archiepiscopus  recepit  eam  et  tradidit  régi  suo,  ipsamet 
Johanna  ibi  pnesente  ;  et  est  posita  in  thesauro  ejusdem  régis  sui.  — 
Interrogata  de  loco  in  quo  fuit  apportata  :  respondit  quod  hoc  fuit 
in  caméra  régis  sui,  in  Castro  de  Chinon.  —  Interrogata  de  die  et  ^ 
hora  :  respondit  :  «  De  die,  ego  nescio  ;  et,  de  hora,  erat  alta  hora  »  ; 
aHter  non  habebat  '  memoriam  de  hora  ;  et  de  mense,  fuit  in  mense 
aprilis  vel  martii,  sicut  ei  videtur  ;  et  in  mense  aprilis  proximo  vel 
in  isto  mense  prassenti,  erunt  duo  anni  ;  et  erat  post  Pascha.  — 
Interrogata  si,  prima  die  qua  ipsa  vidit  signum,  rexsuus  etiam  vide- 
rit  :  respondit  quod  sic  et  quod  ipsemet  habuit.  —  Interrogata  de 
qua  materia  erat  dicta  corona  :  respondit  :  «  Bonum  est  scire  quod 
erat  de  puro  auro  »  ;  et  ita  erat  opulenta,  quod  nesciret  ^stimare  opu- 
lentiam  ;  et  quod  illa  corona  significabat  quod  ipse  rex  suus  teneret 
regnum  Franciœ.  — •  Interrogata  si  ibi  erant  lapides  pretiosi  :  respon- 
dit :  «  Ego  dixi  vobis  illud  quod  inde  scio.  »  —  Interrogata  si  tenuit 
vel  osculata  est  eam:  respondit  quod  non.  —  Interrogata  si  angé- 
lus qui  eam  apportavit  venit  ab  alto,  vel  si  venerai  per  terram  :  res- 
pondit quod  venit  ab  alto,  per  quod  intelligit  quod  venit  per  pr«- 
ceptum  Dei  ;  et  intravit  per  ostium  caméras.  —  Interrogata  si  angé- 
lus veniebat  per  terram  et  ambulabat+  depost  ostium  camerae  :  res- 

1.   C  ;  caiiciii.  —  2.  C  ajoute  de.  —  3.  AB  :  hahet. —  4.  A  :  ainbulal. 


2}S  PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

pondit  quod,  quando  angélus  venit  coram  rege  suo,  ipse  angélus 
fecit  reverentiam  dicto  régi,  inclinando  se  coram  eodem  rege  et 
pronuntiando  verba  qu«  ipsa  Johanna  dixit  de  signo  ;  et,  cum  hoc, 
idem  angélus  reducebat  eidem  régi  suo  ad  memoriam  pulcliram 
patientiam  quam  habuerat,  secundum  magnas  tribulationes  quas 
contigerant  ei  ;  et,  depost  ostium,  idem  angélus  ambulabat  et  gradie- 
batur  super  terram,  veniendo  ad  regem  pra;dictum.  —  Interrogata 
quale  spatium  erat  de  ostio  usque  ad  regem  prasdictum  :  respondit 
quod,  sicut  ipsa  aestimat,  bene  erat  spatium  longitudinis  unius  lan- 
cent ;  et  regressus  fuit  angélus  per  viam  per  quam  ipse  venerat. 
Item  dixit  quod,  quando  angélus  venit,  ipsa  Johanna  associavit  eum 
et  ivit  cum  eo,  per  gradus,  ad  cameram  régis  pr^dicti  ;  et  intravit 
primo  ipse  angélus  ;  et  deinde  ipsa  Johanna  dixit  régi  :  «Domine, 
ecce  signum  vestrum  ;  capiatis  ipsum.  »  —  Interrogata  quo  loco 
angélus  ille  sibi  apparuit  :  respondit  quod  ipsa  erat  quasi  semper  in 
oratione,  ut  Deus  mitteret  signum  ipsi  régi  suo  ;  et  erat  Johanna  in 
suo  hospitio,  videlicet  in  domo  unius  bon^e  mulieris,  prope  castrum 
de  Chinon,  [quando  ipse  angélus  venit]  ;  et  postea  angélus  et  ipsa 
Johanna  iverunt  simul  ad  dictum  regem  ;  et  erat  ille  angélus  bene 
associatus  aliis  angelis  exsistentibus  cum  eo,  q'uos  non  quilibet  vide- 
bat  ;  et,  nisi  fuisset  pro  amore  ipsius  Johann^e,  et  pro  removendo 
eam  extra  pœnam  hominum  qui  eam  arguebant,  bene  crédit  quod 
plures  gentes  non  vidissent  angelum  supradictum,  qui  eum  vide- 
ront. —  Interrogata  si  omnes  illi  qui  erant  ibi  cum  rege  suo  viderunt 
angelum  :  respondit  quod  aestimat  quod  archiepiscopus  .Remensis 
et  domini  de  Alenconio,  de  Trimoullia  et  Karolus  de  Borbonio  vide- 
runt eum  ;  et,  quantum  est  de  corona,  plures  homines  ecclesiastici 
et  alii  viderunt  ipsam,  qui  non  viderunt  angelum.  —  Interrogata  de 
qua  figura  et  de  qua  magnitudine  erat  dictus  angélus  :  respondit  quod 
non  habet  licentiam  de  hoc  dicendo,  et  quod  in  crastino  responde- 
ret.  —  Interrogata,  de  illis  qui  erant  in  societate  angeli,  si  omnes  erant 
ejusdem  figura  :  respondit  quod  sibi  invicem  bene  assimilabantur 
aliqui,  et  alii  non,  in  illo  modo  quo  videbat  eos  ;  et  ibi  erant  aliqui 
habentes  alas,  et  aliqui  coronati,  et  alii  non  ;  et  etiam  ibi  erant  in 


PROCES   DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  239 

societate  sanct^e  Katharina  et  Margareta,  qua2  fuenint  cum  angelo 
supradicto,  et  etiam  alii  angeli,  usque  infra  cameram  régis  sui.  — 
Interrogata  qualiter  ille  angélus  recessit  ab  ea  :  respondit  quod  ipse 
recessit  ab  ea  in  una  parva  cappella  ;  et  fuit  bene  irata  de  suo  recessu, 
et  plorabat,  et  libenter  ivisset  cum  eo,  videlicet  quantum  ad  ani- 
mam.  —  Interrogata  si,  in  recessu  [angeli],  ipsa  remansit  gaudens 
vel  si  fuit  turbata  et  in  magno  timoré  :  respondit  quod  non  dimisit 
eam  in  timoré,  sed  erat  irata  de  recessu  ipsius.  —  Item,  interrogata 
si  hoc  fuit  per  meritum  ipsius  Johannas  quod  Deus  misit  suum  ange- 
lum  :  respondit  quod  ipse  veniebat  pro  re  magna  ;  et  fuit  in  spe 
quod  rex  suus  crederet  signum  et  quod  homines  dimitterent  arguere 
ipsam  Johannam,  et  pro  dando  succursum  bonis  gentibus  de  Aure- 
lianis,  et  etiam  pro  meritis  regi[s]  sui  et  boniducis  Aurelianensis.  — 
Interrogata  quare  ipsa  habuit  plus  quam  unus  alter  :  respondit  : 
«  Placuit  Deo  sic  facere  perunamsimplicem  puellam,  pro  repellendo 
adversarios  régis.  »  —  Interrogata  si  dictum  fuerit  ipsi  Johannce  ubi 
angélus  primo  acceperat  prasdictam  '  coronam  :  respondit  quod  ipsa 
fuit  apportata  ex  parte  Dei,  et  quod  non  est  aurifaber  in  mundo  qui 
sciret  facere  ita  pulchram,  vel  ita  divitem  ;  ubi  vero  ipse  angélus 
acceperit  eam,  dicta  Johanna  se  refert  Deo,  et  nescit  aliter  ubi  illa 
corona  fuit  capta.  —  Interrogata  si  illa  corona  habebat  bonum  odo- 
rem  et  si  erat  resplendens  :  respondit  quod  ipsa  non  habet  memoriam 
de  hoc  et  quod  se  advisaret.  Et  postea  dixit  quod  habet  bonum  odo- 
rem  et  habebit,  dummodo  bene  custodiatur,  sicut  decet  ;  et  quod  erat 
in-modum  coronas.  —  Interrogata  si  angélus  scripserit  ei  litteras  : 
respondit  quod  non.  —  Interrogata  quale  signum  habuerunt  ^  rex 
suus  et  gentes  exsistentes  cum  eo  et  ipsamet  Johanna,  de  credendo 
quod  erat  unus  angélus  qui  apparebat  :  respondit  quod  [hoc]  rex 
bene  credidit  perdocumentum  hominum  ecclesiasticorum  qui  erant 
illic,  et  per  signum  corona;.  —  Interrogata  qualiter  homines  eccle- 
siastici  sciverunt  quod  erat  unus  angélus  :  respondit  quod  hoc  fuit 
per  scientiam  corum,  et  per  hoc  quod  ipsi  erant  clerici. 

I.  .-^  ;  illatn.  —  2.  C  :  Jhxbueranl. 


2^0  PROCÈS    DK    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

LU.  «  Item,  ipsa  Johanna  in  tantum  suis  adinventionibus  catho- 
licum  populum  seduxit,  quod  multi  in  prassentia  ejus  eam  adorave- 
runt  ut  sanctam  et  adhuc  adorant  in  absentia,  ordinando  in  reveren- 
tiam  ejus  missas  et  collectas  in  ecclesiis;  imo  eam  dicunt  majorem 
esse  omnibus  Sanctis  Dei,  post  Beatam  Virginem  ;  élevant  imagines 
et  repriEsentationes  ejus  in  basilicis  Sanctorum,  ac  etiam  in  plumbo 
et  alio  métallo  reprxsentationes  ipsius  super  se  deferunt,  prout  de 
memoriis  et  repra^sentationibus  Sanctorum  per  Ecclesiam  canoniza- 
torum  solet  fieri  ;  et  pra^dicant  publice  ipsam  esse  nuntiam  Dei  et 
potius  esse  angelum  quam  mulierem.  Quiv  prasmissa  in  christiana 
religione  perniciosa  sunt  et  in  detrimentum  salutis  animarum  nimium 
scandalosa.  « 

*Ad  hune  '  articulum,  die  mercurii,  xxviii.  martii,  respondit 
quod,  quantum  ad  principium  articuli,  alias  de  hoc  respondit  ;  et 
quantum  ad  conclusionem  articuH,  se  refert  Deo. 

Item,  die  sabbati,  tertia  martii,  interrogata  si  unquam  cognovit 
fratrem  Ricardum  :  respondit  :  «  Ego  nunquam  videram  eum, 
quando  veni  ante  villam  Trecensem.  »  —  Interrogata  qualem  vul- 
tum  frater  Ricardus  fecit  ei  :  respondit  quod  illi  de  villa  Trecensi, 
sicut  ipsa  cogitât,  miserunt  eum  erga  ipsam,  dicentes  quod  ipsi  du- 
bitabant  quod  non  esset  res  ex  parte  Dei,  et,  quando  ipse  venit  erga 
eam  appropinquando,  ipse  faciebat  signum  crucis  et  aspergebat 
aquam  benedictam  ;  et  ipsa  dixit  ei  :  «  Appropinquetis  audacter  ; 
ego  non  evolabo  »  ;  gallice  :  «  Je  ne  me  envoler ay pas.  »  —  Interrogata 
si  ipsa  viderat  vel, fieri  fecerat  aliquas  imagines  vel  picturas  ad  suam 
similitudinem  :  respondit  quod  ipsa,  Attrebati  -,  vidit  unam  pictu- 
ram,  in  manu  unius  Scoti,  qua:;  erat  insimilitudine  ejusdem  Johanna; 
armatas,  et  prsesentabat  unam  litteram  régi  suo  ;    et  erat  ageniculata 


*  Respond,  quant  au  commencement  de  Tarticle  :  «  J'en  ay  autresfois 
respondu.  »  Et  quant  à  la  conclusion  de  l'article,  s'en  rapporte  à  nostre 
Seisneur  >. 


i.  A  :  quiiiqitagesimum  secundum.  —  2.  ABC  :  Attrabati.  —    5.  (/,  toi.  29,  v°. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  24 1 

uno  genu.  Et  dixit  quod  nunquam  vidit  vel  fecit  fieri  aliam  ima- 
ginem  vel  picturam  ad  suam  similitudinem.  —  Interrogata  de  quo- 
dam  tabello  seu  quadam  tabella,  pênes  hospitem  suum,  apud  Aure- 
lianis,  in  qua  erant  picta^  très  fœmin;e,  Justice,  Paix,  Union  :  res- 
pondet  quod  de  hoc  nihil  scit.  —  Interrogata  si  ipsa  sciât  quod  illi 
de  sua  parte  fecerint  servitium,  missam  et  orationem  pro  ipsa  : 
respondit  quod  ipsa  de  hoc  nihil  scit  ;  et,  si  de  ea  faciunt  servitium, 
hoc  non  faciunt  per  suum  pr^ceptum  ;  et  si  precati  sunt  pro  ea, 
videtur  sibi  quod  ipsi  non  faciunt  malum. 

Item,  [ista  die]  sabbati,  tertia  martii,  interrogata  qualem  '  reve- 
rentiam  illi  de  Trecis  fecerunt  ei,  in  ingressu  :  respondit  :  «  Ipsi 
non  fecerunt  mihi  reverentiam.  »  Et  dixit  ultra  quia,  secundum 
quod  ei  videtur,  frater  Ricardus  intravit  Trecas,  quando  ipsi  intra- 
verunt  ;  sed  ipsa  non  recordatur  si  eum  viderit  in  ingressu.  — 
Interrogata  si  ipse  frater  Ricardus  fecerit  sermonem  in  ingressu,  de 
adventu  ipsius  Johann^-e  :  respondit  quod  ipsa  non  diu  mansit 
Trecis,  et  nunquam  ibidem  jacuit  ;  et  quantum  ad  sermonem,  de 
eo  nihil  scit. 

LUI.  «  Item,  contra  praecepta  Dei  et  Sanctorum,  dicta  Johanna 
assumpsit  sibi  prœsumptuose  et  superbe  dominationem  in  et  supra 
viros,  se  constituendo  caput  et  ducem  exercitus,  aliquando  nume- 
rosi  XVI  millium  virorum,  in  quo  erant  principes,  barones  et  multi 
alii  nobiles,  quos  omnes  sub  se,  tanquam  sub  capitaneo  principali, 
militare  fecit.   » 

*Ad  hune-  articulum,  die  mercurii,  xxviii.  martii, respondet  ^, 
quantum  ad  factum  d'estre  chief  de  guerre  gallice,  ipsa  alias  de  hoc 
respondit  ;  et  si  ipsa  fuit  caput  guerrse,  hoc  fuit  pro  verberando  An- 


*Respond  quant  ad  ce,  quant  au  fait  d'estre  chief  de  guerre,  elle  en  a 
autrefois  respondu  ;  et  s'elle  estoit  chief  de  guerre,  s'estoit  pour  batre  les 
Angloys. 

I.  B  :  qualiter.   —  2.  A  :  quinqvagesimum  tertium.  — •  3.  Appuie  saepedicta 
Johanna. 

Pkoces  uk  JiiANNE  d'Arc.  16 


242  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

glicos.  Et,  quantum  ad  conclusionem  articuli,  se  refert  ad  Dominum 
nostrum. 

Item,  manis,  xxvii.  februarii,  interrogata  qualem  societatem  suus 
rex  ei  tradidit,  quando  eam  posuit  in  opère  :  respondit  quod  (tra- 
didit]  decem  aut  duodecim  mille  homines  ;  et  quod  ipsa  accessit 
Aurelianis,  primo  ad  bastildam  Sancti  Lupi,  et  postea  ad  illam  de 
Ponte. 

LIV.  «  Item,  ipsa  Johanna  inverecunde  incessit  cum  vins,  recusans 
habere  consortia  aut  obsequig^  mulierum,  sed  tantum  virorum, 
quos  sibi  servire  voluit  in  ofticiis  privatis  camen^  sus  et  suis  se- 
cretis  rébus.  Quod  nunquam  de  aliqua  muliere  pudica  et  "  devota 
visum  est  vel  auditum.   » 

*  Ad  hune  ^  articulum,  respondit  ^  quod  sua  gubernatio  erat  per 
homines  ;  sed,  quantum  ad  hospitium  et  in  jacendo  de  nocte,  ut  in 
pluribus,  habebat  unam  mulierem  secum  ;  et  quando  erat  inguerra, 
ipsa  jacebat  vestita  et  armata,  ubi  ipsa  non  potcrat  recuperare  de 
mulieribus.  Et  quantum  ad  conclusionem  articuli,  se  refert  ad  Do- 
minum. 

LV.  «  Item,  dicta  Johanna  abusa  est  revelationibus  et  prophetiis, 
quas  dicit  se  habere  a  Deo,  convertens  eas  ad  lucrum  temporale  et 
quiEstum  ;  nam,  per  médium  hujuscemodi  revelationum,  sibi 
acquisivit  magnam  copiam  divitiarum  et  magnos  apparatus  et  status 
in  officiariis  multis,  equis,  ornamentis  ;  ac  etiam,  pro  fratribus  et 


Quant  à  la  conclusion  de  l'article,  s'en  raporte  à  nostre  Sire  'i. 

*  Respond  que  son  gouvernement  c'estoit  d'ommes;  mais,  quant  au 
logeys  et  gist,  le  plus  souvent  avoit  une  femme  avec  elle.  Et  quant  elle 
estoit  en  guerre,  elle  gesoit  vestue  et  armée,  là  011  elle  ne  povoit  recouvrer 
de  femmes  5,  Quant  à  la  conclusion  de  l'article  ^ 


i.  C  :  vel.  —  1.  A  :  quinquagesivmm  quartum.  —  3.  .^  ajoute  dicta  Johanna. 
—  4.  U,  fol,  29,'  v°.  — .  S-  U  en  marge  ;  candeur  de  la  Piicelle.  —  6,.  C/,  fol. 
29,  vo. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  243 

parentibus,  magnos  redditus  temporales;  in  hoc  imitando  fabos 
prophetas  qui,  propter  quïestum  temporalem  aut  favores  domino- 
rum  temporalium  acquirendos,  consueverunt  fingere  quod  divinas 
reveUitiones  habebant  de  his,  qiKe  intelligebant  placere  principibus 
temporalibus  ;  abutentes  divinis  oraculis,  et  mendacia  sua  Deo  attri- 
buentes.   » 

*Ad  hune  '  articulum,  respondet  ^  quod  alias  ipsa  respondit;  et, 
quantum  ad  dona  facta  fratribus  suis,  illud  quod  rex  dédit  eis  est 
de  gratia  sua,  sine  requesta  dict^  Johannas.  Quantum  vero  ad  onus 
quod  sibi  dat  promotor  ex  conclusionem  articuli,  ipsa  se  refert  ad 
Dominum  nostrum. 

Item,  die  sabbati,  x.  martii,  interrogata  si  unquam  habuit  alias 
divitias  a  suo  rege  quam  suos  equos  :  respondit  quod  ipsa  non 
petebat  aliquid  a  rege  suo,  nisi  bona  arma,  bonos  equos  et  pecunias, 
ad  solvendum  gentes  suas  de  domo  sua.  —  Item  interrogata  utrum 
habebatne  thesaurum  :  respondit  '  quod  decem  vel  duodecim 
millia  qu^e  habet  in  valore,  non  est  magnus  thésaurus  pro  ducendo 
guerram  ;  et  quod  parum  quid  est;  çt  illa  habent  fratres  sui,  sicut 
ipsa  œstimat.  Et  dixit  quod  illa  quœ  habet  sunt  de  pecuniis  pro- 
priis  sui  régis.  Item  dixit  quod  capta  fuit  super  ^  unum  semicur- 
sarium.  —  Interrogata  quis  dédit  sibi:  respondit  quod  rexsuusvel 
gentes  suas  dederunt  ei  de  argento  régis  sui;  et  habebat  quinque 
cursarios  de  argento  régis  sui,  prêter  trotarios  quos  habebat  plus 
quam  septem. 

LVI.  «  Item,  dicta  Johanna  jactavit  se  pluries  habere  duosconsi- 
liarios  quos   ipsa  vocat  Consiliarios  Fontis,  qui  venerunt  ad  eam 


*  Respond  :  «  J'en  ay  respondu.  » 

Quant  aux  dons  fais  à  ses  frères,  ce  que  le  roy  leur  a  donné,  c'est  de  sa 
grâce,  sans  la  requeste  d'elle.  Quant  à  la  charge  que  donne  le  promoteur, 
et  conclusion  de  l'article,  s'en  raportc  à  nostre  Sire  >. 


I.  A  :  quinqmgesimumquintum.   —2.  BC  :  respondit  ;  A  :  respondet  dicta  Johanna. 
-  5.  AC  :  respondet.  —  4.  C  ;  snpra.  —  y  U,  loi.  29,  v". 


244  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

postquam  capta  est,  prout  repertum  est  per  confession em  Katharina; 
de  Ruppella,  factam  coram  Officiali  Parisiensi  ;  qune  Katharina 
dixit  quod  ipsa  Johanna  exiret  de  carceribus  per  auxilium  Diaboli, 
nisi  bene  custodiretur.   » 

*Ad  hune  '  articulum,  dicta  Johanna  respondit  -  quod  se  tenet  ' 
ad  illud  quod  ahasde  hoc  dixit.  Et  quantum  ad  ConsiHarios  Fontis, 
nescit  quid  est;  sed  bene  crédit  quod  ibi  semel  audivit  sanctas 
Katharinam  et  Margaretam  ;  et  quantum  ad  conclusionem  articuH, 
negat  eam.  Et  per  suum  juramentum  affirmât  quod  non  vellet  quod 
Diabolus  traxisset  eam  extra  carceres. 

[Sabbati,  m.  martii],  inlcrrogata  si  cognovitne  Katharinam  de 
Ruppella,  seu  si  viderit  eam  :  respondit  quod  sic,  apud  Gergeaii  ■•  et 
apud  Montfaucon  en  Berry.  —  Inierrogata  si  ipsa  Katharina  mons- 
travit  eidem  Johannre  unam  dominam,  albo  vestitam,  qua;,  prout 
dicebat,  aliquotiens  eidem  Katharinam  apparebat  :  respondit  quod 
non.  —  Interrogata,  eadem  sabbati,  tertia  martii,  quid  dicta  Katha- 
rina eidem  Johannse  dixit  :  respondit  quod  dicta  Katharina  dixit 
eidem  Johanna^  quod  veniebat  ad  eamdem  Katharinam  una  domina 
alba,  vestita  panno  aureo,  qus  dicebat  eidem  Katharinas  quod  iret 
per  bonas  villas  et  quod  rex  suus  traderet  eidem  Katharinae  de 
heraldis  et  trompetis,  pro  exclamari  faciendo,  quicumque  haberet 
aurum,  argentum  aut  thesaurum  absconditum,  quod  cito  afferret  ; 
et  quod  illi  qui  hoc  non  facerent  et  qui  de  absconsis  haberent, 
quod  eadem  ^  Katharina  bene  cognosceret  eos,  et  sciret  bene  inve- 
nire  dictos  thesauros  ;  et  quod  hoc  esset  pro  soivendo  gentes  armo- 


*  Rcspond  :  «  Je  m'en  tieng  ad  ce  que  j'en  ay  dit.  »  Et  quant  aux 
Conseillers  de  la  Fontaine,  ne  sçait  que  c'est;  mais  bien  croist  que  une 
fois,  y  ot  sainctes   Katherine  et  Marguerite. 

Et  quant  à  la  conclusion  de  l'article,  la  nye,  et  afferme,  par  son  ser- 
ment, qu'elle  ne  vouldroit  point  que  le  déable  l'eust  tirée  dehors  de  la 
prison  ^. 


1.  A  :  quinquagesimtim  sextutn.  —  2.  A  :  respondit  dicta  Johanna  ;  C  omet  dicta 
Johanna. —  3.  A:  tenet  se. —  4.  C  :  Gergueau.  —  ^.  A  :  dicta.  — 6.  U,  fol.  29,  vo. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  245 

rum  dict^  Johannai  '.  Ad  quod  dicta  Johanna  eidem  Katharinas 
respondit  quod  ipsa  Katharina  rediret  ad  maritum  suum,  faceret 
suum  mesnagium  et  nutriret  pueros  sucs.  Et,  pro  sciendo  certitu- 
dinem  de  dicta  Katharina,  locuta  fuit  ex  ea  sanctai  Kathariiic^  vel 
sanctiÇ  Margaretas  ;  qua;  dixerunt  eidem  Johanna^  quod,  de  facto 
àictsd  Katharinai,  non  erat  nisi  stultitia,  et  erat  totum  nuUum, 
gallice  giiar  -  ce  7j'estoit  que  folie  et  tout  néant.  [Et  super  facto  dictée 
Katharina;,]  scripsit  dicta  Johanna  suo  régi  '  quod  eidem  ^  diceret 
quid  ex  eadem  Katharina  flicere  debebat  ;  et,  quando  ipsa  Johanna 
venir  ad  pn^esentiam  ^  sui  régis,  dixit  ei  quod  erat  stultitia  et 
totum  nullum  de  facto  dict^  Katharinae.  Tamen  frater  Ricardus 
volebat  quod  dicta  Katharina  poneretur  in  opère  ;  et  valde  maie 
contenti  fuerunt  dicti  frater  Ricardus  et  Katharina  de  dicta  Johanna. 
—  Interrogata  si  ne  locuta  fuit  Katharina;  de  La  Rochelle,  de  facto 
eundi  ad  Caritatem  :  respondit  quod  dicta  Katharina  non  consulebat 
eidem  Johannas  quod  iret,  et  quod  tempus  erat  nimis  frigidum,  et 
quod  ipsa  Johanna  non  iret.  Item,  eadem  tertia  martii,  ipsa  Johanna 
confessa  fuit  dixisse  dict^  Katharinae,  quœ  volebat  ire  versus  domi- 
num  ducem  Burgundi:e,  pro  faciendo  pacem,  quod  non  in  hoc 
reperiretur  pax,  nisi  ^  esset  per  butum  lance^e.  Item,  eadem  Johanna 
confessa  fuit  petivisse  ^  a  dicta  Katharina  si  illa  domina  omnibus 
noctibus  veniebat;  et  propterea  cubaret  '^  cum  ea,  prout  et  cubuit; 
et  vigilavit  usque  ad  mediam  noctem,  nec  aliquid  vidit,  et  postea 
se  obdormivit;  et  quando  venit  mane,  ipsa  petiit  a  dicta  Katharina 
si  ipsa  domina  venerat  ;  et  dicta  Katharina  respondit  quod  ipsa 
domina  venerat,  et  tune  dormiebat  dicta  Johanna,  nec  eam  potuerat 
evigilare.  Et  illo  tune,  dicta  Johanna  petiit  a  dicta  Katharina  an 
ipsa  domina,  crastina  die,  veniret;  dicta  Katharina  respondente 
quod  sic.  Qua  de  causa  dormivit  ipsa  Johanna  de  die,  ut  vigilare 
posset  de  nocte;  et,  nocte  sequenti,  pernoctavit    ipsa  Johanna  cum 


I.  C  ;  Katharinx.  —  2.  A  :  que.  —  3.  A  ajoute  et.  —  4.  A  ajoute  suo  régi.  — 
).  A  ajoute  dicti.  —  6.  AC  ajoutent  hoc.  —  7.  A  :  eadem  confessa  fuit  dicta 
Johanna  petiisse...   —  8.  ABC:  cuhiret. 


246  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

dicta  Kaiharina.  ac  tota  nocte  vigilavit  ;  sed  tamcn  nihil  vidit, 
quamvis  sœpius  peteret  a  dicta  Katliarina  si  veniret;  et  dicta  Ka- 
tharina  resbondebat  :  «  Ita  cito.  » 

LVII.  «  Item,  dicta  Johanna,  in  festo  nativitatis  Beatae  Marias, 
fecit  congregari  omnes  vires  armâtes  de  exercitu  dicti  Karoli,  pro 
eundo  ad  invadendum  civitatem  Parisiensem,  et  ipsos  duxit  coram 
eadem  civitate,  promittens  eis  quod  ipsam  ingrederentur  illo  die,  et 
quod  hoc  sciebat  par  revelationem  ;  fecitque  fieri  omnem  disposi- 
tionem  quam  potuit,  pro  invadendo  urbem  pr^dict'am.  Et  tamen 
non  est  verita  ista  negare  in  judicio,  coram  vobis.  Et  etiam  in  aliis 
locis,  sicut  apud  Caritatem  supra  Ligerim,  apud  Pontem-Episcopi,  et 
etiam  apud  Compendium,cum  invasit  exercitum  domini  ducis  Bur- 
gundiae,  multa  promisit  et  prasdixit  esse  futura,  dicens  se  hoc  scirc 
per  revelationem,  de  quibus  tamen  nihil  evenit;  sed  '  potius  conti- 
git  oppositum.  Et  negavit  coram  vobis  se  habere  promissiones,  aut 
pnçnuntiationes  fecisse,  eo  quod  non  ita  evenerunt  sicut  dixerat  ; 
cum  tamen  multi  fide  digni  referunt  promissa  ^  esse  dicta  et  publi- 
cata  per  ipsam.  Tune  quoquc,  in  insulta  Parisiensi,  dixit  '  sibi 
adstitisse  mille  millia  angelorum,  qui  parati  erant  eam  déferre  in 
paradisum,  si  mortua  fuisset;  et  nihilominus  fertur  cum  hoc  res- 
pondisse  ad  interrogationem  sibi  factam  cur  contra  promissa  -»  sic  î 
evenerat  quod  Parisius  non  solum  fuerat  non  ingressa,  sed  de  exer- 
citu ejus  quam  plures  et  ipsamet  atroci  vulnere  sauciati  fuerant,  et 
quidam  interfecti,  «  quod  Jhesus  ei  de  promisse  defecerat  ». 

*Ad  hune  ^  articiilum,  die  mercurii,  xxviii.   martii,  respondet  ' 
quod,  de  principio  articuli,  alias  respondit  ;  et  «  Si  de  hoc  plus  sim  ^ 


*  Respond  du  commencement  de  l'article  :  «  J'en  ay  autrefois  res- 
pondu  ;  et  se  j'en  suy  advisée  plus  avant,  voulentiers  en  respondray  plus 
avant.   » 


I.  C  :  imo.  —  2.  ABC  et  O  :  prxmissa.  —  3.  A  :  dicit.  —  4.  C  :  praeinissa.  — 
5.  A  a]o\i\.e  publkata.  —  6.  A  :  quinqua^esiimim  seplimum.  —  7.  A  :  respondit.  — 
8.  C  .•  sim  plus. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  247 

advùsata,  libenter  '  plus  ex  hoc  respondebo  ».  Et  quoad  finem  arti- 
culi,  quod  Jhesus  defecerat  ei,  negat. 

Die  sabbati,  tertia  mardi,  interrogata  quid  ipsa  fecerit  supra 
fossata  de  Caritate  :  respondit  quod  ibi  fieri  fecit  insultum,  assault 
gallice,  quodque  non  projecit  seu  projici  fecit  aquam  in  eisdem 
fossatis,  per  modum  aspersionis.  —  Interrogata  quare  non  intravit 
in  dictam  villam,  ex  quo  habebat  pn^ceptum  Dei  :  respondit: 
«  Quis  dixit  vobis  quod  ego  habebam  prasceptum  de  intrando  ibi  ?  » 
—  Interrogata  si  de  hoc  habuit  consilium  cum  voce  sua  :  respondit 
quod  ipsa  volebat  venire  in  Franciam  ;  sed  gentes  armorum  dixe- 
runt  ei  quod  melius  erat  primitus  ire  ante  villam  de  Caritate. 

Interrogata,  die  martis,  xiii.  martii,  si,  quando  ivit  ante  Parisius, 
habuit,  per  revelationem  vocum  suarum,  de  ibi  accedendo  :  res- 
pondit quod  non  ;  sed  hoc  fuit  ad  requestam  nobilium  hominum 
qui  volebant  facere  unam  escarmuscham  ^  seu  unam  valentiam 
armorum  ;  et  bene  habebat  '  intentionem  eundi  ultra  et  transeundi 
fossata.  —  Interrogata  si,  de  eundo  ante  Caritatem,  ipsa  habuit 
revelationem  :  respondit  quod  non  ;  sed  [ivit]  per  requestam  gen- 
tium  armorum,  sicut  alias  dixit.  —  Item,  eadem  <  die  martis, 
interrogata  si,  de  eundo  ad  Pontem-Episcopi,  habuitne  revela- 
tionem :  respondit  quod,  postquam  habuit  revelationem  apud  Mele- 
dunum  quod  esset  capta,  ipsa  in  pluri  se  retulit  de  facto  guerrae, 
ad  voluntatem  capitaneorum  ;  et  tamen  non  dicebat  eis  quod 
haberet  per  revelationem  quod  esset  capta.  —  Interrogata  si  hoc 
bene  factum  fuerit  in  die  nativitatis  Nostrae  Dominas,  qu«  erat 
festum,  de  eundo  insultum  Parisius  :  respondit  :  «  Bene  factum  est 
servare  festa  Nostr^  Domina  »,  et,  prout  sibi  videtur  in  cons- 
cientia  sua,  ab  uno  buto  usque  ad  alium. 


Item  quoad  fittem  ariiculi  que  Jeshus  luy  avoit  failly,  elle  le  nye 


I.  C  omet  lihenter. —  2.  A:  escharmuchiam  ;  B  :  escharmuschavi  :  C  :  escarviuchiam. 
■  3.  C  ;  habuit.  —  /^.  A  :  ea.  —  5.    U,  fol.  29,  vo. 


248  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

LVIII.  «  Item,  dicta  Johanna  fecit  depingi  vexillum  suum,  ac  in 
eo  describi  duos  angelos  assistentes  Deo  tenenti  mundum  in  manu 
sua,  cum  his  nominibus  jhesus  maria  et  aliis  picturis;  et  ista 
dixit  se  fecisse  '  ex  prsecepto  Dei,  qui  haec  sibi  revelavit,  median- 
tibus  Angelis  et  Sanctis.  Quod  quidem  vexillum  posuit  in  ecdesia 
Remensi,  juxta  altare,  dum  Karolus  prasdictus  consecraretur,  volens 
ipsum  vexillum  ab  aliis  singulariter  honorari,  per  ejus  superbiam  et 
inanem  gloriam.  Fecit  etiam  depingi  arma  sua,  in  quibus  posuit 
duo  lilia  aurea  in  campo  azureo,  et,  in  medio  liliomm,  ensem  ar- 
genteumcumcapuloetcruce  deauratis,  habentem  cuspidem  erectam- 
in  sursum,  in  cujus  summitate  est  corona  aurea.  Quae  videntur  ad 
fastum  et  vanitatem  et  non  ad  religionem  vel  pietatem  pertinere  ; 
et  attribuere  taies  vanitates  Deo  et  Angelis  est  contra  reverentiam 
Dei  et  Sanctorum.  » 

*  Ad  hune' articulum,  die  mercurii,  xxviii.  martii,  dixif*  :  «  Ego 
respondi  de  hoc.  »  Et  de  contradicto  posito  per  promotorem  :  «  Ego 
me  refero  seu  attendo  ad  Dominum  nostrum.  » 

Die  martis,  xxvii.  februarii,  interrogata,  quando  ivit  antc  villam 
Aurelianensem,  utrum  ipsa  habebat  vexillum,  seu  estendart  gallice, 
et  cujus  coloris  :  respondit  quod  sic,  campo  seminato  liliis,  in  quo 
erat  mundus  figuratus  et  duo  angeli  in  lateribus,  coloris  albi,  de  tela 
alba  seu  boucacino  '  ;  et  in  eo  scripta  erant  ista  nomina  Jhesus  Maria, 
ut  videtur  sibi  ;  et  erat  fimbriatum  de  serico.  —  Interrogata  si  haec 
nomina  Jhesus  Maria  scripta  erant  sursum,  a  latere  vel  deorsum  : 
respondit  quod  in  latere,  ut  ei  videtur.  —  Interrogata  quem  praedi- 
ligebat,  ensem  vel  estendart  sive  vexillum  :  respondit  quod  praedili- 
gebat  Vestendart  quam  ensem,  quadraginta  vicibus.  —  Interrogata 
quis  fecit  sibi  fieri  id  quod  erat  ibi  depictum  :  respondit  :  «  Satis  dixi 
vobis  quod  ego  non  feci  aliquid,  nisi  per  praeceptum  Dei.  »  Item  dixit 


*  Respond  :  «  J'en  ay  respondu.  »  Et  du  contredit  mis  par  le  promo- 
teur :  respond  :   «  Je  m'en  actend  à  nostre  Seigneur  <5.  » 


I.  A  : dicit  fecisse.  —  2.  ABC  :  ercctwn.  —  l-  A  :  quinquagesimuni  octavum .  — 
4.  A  ajoute  dicta  JoHatma.  —  5 .  ^  ;  boucassino  ;  C  :  houccassino. —  6.  U,  fol.  29,vo. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  249 

quodipsamet  portabat  illudw/m^ar/ cum  intraret  in  adversarios,  pro 
evitando  ne  aliquem  interficeret  ;  et  dixit  quod  nunquam  interfecerat 
hominem. 

Item,  die  sabbati,  tertia  niartii,  dixit  ipsa  Johanna  quod suum  vexil- 
lum  sive  eslendart  fuit  in  ecclesia  Remensi;  et  ei  videtur  quod  satis 
prope  de  altari  ;  quod  ipsamet  parum  tenuit  ;  nec  scit  quod  frater 
Ricardus  tenuerit  illud. 

Item,  sabbati,  décima  martii,  interrogata  si  in  illo  estendart  seu 
vexillo  '  mundus  est  depictus  et  duo  angeli,  etc.  :  respondit'quod 
ita;  nec  unquam  habuit,  nisi  unum.  —  Interrogata  quale  signum 
erat  seu  significatio  capere  Deum  tenentem  mundum,  et  illos  duos 
angelos  :  respondit  quod  sanct^e  Katharina  et  Margareta  dixerunt  ei 
quod  ipsa  caperet  estendart,  et  portaret  audacter  ;  et  quod  in  eo  face- 
ret  poni  in  pictura  Regem  cœli  ;  et  hoc  dixit  régi  suo,  sed  valde  invite, 
très  envis  gallice;  et,  de  significatione,  nescit  aliud.  — Interrogata  si 
habebat  scutum  et  arma  :  respondit  quod  nunquam  habuit  ;  sed  rex 
suus  dédit  fratribus  suis,  videHcet  :  unum  scutum  azureum  ad  duo 
Hlia  aurea,  et  unum  cnsem  in  medio  ;  quae  arma  distinxit  uni  pictori, 
in  hac  civitate  Rothomagensi,  quia  ipse  petierat  quaha  arma  ipsa 
habebat.  Item  dixit  quod  hoc  fuit  datum  fratribus  suis  per  regem 
suum,  ad  complacentiam  eorum,  absque  ejusdem  Johannae  reques- 
ta,  et  sine  revelatione. 

Die  sabbati,  XVII.  martii,  interrogata  quis  movit  eam  facere  depingi 
angelos  in  suo  vexillo,  cum  brachiis,  pedibus,  tibiis  et  vestibus  : 
respondit  :  «  Vos  estis  responsi  ad  hoc.  «  —  Interrogata  si  faciebat 
eosdem  angelos  depingi  taies  sicut  veniebant  ad  eam  :  respondit  quod 
ipsos  depingi  fecit  in  modo  quo  sunt  picti  in  ecclesiis.  —  Interrogata 
si  unquam  viderit  eos  in  modo  quo  fuerunt  picti  :  respondit  : 
«  Ego  non  dicam  vobis  aliud  ex  hoc.  »  —  Interrogata  quare  non  fecit 
depingi  claritatem  quae  veniebat  ad  eam  cum  angelo  et  vocibus  :  res- 
pondit quod  hoc  non  fuerat  eidem  prasceptum.  —  Item,  eadem  die 
sabbati,  décima  septima  martii,  interrogata  si  ipsi  duo  angeli,  qui, 

\.  C  :  vexillo  seu  eslandari . 


250  PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

depicti  erant  in  ipso  estendart,  repraesentabant  sanctos  Michaekm  et 
Gabrielem  :  respondicquod  non  erant  ibi,  nisi  solum  propter  honorem 
Domini  nostri,  qui  depictus  erat  in  illo  '  estendart.  Et  dixit  quod  non 
fecit  fieri  illam  repraesentationem  duorum  angelorum,  nisi  solum  in 
honore  Domini  nostri  qui  figuratus  erat  in  illo  estendart  \  tenens 
mundum,  —  Interrogatasi  ipsi  duo  angeli,  qui  erant  figurati(în  r esten- 
dart, erant  duo  angeli  qui  custodiebant  mundum,  et  quare  non  erant 
plures,  viso  quod  ei  prasceptum  erat  ex  parte  Dei  quod  ipsa  accipe- 
ret  illud  estendart  :  respondit  quod  '  totum  testendart  erat  prasceptum 
ex  parte  Dei,  per  voces  sanctarum  Katharinïe  et  Margareta^  quas  sibi 
dixerunt  :  ((  Acc'ipe  T estendart  ex  parte  Régis  cœli.  »  Et  quia-*  Sanctas 
dixerunt  ei  «  Cape  estendart  ex  parte  Régis  cœli  »,  ipsa  in  eo  fecit 
fieri  illam  figuram  Dei  et  duorum  angelorum.  Et  de  colore  et  omnibus, 
fecit  fieri  per  earum  prieceptum.  —  Interrogata  si  tune  petiit  ab  eis- 
dcm  Sanctis  si,  in  virtute  illius  vexilli,  ipsa  obtineret  in  omnibus  bel- 
lis  in  quibus  intraret  et  quod  ipsa  in  eis  haberet  victoriam  :  respon- 
dit quod  dictas  Sancta;  dixerunt  ei  quod  ipsa  acciperet  audacter,  et 
quod  Deus  juvaret  eam.  —  Interrogata  quis  plus  juvabat,  vel  ipsa 
vexillo  suo,  vel  vexillum  eidem  :  respondit  quod  victoria  vexilli  vel  ^ 
ipsiusmulieris,  totum  erat  attribuendum  Deo.  — Interrogata  si  spes 
habendi  victoriam  erat  fundata  in  suo  vexillo  vel  in  ipsa  :  respondit, 
spes  dictif  Victoria^  erat  fundata  in  Deo,  et  non  alibi.  —  Interrogata, 
si  unus  alius  ab  ipsa  portasset  dictum  vexillum,  ipse  habuisset  ita 
bonam  fortunam,  sicut  ipsa  habebat  in  portando  illud  :  respondit  : 
«  Ego  de  hoc  nihil  scio,  et  me  refero  de  illo  ad  Deum.  »  —  Inter- 
rogata, si  aliquis  de  parte  sua  tradidisset  eidem  fœminas  vexillum, 
eidem  de  parte  sua  pertinens,  et  ipsa  portasset  illud,  si  in  illo  ^  vexillo 
tantam  spem  habuisset,  sicut  ipsa  habebat  in  suo  proprio  vexillo  quod 
erat  sibi  dispositum  ex  parte  Dei,  et  praecipue,  si  traditum  fuisset  ei 
vexillum  sui  régis  :  respondit  :  «  Ego  libentius  portabam  illud  vexil- 


I.  C  ;  ipso.  —  2.  B  omet  in  illo  estendart  ;  Q  répète  deux  fois  ce  membre  de 
phrase.  —  3.  AC  omettent  quod.  —  4.  Q  :  quare.  —  S-  ^  omet  vel.  — 
6.  AC  :  eodetn. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  25 1 

lum,  quod  erat  mihi  ordinatum  ex  parte  Dei  ;  verumtamem,  de  .omni- 
bus, ego  me  exspectabam  ad  Deum.  »  —  Interro^ata,  [tadem]  dîe 
sabbati,  xvii.  martii  ',  sifecerit  suum  vexillum  circumire  caput  régis 
s.ui,  ventilando  :  respondit  quod  non  scit  ^  hoc  fecisse.  —  Interro- 
gata  quare  illud  vexillum  fuit  portatum  plus  in  ecclesia  Remcnsi,  ad 
consecrationem  régis  sui,  quam  vexilla  aliorum  capitaneorum  :  res- 
pondit :  ('  Illud  vexillum  fuerat  in  pœna,  et  '  idcirco  rationabile  erat 
quod  esset  in  honore.  » 

LIX.  «  Item,  apudSanctum  Dionysium  in  Francia,  dicta  Johanna 
obtulit  et  fecit  poni  in  ecclesia,  in  sublimi  loco,  arma  sua  in  quibus 
fuerat  h\;sa,  in  insultu  facto  contra  villam  Parisiensem,  ut  honora- 
rentur  a  populo  tanquam  reliquias.  Et  in  eadem  villa  fecit  accendi 
candelas  cereas,  a  quibus  ceram  liquefactam  fundebat  super  capita 
parvulorum,  prœdicens  futuras  fortunas  eorum,  et,  de  ipsis,  per 
hujusmodi  sortilegium,  multas  divinationes  faciens.  >■> 

*  Ad  hune*  articulum^  die  mercurii,  xxviii.  martii,  respondet  ^  : 
«  Ego  »,  quantum  ad  arma,  «  alias  respondi  »  ;  et,  quantum  ad 
candelas  accensas  et  distillatas,  negat. 

Die  sabbati,  xvii.  martii,  interrogata  qualia  arma  ipsa  obtulit  in 
ecclesia  Sancti  Dionysii  :  respondit  quod  unum  album  harnesium  ^ 
integrum,  quale  spectat  ad  unum  hominem  armorum,  cum  uno  ense  ; 
et  illum  ensem  lucrata  fuit  ante  Parisius.  —  Interrogata  ad  qualem 
fînem  ipsa  eadem  arma  obtulit  :  respondit  quod  hoc  fecit  per  devo- 
tionem,  sicut  consuetum  est  per  gentes  armorum,  quando  lassas  sunt; 
et  quia  ipsa  fuerat  laesa  ante  Parisius,  ipsa  dicta  arma  obtulit  7  Sancto 
Dionysio,  quia  est  acclamatio,  le  cry  gallice,  FrancicC.  —  Interrogata 
si  hoc  fecit,  ut  dicta  arma  adorarentur  :  respondit  quod  non. 


*  Respond  :  «  J'en  ay  respondu  »,  quant  aux  armeures.  Et  quant  aux 
chandelles  alumées  et  distillées,  negat  ^. 


ï.  A:  Item,  sabbati  XVII  martii,  interrogata.  —  2.  ^4C  ajoutent  se.  — ^  3-  C 
omQtet.  —  4.  A  :  quiiiquagesimum  tiotium.  —  5-  A  ajoute  Johanna.  —  6.  B  : 
hernestiim  ;  C  :  herneisitim.  —  j.  A  :  obtulit  dicta  arma.  —  8.  f/,  fol.  29,  vo. 


252  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

LX.  «  Item,  dicta  Johanna,  contemnens  pr^ecepta  et  sanctiones 
Ecclesiae,  pluries  recusavit  jurare  in  judicio  de  dicendo  veritatem  ;  per 
hoc  reddens  se  suspectam  quodaliqua  fecit  aut  dixit,  in  materia  fidei 
et  revelationum,  quas  non  audet  revelare  judicibus  ecclesiasticis, 
timens  sui  ipsius  condignam  punitionem,  prout  ipsa  satis  confessa 
esse  videtur,  cum,  ad  hoc  propositum,  in  judicio  allegaverit  illud 
proverbium,  quod  «  pro  dicendo  veritatem,  homines  interdum  sus- 
penduntur  »  ;  et  saepe  dicit  :  «  Vos  non  scietis  omnia  »,  et  «  Mallem 
habere  caput  abscisum  quam  dicere  vobis  omnia.  » 

*Ad  hune'  articuhmi,  die  mercurii,  xxviii,  martii  ^,  respondet"' 
quod  ipsa  non  accepit  dilationem,  nisi  ut  securius  responderet  ad  illa 
quas  sibi  petebantur;  et  quantum  ad  conclusionem,  dixit  quod  ipsa 
dubitabat  respondere,  et  propterea  cepit  dilationem  pro  sciendo  si 
ipsa  deberet  dicere  [hoc  quod  ab  ea  petebatur].  Item  dixit  quod,  quan- 
tum ad  consiHum  sui  régis,  quia  non  tangit  processum,  ipsa  non 
voluit  illud  revelare.  Et  de  signodato  regisuo,  ipsa  dixit  illud,  quia 
gentes  ecclesiasticae  condemnaverunt  eam  ad  dicendum  illud. 

Die  jovis,  xxii.  februarii,  interrogata  si,  illa  vice  qua  vox  ostendit 
ei  regem  suum,  si  ibi  erat  lumen  :  respondit  :  «  Transeatis  ultra.  » 
Item  interrogata  si  ipsa  vidit  aliquem  angelum  supra  dictum  regem 
suum  :  respondit  :  <'  Parcatis  mihi  »,  et  «  Transeatis  ultra  ».  —  Item 
dixit  quod,  antequam  rex  suus  eam  poneret  in  opère,  ipse  habuit 
multas  apparitiones  et  pulchras  revelationes  ;  et  interrogata  quales. 


*  Respond  qu'elle  n'a  point  prins  délay,  fors  [pour]  plus  seurement 
respondre  ad  ce  que  on  luy  demandoit.  Et  quant  à  la  conclusion,  dit 
qu'elle  doubtoit  respondre  ;  a  prins  délay  pour  sçavoir  s'elle  devoit 
dire. 

Item,  dit  que,  quant  au  conseil  de  son  roy,  pour  ce  qu'il  ne  touche 
point  le  procès,  elle  ne  l'a  point  voulu  révéler.  Et  du  signe  baillé  au 
roy,  elle  l'a  dit,  pour  ce  que  les  gens  d'église  l'ont  condampnée  à  le 
dire  ■*. 


1.  A  :  sexagesimum.  —  2.  A  ajoute  prœdkta   lohanna.   —    3.  ^  ;  respondit.  — 
4.  U,  fol.  29,  vo. 


PROCES   DE   CONDAMNATION    DE  JEANNE    d'aRC  253 

respondit  :  «  Ego  non  dicam  vobis  eas  ;  adhuc  nondum  est  vobis 
responsum  in  hoc;  sed  mittatis  ad  regem,  et  ipse  dicet  vobis  eas.  « 
Item,  sabbati  post  Brandones,  xxiiii.  februarii,  nos,  episcopus  pnï- 
dictus',  exposuimus  eidem  Johannas  quod  juraret  pure,  simpliciter 
et-  absolute,  et  sine'  conditione;  et  de  hoc  fuit  trina  vice  requi- 
sita  etmonita.  Dixit  :  «  Detis  mihi  Hcentiam  loquendi  »;  et  dixif^ 
ulterius  :  «  Per  fidem  meam,  vos  poteritis  bene  a  me  petere  taha  quae 
ego  non  dicam  vobis.  »  Item  dixit  :  «  Forte  de  multis  rébus 
poteritis  mihi  petere,  de  quibus  non  dicam  vobis  verum,  de 
illo  quod  tangit  revelationes  ;  quia  vos  me  possetis  cogère  forte  ad 
dicendum  talem  rem,  de  qua  ego  juravi  non  dicere  eam;  et 
sic  essem  perjura  '>,  quod  non  deberetis  velle.  »  Item  :  «  Ego  dico 
vobis  ;  advisetis  vos  bene  de  hoc  quod  dicitis  vos  esse  judicem  meum. 
Vos  accipitis  unum  magnum  onus,  et  me  oneratis  nimis.  »  Item 
dixit  quod  sibi  videtur  quod  satis  est  bis  jurasse.  —  Interrogata  si 
ipsa  vult  jurare  simpliciter  et  absolute  :  respondet  :  «  Vos  potestis  inde 
bene  contentari  ;  ego  satis  juravi  duabus  vicibus  »  ;  et  dixit  etiam  quod 
totus  clerus  Rothomagensis  aut  Parisiensis  nesciret  eam  condemnare, 
nisi  ipse  clerus  haberet  in  jus.  Et  dixit  ultra  quod  ipsa  non  diceret 
omnia  in  octo  diebus.  Item  dixit  quod,  de  suo  adventu,  dicet  liben- 
ter  veritatem;  sed  non  dicet  omnia.  Item  fuit  ei  dictum  quod  ipsa 
haberet  consilium  cum  assistentibus  si  ipsa  deberet  jurare  vel  non  : 
respondet  quod,  de  suo  adventu,  dicet  libenter  veritatem,  et  non 
alias  ;  et  quod  non  oportet  de  eo  amplius  cum  ea  loqui.  —  Item., 
postea  monita  ^,  dicendo  quod  ipsa  se  suspectam  redderet  :  respon- 
det '  sicut  prius.  —  Ultra  nos,  episcopus  Belvacensis,  requisivimus 
eam  de  jurando  précise  :  respondit  :  «  Ego  dicam  libenter  ea  quse 
ego  sciam  ;  non  tamen  omnia.  »  —  Item,  postea  requisita  de  jurando 
et  monita  ^,  et  sub  pœna  convicti  de  illis  quae  sibi  imponebantur  : 
respondet  9  :  «  Ego  satis  juravi  »,  dicendo  :  «  Passe^oultre.  »  —  Item'°, 


I.  A  omet  prxdicius.  —  2.  A  omet  et  ;  C  omette/  absolute.  —  3,  C:  ahsque.  — 
4.  A  :  ulterius  dixit.  —  5.  AC  :  parjura.  —  6.  AC  :  amnionita.  —  "j.  C  :  respondit. 
—  8.  A  :  ammonita.  —  9.  C  ;  respondit.  —  10.  A  omet  Item. 


254  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

requisita  adhuc  et  nionita  '  de  jurande  et  de  dicendo  -  veritatem 
de  illis  quit  tangunt  processum,  et  quod  ipsa  se  ponit  in  magno 
periculo  :  respondet  :  «  Ego  sum  prompta  jurare  dicere  ea  qu^e  ego 
sciam,  tangentia  processum  ;  et  non  omnia  qu£e  ego  scio  »  ;  et  sic 
juravit. 

Interrogata,  [eadem]  die  xxiiii.  februarii,  si  sua  vox  prohibait  ei 
ne  ipsa  dicat  omnia  :  dixit  :  «  Ego  non  respondeo  vobis  de  illo  »  ; 
et  :  «  Sunt  aliqux  revelationes  quae  tangunt  regem,  quas  ego  non 
dicam  vobis.  »  —  Interrogata  si  vox  prohibuit  ei  ne  ipsa  '  dicat 
revelationes  :  respondit  *  :  «  Ego  noti  sum  de  hoc  consulta  »  ;  et 
petiit  quindecim  dies  determino  adrespondendum  ;  et  postea  respon- 
debit.  Item  dixit  quod  ipsa  petit  dilationem  ad  respondendum  de  hoc. 
Item  dixit  :  «  Si  vox  prohibuit  mihi,  quid  vultis  inde  dicere  ?»  — - 
Iterum  interrogata  si  ei  prohibitum  fuit  per  vocem  :  respondit  : 
«  Credatis  quod  homines  non  prohibuerunt  mihi  illud.  »  Item  dixit 
quod  ipsa,  pro  ista  die,  non  respondebit  de  hoc  ;  et  nescit  si  ipsa 
debeat  dicere  aut^  non  omnia  quc-e  sunt  sibi  revelata.  —  Interrogata 
si  ipsa  credat  quod  de  hoc  Deo  displiceat  quod  veritas  dicatur  :  res- 
pondit nobis,  episcopo,  quod  voces  ei  dixeruntquod  ipsa  dicat  aliqua 
régi  et  non  nobis.  —  Interrogata  si  suum  consilium  eidem  revelavit 
si  ipsa  evad[erjet  a  carceribus  :  respondit^  :  «  Je  levons  ay  à  dire?  ''  » 
—  Interrogata  si,  hac  nocte,voxdeJerit  ei  consilium  de  eis  de  quibus 
erat  responsura  :  respondit  quod,  si  dicta  vox  eidem  revelaverit,  ipsa 
non  bene  intellexit  illud.  —  Interrogata  si,  in  istis  duobus  diebus 
in  quibus  ultimoipsa  audivit  dictas  voces,  si  cum  eis  venerit  lumen  : 
respondit  quod,  in  nomine  vocis,  venit  claritas.  —  Interrogata  si  cum 
voce  ipsa  videtaliquam  rem  :  respondet  :  «  Ego  non  dico  vobis  omnia, 
et  non  habeodehoclicentiam  »,  et  quod  suum  juramentumnon  tangit 
illa.  Item  dixit  quod  vox  illaestpulchra,  bona  etdigna;  et  quod  de  eis 
quas  petuntur  ab  ea  non  tenetur  respondere.  —  Interrogata  si  vox 


I .  C  ajoute  ex  abundanti.  —  2.  A  :  Requisita  adhuc  de.jiirando  etavnuonita  exhabnn- 
danti  de  dicetido veriialem.  —  3.  -.^/C omettent  ipsa.  — 4.  A  :  respondet.  —  ^.  A  :  tin. 
—  6.  C  ;  respondet.  —  7.  5  en  marge  :  Svperhe  responsnm. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  255 

qux  venit  ad  eam  habet  visum,  scilicet  oculos  (et  hoc  ddem  pete- 
batur,  quia  ipsa  '  Johanna  petiit  habere  in  scriptis  puncta  ad  qu^e  ipsa 
non  respondebat)  ;  ad  quod  respondet  :  «  Vos  non  habebitis  ^  adhuc 
iilud  )),gallice,  «  Vous  ne  Fare^'  pas  encore'^.  »  Itemdixit  quod  dictum 
parvorum  pueromni  est  quod  «  aliquando  gentes  suspenduntur,  pro 
dicendo  veritatem  ». 

Item,  die  martis  post  Reminiscere,  xxvii.  februarii,  requisita  per 
nos,  episcopum  ^  priedictum  ^,  de  faciendo  et  prïestando  juramentum 
de  his  quit;  tangerent  processum  :  respondit  quoJ  de  his  quse  tange- 
rent  processum  libenter  juraret,  et  non  de  omnibus  quae  sciret.  — 
Iterum  nos  eamdem  requisivimus  quatenus  de  omnibus  quae  ab  ea 
peterentur  responderet  veritatem.  Respondet  ut  prius,  dicendo  :  «  Vos 
debetisessecontentus'  ;  egosatis  juravi.  »  —  Itemdixit  quod  de  his  ^, 
de  quibus  habebat  '  licentiam  a  Deo  de  revelando  ea,  hbenter  dice- 
ret'°  veritatem  ;  sed  de  his  quse  tangunt  revelationes  tangentes  regem 
suum,  ipsa  non  dicet  ea  sine  licentia  suse  vocis.  —  Dicta  die,  inter- 
rogata  utrum  sanctas  Katharina  et  Margareta  sunt  vestitas  eodem 
panno  :  respondet  :  «  Ego  non  dicam  vobis  modo  aUud  »,  et  quod 
de  hoc  revelando  non  habet  licentiam  ;  et  :  «  Si  non  creditis  mihi, 
vadatis  Pictavis.  »  Item  dixit  quod  sunt  aliqu^e  revelationes  quse 
vadunt  ad  regem  suum,  et  non  ad  eos  qui  eam  interrogant.  — 
Interrogata  si  dictse  Sancta;  quae  ei  apparent  sunt  ejusdem  œtatis  : 
respondet  quod  de  hoc  dicendo  non  habet  licentiam.  —  Interrogata 
si  ipsie  simul  loquuntur,  vel  una  post  aliam  :  respondet  quod  de 
hoc  dicendo  non  habet  licentiam  ;  et  tamen  quotidie  "  habet  consi- 
lium  ambarum  illarum'^  — Interrogata  qu^e  illarum  sibi  apparuit 
primo  :  respondet  :  «  Ego  non  cognovi  eas  ita  cito  »  ;  et  aliquando 
bene  scivit  hoc,  sed  ipsa  oblita  est  ;  et,  si  consilium  habeat  de  dicen- 
do, ipsa  libenter  dicet  ;  et  hoc  est  in  registre,  Pictavis.  —  Interro- 
gata in  qua  figura  erat  sanctus  Michael  qui  apparuit  eideni  :  respon- 


I.  AC  :  dicta.  —  2.  A  :  hahetis.  —  3.  Q  :  ave^.  —  4.  ^  ;  encores .  —  5.  ^ 
ajoute  BelviKensem.  —  6.  C  ajoute  Belvacensem. —  7.  Lisez  contenti.—  8.  AC  :  illis. 
—  q.  A  :  hahehit.  —  10.  A  :  dicet.  —  11.  A  :  cothidie;  C  :  qnolhidie.  —  12.  C 
omet  illaruDi. 


25e  PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

det  :  «  DeJhoc  vobis  non  est  adhuc  responsum  ;  et  non  habeoadhuc 
licentiam  de  dicendo  illud.  »  —  Interrogata  quid  sanctus  Michael 
prima  vice  ei  dixit  :  respondit  :  «  Vos  non  habebitis  liujus  respon- 
sionem  hac  nocte.  »  Item  dixit  quod  voces  sibi  dixerunt  quod  audac- 
ter  respondeat.  Item  dixit  quod  ipsa  adhuc  '  non  habet  licentiam  de 
revelando  ea  qu^s  sanctus  Michael  dixit  ei  ;  et  bene  vellet  quod  inter- 
rogans  haberet  copiam  libri  qui  est  Pictavis,  dummodo  Deus  esset 
de  hoc  contentus.  —  Interrogata  si  sanctus  Michael  et  alla;  Sanctas 
dixerunt  ei  quod  ipsa  non  revelaret  sine  licentia  eorum  :  respondit  : 
«  Encore  *  ne  vous  en  respons-je pas  »  ;  et  :  «  De  illo  de  quo  '  habebo 
licentiam,  libenter  respondebo  »  ;  et  quod,  si  ei  prohibuerunt,  ipsa 
non  intellexit  illud.  —  Interrogata  quale  signum  ipsa  dat  per  quod 
sciatur  quod  ista  sint  ex  parte  Dei,  et  quod  istae  sint  sanctae  Katharina 
et  Margareta  :  respondet  :  «  Ego  satis  dixi  vobis  quod  sunt  sanctae 
Katharina  et  Margareta  »  ;  et  :  «  Credatis  mihi,  si  velitis.  »  —  Inter- 
rogata quales  revelationes  suus  rex  habuit  :  respondit  :  <<  Vos  non 
habebitis  a  me  hoc,  de  anno  isto.  »  —  [Item,  die  jovis,  prima 
martii]  interrogata  quales  promissiones  dictc-e  Sanctae  sibi  fecerunt  : 
respondit  :  «  Hoc  non  est  de  vestro  processu  ex  toto.  »  —  Interro- 
gata si  aliud  promiserint  ei  quam  ducere  eam  in  paradisum  :  respon- 
det quod  sunt  aliqux  promissiones,  sed  non  dicet  eas  ;  et  dixit  quod 
hoc  non  tangit  processum.  Item  dixit  quod,  infra  très  menses,  ipsa 
dicet  aliam  promissionem.  —  Interrogata  si  dictas  Sanctae  dixerunt 
ei  quod,  infra  très  menses,  liberabitur  a  carcere  :  respondit  :  «  Illud 
non  est  de  processu  vestro  »  ;  et  tamen  nescitquando  ipsa  liberabitur. 
Item  dixit  quod  illi  qui  vellent  eam  auferre  de  isto  mundo  poterunt 
bene  ire  ante.  —  Item,  interrogata  utrum  consilium  suum  dixerit 
ei  quod  liberabitur  a  carcere  :  respondit  :  «  Infra  très  menses  loqua- 
mini  mecum,  et  ego  vobis  inde  respondebo  »  ;  et  dixit  ultra  quod 
peteretur  ab  assistentibus  per  juramentum  eorum  si  hoc  tan- 
gebat  processum.  Et  postea,  habita  deliberatione  assistentium,  qui 
omnes  deliberaverunt  quod  hoc  tangebat  processum,  ipsa  dixit  : 

i.A:  dicit  ipsa  adhuc.  —  2.  A  :  Encores.  —   3.  C  ajoute  ego. 


PROCES  DE  CONDAMNATION  DE  JEANNE  D  ARC        257 

«  Ego  semper  bene  dixi  vobis  quod  vos  non  scietis  totum  »  ;  et  ad 
istud  dixit  :  «  Oportebit  semel  quod  ego  sim  expedita  ;  et  volo  ha- 
bere  licentiam  de  dicendo  »  ;  et  super  hxc  '  petivit  dilationem.  — 
Interrogata  si  Sanctae  prohibuerunt  ne  ipsa  diceret  veritatem  :  res- 
pondit  :  «  Vultis  vos  quod  ego  dicam  illud  quod  vadit  ad  regem 
Francioi  ?  »  Item  dixit  quod  multa  sunt  ibi,  qua;  non  tangunt  pro- 
cesstnn. 

Item  interrogata,  [eadem  die]  jovis,  prima  martii,  quale  signum 
dédit  régi  suo  quod  veniebat  ex  parte  Dei  :  respondet  ^  :  «  Ego 
vobis  semper  respondi  quod  non  illud  vos  jam  extraheretis  '  mihi 
ab  ore.  Vadatis  sibi  petitum.  »  —  Interrogata  si  juravit  non  revelare 
illud  quod  sibi  peteretur  +,  tangens  processum  :  respondit  :  «  Ego 
vobis  alias  dixi  quod  illud  quod  vadit  ad  regem  nostrum,  ego  non 
dicam  vobis.  »  —  Interrogata  utrum  sciât  signum  pra;dictum  :  respon- 
dit :  «  Vos  non  scietis  hoc  de  me.  »  Item  fuit  ei  dictum  quod  hoc  tange- 
bat  processum  :  respondit  :  «  De  hoc  quod  ego  promisi  bene  ^  te- 
neresecretum,  ego  non  dicam  vobis.  »  Et  dixit  ultra  :  «  Ego  promisi 
in  tali  loco,  quod  non  possum  vobis  dicere  sine  perjurio  ''.  »  — 
Interrogata  cui  hoc  promisit  :  respondit  quod  sanctis  KatharincC  et 
Margaretae  [promisit];  et  hoc  fuit  monstratum  régi  suo.  Item, 
dixit  quod  eis  promisit  illud,  absque  hoc  quod  eam  requirerent  ;  et 
fecit  hoc  ipsa  Johanna,  propria  sponte  ;  et  dixit  quod  nimis  mult^ 
gantes  petivissent  illud  signum  ab  ea,  nisiillis  Sanctis  hoc  promisis- 
set.  — Interrogata  si,  in  societate,  quando  monstravit  signum  régi  suo, 
erataliusquamipse  :  respondit  :  «  Ego  cogito  quod  non  erataliusquam 
ipse,  quamvis  satis  prope  essent  multa^  gentes.  »  —  Interrogata  si 
videritne  coronam  super  caput  régis  sui,  quando  ipsa  ostendit  sibi 
signum  :  respondit  :  «  Ego  non  possum  hoc  vobis  dicere,  sine  perju- 
rio ^  » 

Item  interrogata,  sabbati,  tertia  martii,  si  credat  quod  in  illa 
forma  et  in  illo  modo  Deus  creavit  eos,  [sanctum  Michaelem  et 
sanctum  Gabrielem],  a  principio,  sicut  ipsos  vidit  :  respondit  :  «  Vos  ' 

1.  A  :  hoc.  —  2.  A  :  respondit.  —  ^.  A  :  non  jam  illud  vos  extraheretis.  — 
4.  A  :  pefetur.  —  5.  Cornet  bene.  —  6.  AC  :  parjurio.  —  7.  Ihid.,  idem. 

PuOCLS    DE   JliANNE    d'AxC.  I7 


258  PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

non  habebitis  aliiid  de  prassenti,  praster  illud  quod  ego  respondi.  » — 
Interrogata  si  viderat  aut  sciverat  per  revelationem  quod  ipsa  eva- 
deret  :  respondit  :  «  lUud  non  tangit  processum  vestrum.  Vultis  vos 
quod  loquar  contra  me?  »  — Interrogata  si,  de  hoc,  suiis  voces  aliquid 
sibi  dixerunt  :  respondit  :  «  Hoc  non  tangit  processum  vestrum; 
ego  me  refero  ad  Dominum  Deum  »  ;  et  «  si  totum  pertinuisset  ad 
vos,  ego  vobis  dixissem  totum  ».  Et dixit  ultra:  «  Per  fidem  meam, 
ego  nescio  horam  neque  diem.  »  —  Interrogata  utrum,  quando 
Deus  sibi  revelavit  quod  mutaret  habitum  suum,  hoc  fuerit  per  vo- 
cem  sancti  Michaelis,  sanctiÇ  Katharin:c  vel  sanctas  Margaretas  :  res- 
pondit :  «  Vos  non  habebitis  modo  aliud.  » 

Interrogata,  lun^e,  xii.  martii,  utrum  habueratne  litteras  a  sancto 
Michaele  velasuis  vocibus  :  respondit  '  :  '<  Ego  non  habui  iicentiam 
de  |hoc]dicendo  vobis,  et,  infra  octo  dies,  ego  respondebo  libenter 
illud  quod  ego  sciam.  » 

LXI.  «  Item,  dicta  Johanna,  monita  quod  submitteret  omnia 
dicta  ejus  et  facta  determinationi  Ecciesiit  mihtantis,  et,  aperta  sibi 
distinctione  Ecclesia;  militantis  a  triumphante,  dixit  se  submittere 
Ecclesias  triumphanti,  recusans  se  Ecclesiœ  militanti  submittere, 
declarans  semalesentire  in  illo  articulo,  Unam  sanclam,  etc.,  et  circa 
ipsum  errare  ;  dicens  se  esse  subditam  immédiate  Deo,  se  referendo 
ad  ipsum  et  Sanctos  de  factis  suis,  et  non  ad  judicium  Ecclesiae.  » 

*  Ad  hune  ^  articulum  respondet  ^  quod  vellet  déferre  honorem 
et  reverentiam  Ecclesiae  militanti,  pro  suoposse.  Et  de  se  referendo 
de  factis  suis  ad  pniedictam  Ecclesiam  militantem,  dixit  :  «  Oportet 
quod  ego  me  referam  ad  Dominum  Deum,  qui  fecit  +  hoc  mihi 
facere.  » 


*  Respond  que  à  l'Eglise  militant,  elle  luy  vouldroit  porter  honneur 
et  révérence  de  son  povoir.  Et  de  se  rapporter  de  ses  fais  à  l'Eglise 
miHtant,dit:  «  Il  fault  que  je  m'en  rapporte  à  nostre  Seigneur,  qui  le  m'a 
fait  faire.  » 

j.  A  :  responâel^ — 2.  A  :  sexagesimiiw  primunr.  —  ^.  A  :  responâit  Johanva.  — 
4.  A  :  facit. 


PROCÈS   DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE   d'aRC  259 

*  Interrogata  si  se  refert  '  Ecclesise  militanti  de  his  qiuv  fecit  : 
respondit  :  «  Mittatis  mihi  clericum,  sabbati  proximo  ^  venienti  ;  et 
ego  vobis  inde  respondebo.  » 

Item,  jovis,  xv.  martii,  fuit  sibi  declaratum  quid  erat  Ecclesia 
triumphans  et  quid  erat  Ecclesia  militans  ;  et  requisita  quod,  de 
pntsenti,  ipsa  submitteret  se  determinationi  Ecclesia^,  de  hoc  quod 
ipsa  fecit  et  dixit,  sive  hoc  sit  bonum,  sive  malum  :  respondit  : 
«  Ego  non  respondebo  vobis  aHud  de  pnissenti.  »  —  Et,  post 
monitiones  sibi  factas  et  requisitiones  quod,  si  fecerit  aliquid  quod 
sit  contra  fidem  nostram,  débet  se  referre  ad  determinationem 
Ecclesia^  :  respondit  quod  responsiones  suae  videantur  et  exanii- 
nentur  per  clericos,  et  postea  quod  dicatur  sibi  si  sit  aliquid  contra 
fidem  christianam,  et  ipsa  bene  sciet  per  consilium  suum  dicere 
quid  inde  erit,  et  postea  dicet  illud  quod  reperiet  per  suum  consi- 
lium ;  et  tamen,  si  sit  aliquid  mali  contra  fidem  christianam  quam 
Deus  pmecepit,  ipsa  non  vellet  sustinere,  et  esset  ^  bene  irata  de 
veniendo  seu  eundo  contra.  —  Item,  eadem,  interrogata  si,  de 
hoc  quod  dixit  et  fecit,  velit  se  submittere  et  referre  determinationi 
Ecclesias  :  respondit  :  «  Omnia  opéra  mea  et  facta  mea  sunt  in 
manu  Dei  ;  et  de  his  me  refero  ad  ipsum.  Et  certifico  vos  quod 
ego  non  vellem  aliquid  flicere  vel  dicere  contra  fidem  christianam  ; 
et  si  ego  fecissem  vel  dixissem^vel  quod  esset  supra  me,  quod  clerici 
scirent  dicere  quod  esset  contra  fidem  christianam,  quam  Dominus 
noster  stabilivit,  ego  non  vellem  sustinere,  sed  illud  expellerem .  « 
—  Et  iterum  ^  interrogata  si  de  hoc  velletne  se  ipsam  submit- 
tere determinationi  Ecclesi?e  :  respondit  :  «  Ego  non  respondebo 
vobis  nunc  aliud  ;  sed,  sabbati,  mittatis  mihi  clericum,  si  non  veli- 
tis  venire,  et  de  hoc  ego  respondebo  sibi,  cum  auxilio  Dei  ;  et 
ponetur  in  scriptis.  » 


*Ilem,  interroguée  s'elle  s'en  raportera  à  l'Eglise  militant,  quant  ad  ce 
qu'elle  a  fait  :  respond  :  «  Envoyés-moy  le  clerc,  samedi  prouchnin,  et 
je  vous  en  respondray  >  ». 

ï.  A  :  rejerel  se.  —  2.  C  : proximi.  —  3.  AC  :  esse.  —  4.  A  :  intérim.  —  S-  U, 
fol.  29,  v. 


260  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Item,  die  sabbati,  xvii.  martii,  interrogata  utrum  ei  videtur 
quod  teneatur  plane  respondere  veritatem  domino  nostro  Papa:, 
vicario  Dei,  et  '  de  omni  illo  quod  sibi  peteretur,  tangente  tidem 
et  factum  conscientiit  sujs  :  respondit  quod  ipsa  requirit  quod 
ducatur  coram  eo,  et  postea  respondebit,  coram  ipso,  omne  illud 
quod  debebit  respondere. 

Item,  die  sabbati,  ultima  martii  ^,  interrogata  utrum  velit  se 
referre  ad  judicium  Ecclesia;,  qua;  est  in  terris,  de  omni  illo  quod 
dixit  et  fecit,  sive  bonum  sit,  sive  malum,  specialiter  de  casibus, 
criminibus  et  delictis  qua.'  sibi  imposita  fuerunt,  et  de  omni  illo 
quod  tangit  processum  suum  ;  respondit  quod,  de  illo  quod  ei 
petetur  ',  ipsa  se  referet  Ecclesia^  militanti,  proviso  quod  eadem 
Ecclesia  non  pra;cipiat  sibi  aliquid  impossibile  fieri;  et  appellat  illud 
quod  reputat  impossibile  scilicet  quod,  facta  quiv  dixit  et  fecit, 
declarata  in  processu,  de  visionibus  et  revelationibus  quas  dixit  se 
fecisse  ex  parte  Dei  [revocet]  ;  et  non  revocabit  eas  pro  quacumque 
re;  et  de  hoc,  quod  Domiims  noster  fecit  sibi  facere  ac  praecepit  ac 
prœcipiet,  ipsa  non  dimittct  hoc  facere,  pro  hornine  vivente  ;  et 
esset  sibi  impossibile  illa  revocare  ;  et  in  casu  quo  Ecclesia  vellet 
ipsam  facere  aliud,  contra  praeceptum  quod  dicit  ^  sibi  factum  a 
Deo,  ipsa  non  faceret,  pro  quacumque  re.  —  Interrogata,  si  Ecclesia 
militans  dicat  quod  suae  revelationes  sunt  illusiones,  aut  res  diabo- 
liciv,  aut  superstitiones  vel  mala^  res,  utrum  se  de  hoc  referet 
EcclesiiC  :  respondit  quod  se  refert  Deo,  cujus  ipsa  semper  faciet 
prasceptum;  et  quod  bcne  scit  quod  illud  quod  continetur  in  suo 
processu  venit  per  prasceptum  Dei  ;  et  illud  quod  affirmavit,  in 
dicto  processu,  fecisse  ex  prsecepto  Dei,  esset  sibi  impossibile 
facere  contrarium  ;  et  in  casu  quo  Ecclesia  militans  sibi  prasciperet 
facere  contrarium,  ipsa  non  referret  se  ad  hominem  mundi,  nisi 
ad  solum  Deum,  quin  semper  faceret  suum  bonum  pricceptum.  — 
Interrogata  utrumne  crédit  quod  ipsa  sit  subjecta  Ecclesias  quas  est 
in  terris,   scilicet  domino  nostro  Papas,    Cardinalibus,    Archiepis- 

I.  AC  omettent  el.  —  2.  Voyez  ci-après,  p.  267.  —  3.  J  :  petetur  ei.  —  4.  A  : 
dixit. 


PROCÈS    DH    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  26  î 

copis,  Episcopis  et  aliis  pnelatis  Ecclesiit  :  rcspondit  quod  sic, 
Domino  nostro  primitus  servito,  gallice  nostre  Seigneur  premier  servi. 
Interrogatci  si  habet  prasceptum  a  suis  vocibus  quod  non  submittat 
se  Ecclesiiie  militanti,  qucX^  est  in  terris,  nec  in  '  judicio  ejus  ;  res- 
pondit  quod  non  respondet  aliquid  quod  accipiat  in  capite  suo  ; 
sed  illud  quod  respondit  est  de  pnçcepto  illarum  vocuni  ;  et  non 
pnecipiunt  quin  obediat  Ecclesi;\i,  Dco  primitus  servito. 

Item,  mercurii^  xviii.  aprilis  ^,  eidem  Johannes  fuit  dictum,  pro 
intirmitate  quam  dicebat  se  habere,  quanto  plus  timebatde  vita  sua, 
tanto  plus  debebat  emendare  vitam  suam  ;  et  non  haberet  jura 
Ecclesiœ,  tanquam  catholica,  nisi  ipsa  se  submitteret  Ecclesiit.  Et 
respondit  :  «  Si  corpus  moriatur  in  carcere,  ego  me  exspecto  quod 
faciatis  ipsum  poni  in  terra  sancta  ;  et  si  vos  non  faciatis  poni,  ego 
me  exspecto  ad  Dominum  Deum.  »  —  Item,  eodem  die,  interro- 
gata,  postquam  ipsa  requirit  quod  ecclesia  tradat  sibi  sacramentum 
eucharistiie,  utrum  vellet  se  submittere  Ecclesia^,  et  promitteretur 
ei  tradere  ipsum  sacramentum  :  respondit  quod,  de  illa  submis- 
sione,  non  respondebit  aliud  quam  fecerit  ;  et  quod  amat  Deum  et 
servit  sibi.  et  est  bona  christiana;  et  vellet  adjuvare  et  sustinere 
Ecclesiam  toto  posse. 

LXII.  «  Item  dicta  Johanna  nititur  scandalizare  populum,  indu- 
cere  ipsum  ut  firmiter  credat  omnibus  dictis  et  dicendis  per  eam, 
assumens  sibi  auctoritatem  Dei  et  angelorum,  et  elevans  se  super 
omnem  potestatem  ecclesiasticam,  ut  homines  in  errorem  mittat; 
sicut  pseudo-prophetai  facere  consueverunt,  introducentes  sectas 
erroris  ac  '  perditionis,  et  -^  se  segregantes  ab  unitate  corporis 
Ecclesic-e;  quod  est  in  religione  christiana  perniciosum,  et,  nisi  per 
prx'latos  Ecclesiaj  provideatur,  poterit  subvertere  omnem  eccle- 
siasticam auctoritatem,  insurgentque  viri  undique  et  mulieres, 
contingentes  se  habere  revelationes  a  Deo  et  angelis,  mendacia  et 
errores  seminando,  sicut  jam   de    multis  expertum  est,    postquam 


I.  AC  omettent    in.  —  2.  Voyez  ci-après,    le  procès-verbal  de  la  séance  du 
18  avril.  —  ^  AC  :  et.  —  4.  AC  :  ac. 


202  PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

haec  mulier  se  erexit  et  cœpit  populum  christianum  scandalizare, 
et  sua  figmenta  propalare.  » 

*  Ad  hune  '  articulum,  die  mercurii,  xxvni.  martii,  respondit  * 
quod,  proximo  sabbati  sequenti,  de  hoc  respondebit  K 

LXIIl.  «  Item,  quod  dicta  Johanna  in  judicio  non  veretur  men- 
tiri,  cum  violatione  proprii  juramenti,  de  revelationibus  suis  multa 
sibi  invicem  contraria  et  repugnantia  asserendo;  maledictiones  in 
dominos  et  notabiles  personas  ac  totam  unam  gentem  proferre  ; 
multa  trufatica  et  derisoria,  qux  non  décent  mulierem  sanctam, 
inverecunde  proloquens,  qu.x  ostendunt  ipsam  régi  et  gubernari 
in  agendis  suis  per  malos  spiritus,  et  non  per  consiHum  Dei  et 
angelorum,  sicut  ipsa  se  jactat  ;  dicente  Christo  de  falsis  prophe- 
tis  :  ('  A  fructibus  eorum  cognoscetis  eos.  » 

**  Ad  liunc  •  articulum,  dicta  die,  respondit  >  quod  se  refert  ad 
illud  quod  de  hoc  dixit  ;  et,  de  conclusione  articuli,  se  refert  ad 
Dominum  Deum. 

Die  martis,  xxvii.  februarii,  dixit  quod  ipsa  habebat  ensem  suunn 
apud  Latigniacum  ^,  et  de  Latigniaco  ^  portavit  ensem  unius 
Burgundi  ad  Compendium,  propter  hoc  quod  erat  bonus  ensis 
guerrae,  et  bonus  ad  dandum  bonas  alapas,  gallice  de  bonnes  huffes  ou 
de  bons  torchons  ;  et  dixit  quod,  ubi  dimisit  illum  ensem,  hoc  non 
est  de  processu,  et  nunc  de  hoc  non  respondebit. 

Item,  jovis,  prima  martii, dixit  quod  fuisset  mortua,  nisi  fuisset 
revelatio  qua;  confortât  eam  quotidie  \  — Interrogata  si  sanctus 
Michael  habeat   capillos  :    respondit  :    «   Quare   habuisset    absci- 


*Respond  que  samedi  elle  en  respondra  9. 

**  Respond  :  «  Je  m'en  raporte  ad  ce  que  j'en  ay  dit.  »  Et  de  la  charge 
et  conclusion  de  l'article,  s'en  raporte  à  nostre  Sire  '°. 


\.A  :  scxagcsimnm  seciuidiim .  — ■  2.  A  ajoute  dicta  Johanna.  —  ^.  A  :  respon- 
deret. —  4.  A  :  sexagesimiim  tertiiim.  —  5-  ^  ajoute  Johanna.  —  6.  BC  : 
Lathiniacum.  —  T-.B  :  Lathiniaco.  — •  8.  A  :  cothidie  :  C  :  quothidie.  —  9.  U,  fol. 
29,  vo.  —  10.  Ibid.,  idem. 


PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE   d'aRC  263 

SOS  ?  »    Et  non   vidit    ipsum  sanctuni  Michaelem,   postquam   ipsa 
recessit  a  castre  de  Croteyo;  et  non  videt  eum  saepe. 

LXIV.  «  Item,  quod  ipsa  Johanna  se  jactat  scire  se  esse  conse- 
cutam  remissionem  illius  peccati  quod  perpetravit  animo  desperato, 
instigante  maligno  spiritu,  cum  se  pnecipitavit  ab  alta  turri  '  castri 
de  Beaurevoir;  cum  tamen  Scriptura  dicat  quod  nemo  scit  utrum 
amore  vel  odio  dignus  sit,  et  per  consequens,  nec  utrum  sitpurgatus 
a  peccato  vel  justificatus.  » 

*Ad  hune  -  articulum,  dicta  die  mercurii,  xxviii.  martii,  res- 
pondet  5  :  «  Ego  satis  de  hoc  vobis  respondi,  ad  quod  me  refero.  » 
Et  de  conclusione,  se  refert  ad  Dominum. 

LXV.  «  Item,  et  quod  dicta  Johanna  multotiens  dicit  se  requi- 
rere  a  Deo  ut  mittat  sibi  expressam  revelationem  de  agendis  suis, 
per  angelos  et  sanctas  Katharinam  et  Margaretam,  utpote,  si  debe- 
ret  respondere  in  judicio  veritatem  de  aliquibus,  et  in  aliis  suis  par- 
ticularibus  factis.  Quod  est  tentare  Deum  et  requirere  ab  eo  quod 
requiri  non  débet,  et  absque  necessitate,  et  inquisitione  seu  inves- 
tigatione  humanitati  +  possibili,  facta.  Et  pnecipue,  in  pr^notato 
saltu  de  turri,  tentasse  Deum  manifeste  videtur.  » 

**Àd  hune  5  articulum,  dicta  die  mercurii,  respondit  quod  ipsa 
de  hoc  alias  respondit,  et  quod  non  vult  revelare  illud  quod  fuit  ei 
revelatum,  sine  licentia  Dei;    et  quod   non   requirit  Deum  de  hoc 


*  Respond  :  «  Je  vous  en  ay  respondu,  à  quoy  je  m'en  raporte,  »  Et 
de  la  charge  et  conclusion,  s'en  raporte  à  nostre  Sire  ^. 

**  Respond  qu'elle  en  a  respondu;  et  qu'elle  ne  veult  point  révéler  ce 
qui  luy  a  esté  révélé,  sans  le  congié  de  nostre  Seigneur  ;  et  qu'elle  ne 
requiert  point  sans  nécessité  ;  et  qu'elle  vouldroit  qu'il  en  envoyast 
encore  plus,  affin  que  on  apperceust  mieulx  qu'elle  fust  venue  de  par 
Dieu,  c'est  assavoir,  qui  l'eust  envoyée  '. 


J  .  ABC  :  turre.  —  2.  A  :  sexiigesiniuiii  quartmn.  —  ^.  A,  ajoute  Johanna.  — 
^.  A  :  hinnanitus.  —  ^.  A  : sexagesimtim  quintum.  —  6.  U,  fol.  30,  r".  —  7.  Ibiti., 
iiJeiii . 


264  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

quod  est  in  articule,  sine  necessitate;  et  vellet  quod  adhuc  ipse 
mitteret  plus,  ut  melius  appareret  quod  ipsa  venisset  ex  parte  Dei, 
scilicet,  quod  ipse  misisset  eam. 

LXVI.  «  Item,  quod  praedictorum  quaedam  sunt  a  juribusdomi- 
nico  ',  evangelico,  canonico  et  civili  deviantia  ^,  contra  ea  et  statuta 
in  Conciliis  generalibus  approbata;  quiedam  sortilega,  quaedam 
divinationes,  qusedam  superstitiones;et  quzedam  formaliter,  quiudam 
causative  et  alias,  hasresim  sapiunt  ;  errores  in  fide  quam  plura 
inducunt,  et  fautoriam  haereticae  pravitatis;  quaedam  seditiosa, 
quasdam  turbativa  pacis  et  impeditiva;  quaedam  ad  effusionem  san- 
guinis  humani  incitativa;  quasdam  etiam  maledica  et  blasphemi^ 
in  Deum,  et  Sanctos  ac  Sanctas;  quas  etiam  pias  aures  hominum 
ofFendunt.  In  '  et  super  pntmissis,  dicta  rea  temerario  ausu,  Dia- 
bolo instigante,  offendit  Deum  et  Ecclesiam  suam  sanctam  ;  in  eam 
excessit  et  deliquit,  scandalosa  fuit,  et  super  his  notorie  diffa- 
mata,  venitque  dicta  rea  per  vos  propterea  corrigenda  et  emen- 
danda.  » 

*  Ad  hune  •♦  articulum,  dicta  Johanna  î  respondit'"'  quod  est 
bona  christiana  ;  et,  de  omnibus  oneribus  positis  in  articulo,  se 
refert  ad  Dominum. 

LXVII.  «  Item,  quod  omnia  et  singula  prasmissa  dicta  rea  com- 
misit,  perpetravit,  dixit,  protulit,  recitavit,  dogmatizavit,  promul- 
gavit  ac  opère  adimplevit,  tam  in  dicta  jurisdictione  quam  alibi,  in 
pluribus  ac  diversis  locis  hujus  regni,  nedum  semel,  sed  pluries, 
diversis  temporibus,  diebus   et  horis  ;    in    ea  reincidit,    ac    perpe- 


*  Dit  qu'elle  est  bonne  chrestienne  ;  et  de  toutes  ses  charges  mises  en 
l'article,  qu'elle  s'en  raporte  à  nostre  Seigneur?. 


1.  A  :  divino.  —  2.  BC  :  devientia .  —  3.  AC  ajoutent  Et  devant  in.  —  4. 
Sexagesimum  sextum. —  5.  C  omet  dicta  Johanna.  —  6.  A  :  respondit  dicta  Johanna. 
—  7.  U,  fol.  30,  ro. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  26) 

trantibus   consilium,    auxilium  et  favorem  praestitit  et  contulit.  » 
*  Dicta  Johanna  negat  hune  '  articulum  ^, 

LXVIII.  «  Item,  ex  eo  quod  per  insinuationem  clamosam  aures 
vestras,  nedum  semel  sed  pluries,  propulsantem',  per  famam 
publicam  et  informationem,  de  et  super  pntmissis,  factam,  com- 
peristis  dictam  ream,  suspectam  vehementer  atque  diffamatam; 
decrevistis  ad  inquisitionem  super  his  contra  eam  faciendam,  per 
vos  vel  vestrum  alterum,  procedendum,  citandamque,  super  his 
responsuram,  prout  factum  fuit.  » 

**  Dicta  Johanna  dixit  quod  hic  articulus  '^  concernit  judices. 

LXIX.  0  Item,  quod  dicta  rea  de  et  super  prjemisst^  fuit  et  est 
vehementer  suspecta,  scandaHzata  et  quam  plurimum,  apud  bonos 
et  graves,  notorie  diffamata.  De  et  super  quibus  tamen  nondum  fuit 
correcta,  seu  quovismodo  emendata;  sed  super  et  <de  his  se  corri- 
gereet  emendare  distuHt,  differt,  recusavit  et  récusât;  et  in  eis  erro- 
ribus  continuavit  et  perseveravit,  continuatque  et  persévérât;  licet 
tamen,  tam  ex  parte  vestra  quam  nonnullorum  notabilium  cleri- 
corum  et  aliarum  personarum  honestarum,  fuerit  super  his,  tam 
caritative  quam  alias,  débite  et  sufficienter  monita,  sommata  et 
requisita.  » 

***Ad  hune  >  articulum,  dixit  quod  ipsa  non  fecit  delicta  proposita 
per  promotorem  contra  ipsam;  et  de  residuo,  se  refert  ad  Domi- 
num  ;  et  quod  in  ^  illis  delictis  propositis  contra  ipsam,  non  crédit 
aliquid  fecisse  contra  fidem  christianam. 


*  Negat  articulum  7. 

**  Concernit  judices  ^. 

***  Dit  que  les  déliz  proposés  par  le  promoteur  contre  elle,  elle  ne  les 
a  pas  fais;  et  du  sourplus  s'en  raporte  à  nostre  Seigneur  ;  et  que  d'iceulx 
déliz  proposés  contre  elle,  n'en  cuide  avoir  rien  fait  contre  la  foy  chres- 
tienne. 

I .  C  omet  huHC.  —  2.  A  :  Ad  sexagesimuin  septimum  articulum  sspedicta  Johanna 
negat.  —  5.  5  /  propiilsatani.  —  4.  A  :  Ad  sexagesimuni  octavum  articiduni  respon- 
dit  dicLi  Joimnna  qnod articulus...  —    ^.  A  :  se.xagesinium  nonum.  —  6.  AC  :  de. — • 
.  l^fol.  50,  r<'.  ^.S.    Jhiil.  idem. 


266  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

Interrogata,  si  fecisset  aliquid  contra  fidem  christianam,  utrum 
vellet  se  submittere  Ecclesiae  et  illis  ad  quos  pertinet  de  hoc  cor- 
rectio  :  respondit  quod  sabbati,  post  prandium,  ipsa  respon- 
debit. 

LXX.  «  Item,  quod  omnia  et  singula  priemissa  sunt  vera,  noto- 
ria  ',  manifesta,  et  super  his  laboravit  et  adhuc  laborat  publica  vox 
et  fama;  eaque  recognovit  atque  confessa  est  dicta  reapluricset  suf- 
ficienter  fore  vera,  coram  probis  et  fide  dignis,  et  tam  in  judicio 
quam  extra.  » 

*Johanna  hune  negat  articulum  %  nisi  de  confessis,  etc. 

Ex  QUiBus^t  ahis  a  vobis  suppiendis  et  corrigendis  et  in  nieHus 
reformandis,  de  et  super  quibus  petit  et  suppHcat  dictus  actor 
dictam  ream  per  vos  interrogari  :  concludit  idem  actor  contra 
dictam  ream,  facta  fide  de  his  in  toto  vel  in  parte,  quatcnus  suffi- 
ciet  ad  intentum  per  vos  sententiari,  proferri  et  pronuntiari,  ad 
omnes  et  singulos  fines  suos  supratactos  ;  ulteriusque  dici  et 
decerni,  prout  fuerit  juris  et  rationis  ;  officium  vestrum  super  his, 
prout  decet,  humiliter  implorando.  » 

SABBATI     ULTIMA     MENSIS     MARTH  3 

Item,  sabbati  immédiate  sequenti,  die  ultima  mensis  martii,  in 
vigiHa  Paschae,  anno  Domini  millesimo  CCCC.  tricesimo  ;  prassi- 
dentibus  nobis,  judicibus  antedictis,  in  loco  carceris  pr^edictae 
Johannae,  in  Castro  Rothomagensi  ;  assistentibus  dominis  et  magis- 
tris  :    Johanne  Pulchripatris  »,  Jacobo  de  Turonia,  Nicolao  Midi, 


hîterroguce,  s'elle  avoit  fait  aucune  chose  contre  la  foy  chrestienne, 
s'elle  s'en  vouldroit  submeictre  à  l'Eglise  et  à  ceulx  à  qui  en  appartient 
la  correction  :  respond  que  samedi,  après  disner,  elle  en  respondra  >. 

*  Negdt,  iiisi  de  confessis  '^. 


I.  ^4C  ajoutent  ^/.  —  2.  A  :  Ad  septuagesivnim  articulum  uegat  ipsa  Jchauna. 
—  5.  En  marge  de  ABC  (C  omet  mensis  et  ajoute  in  vigilia  Paschx).  —  4.  C; 
Pukripatris.  —  5-^7,  fol.  30,  r".  —  6.  Ibid.,ideni. 


PROCÈS   DE   CONDAMNATION   DE   JEANNE   d'aRC  267 

Petro  MauriciijGerardo  Fueilleti,  doctoribus  ;  —  Guillelmo  i/^//o«  ' 
et  Thoma  de  Courcellis,  bachalariis  in  sacra  theologia  ,  —  praesen- 
tibusad  h^ec  :  domino  Guillelmo  -  Mutonis  et  Johanne  Gris. 

Fuit  interrogata  praidicta  Johanna  super  aliquibusde  quibus  cepe- 
rat  dilationemad  respondendum  usque  in  istam  diem,  cutn  ad  pr^e- 
missos  articules  responderet,  velut  superius  est  pragmissum. 

*Et  primo  fuit  interrogata  utrum  velit  se  referre  judicio  Ecclesiae 
quic  est  in  terris,  de  omni  eoquod  dixit  etfecit,  sivesit  bonum,sive 
malunijSpecialiter  de  casibus,  criminibus  et  delictis  quas  sibi  impo- 
nuntur,  et  de  omni  eo  quod  tangit  suum  processum  :  respondit 
quod,  de  hoc  quod  ab  ea  petitur,  ipsa  se  refert  Ecclesiae  militanti, 
proviso  quod  non  '  praecipiat  sibi  aliquid  impossibile  fieri.  Et  vocat 
illud  quod  reputat  impossibile,  videlicet,  quod  facta  quae  fecit  et 
dixit,  declarata  in  dicto  processu  de  visionibus  et  revelationibus  quas 
dixit  se  fecisse  ex  parte  Dei,  revocet;  et  non  revocabit  eas  pro  quo- 
cumque.  Et,  de  hoc  quod  Deus  fecit  sibi  facere,  ac  pra^cepit  et  prae- 
cipiet,  non  dimittet  facere  pro  homine  vivente.  Et  esset  sibi  impos- 
sibile eas  revocare.  Et  in  casu  quo  Ecclesia  vellet  sibi  facere  aliud 


*  Die  sabbali,  ullima  mensis  inartii,  millesimo  quadringentesimo  trice- 
simo  4. 

Interroguée  s'elle  se  veult  rapporter  au  jugement  de  l'Eglise  qui  est 
en  terre,  de  tout  ce  qu'elle  a  dit  ou  fait,  soit  bien  ou  mal,  espécialement 
des  cas,  crimes  et  déliz  que  on  luy  impose,  et  de  tout  ce  qui  touche  son 
procès  :  respond  que,  de  ce  que  on  luy  demande,  elle  s'en  raporiera 
à  l'Eglise  militant,  pourveu  que  elle  ne  luy  commande  chose  impossible 
à  faire. 

Et  appelle  ce  qu'elle  répute  impossible,  c'est  que  les  fiis  qu'elle  a  diz 
et  fais,  déclairez  eu  procès,  des  visions  et  révélacions  qu'elle  a  dictes, 
qu'elle  les  a faictes  de  par  Dieu  [elle  les  révoque,  ;  et  ne  les  révoquera 
pour  quelque  chose  ;  et  de  ce  que  nostre  Sire  luy  a  fait  faire  et  com- 
mandé, et  commandera,  et  ne  le  lesra  à  faire  pour  homme  qui  vive,  et 
luy  seroit  impossible  de  les  révoquer.  Eten  cas  quel'Egliseluy  vouldroit 


i.  C  :  Haitton.  —  2.  A  :  Guilleriiio.  —  î .    C  omet  non.  —  4.  U,  fol.  30,  r". 


268  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

fieri,  in  contrarium  prœcepti  quod  dixit  sibi  factum  esse  a  Deo,  ipsa 
non  faceret  pro  quocumque. 

Interrogata  utrum,  si  Ecclesia  militans  dicat  sibi  quod  revelatio- 
nes  suae  '  sunt  illusiones  aut  res  diabolica^,  ipsa  se  referret  Ecclcsiae  : 
respondit  quod  se  de  lioc  semper  referet  Deo,  cujus  semper  faciet 
praeceptum  ;  et  quod  ipsa  bene  scit  quod  illud  quod  continetur  in 
processu  suo  venitper  praeceptum  Dei  ;  et  illud  quod  affirmât  in  dic- 
to  processu  se  egisse  per  pra^ceptum  Dei,  esset  sibi  impossibile  facere 
in  ^  contrarium  ;  et  in  casu  quo  Ecclesia  sibi  pr;eciperet  facere  con- 
trarium, ipsa.de  hoc  non  se  referret  ad  hominem  mundi,  nisi  ad 
Deum,  quin  semper  faceret  bonum  prœceptum  ipsius  Dei. 

Interrogata  an  crédit  se  esse  subjectam  Ecclesia;  Dei  qu;e  est  in 
terris,  videlicet  domino  nostro  Papse,  cardinalibus,  archiepiscopis, 
episcopis  et  aliis  pra^latis  Ecclesiae  :  respondit  quod  sic,  Deo  primi- 
tus  servito. 

Interrogata  an  habeat  pr^eceptum  a  suis  vocibus  quod  non  submit- 


faire  faire  autre  chose  au  contraire  du  commandement  qu'elle  dit  à  luy 
fait  de  Dieu,  elle  ne  le  feroit  pour  quelque  chose. 

Interroguée,  se  l'Eglise  militant  luy  dit  que  ses  révélacions  sont  illu- 
sions ou  choses  dyaboliques,  ou  supersticions,  ou  mauvaises  choses, 
s' elle  s'en  raportera  à  l'Eglise  :  respond  qu'elle  s'en  raportera  à  nostre 
Seigneur,  duquel  elle  fera  tousjours  le  commandement  ;  et  qu'elle  sçait 
bien  que  ce  qui  est  contenu  en  son  procès,  qu'il  estvenu  par  le  comman- 
dement de  Dieu  ;  et  ce  qu'elle  a  affermé  ou  dit  procès  avoir  fait  du  com- 
mandement de  Dieu,  luy  seroit  impossible  faire  le  contraire.  Et  en  cas 
que  l'Eglise  militant  luy  commanderoit  faire  le  contraire,  elle  ne  s'en 
rapporteroità  homme, du  monde,  fors  à  nostre  Seigneur,  qu'elle  ne  feist 
tousjours  son  bon  commandement. 

Interroguée  s'elle  croist  point  qu'elle  soit  subjecte  à  l'Eglise  qui  est  en 
terre,  c'est  assavoir,  à  nostre  saint  père  le  Pape,  cardinaulx,  arcevesques, 
évesques  et  autres  prélas  d'Eglise  :  respond  que  ouil,  nostre  Sire  pre- 
mier servi. 

Interroguée  s'elle  a  commandement  de  ses  voix  qu'elle  ne  se  submecte 


i.  AC  :  sux  revelatmies.  —  2.  AC  omettent  in . 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  269 

tat  se  Ecclesiiç  inilitanti,  qu^t  est  in  terris,  nec  judicio  ejus  :  respon- 
dit  quod  ipsa  non  respondet  aliquid  quod  accipiat  in  capite  suc  ;sed 
illud  quod  respondet  est  de  prascepto  suarum  vocum  ;  et  non  praeci- 
piunt  quin  ipsa  obediat  Ecclesi^e,  Deo  primitusservito. 

Interrogata  si,  apud  castrum  de  Beaurevoir,  vel  Attrebato  ',  vel  - 
alibi,  habebat  limas  :  respondit  :  «  Si  repertas  sunt  supra  me,  ego 
non  habeo  de  hoc  vobis  aliud  respondere .    » 

Quibus  sic  peràctis,  ab  eodem  loco  discessimus,  ulterius  proces- 
suri  ad  ea  quae  restabant  agenda  in  pntsenti  causa  fidei. 

LUN^   II      [m.,    IV.,]     APRILIS  > 

Item,  die  lun^e  immédiate  sequenti,  secunda  mensis  aprilis,  anno 
Domini  millesimo  quadringentesimo  xxxi.  post  Pascha,  et  diebus 
martis  et  mercurii,  extunc  immédiate  sequentibus,  nos,  judices 
antedicti,  una  cum  aliquibus  dominis  et  magistris  ad  hoc  per  nos 
convocatis,  visitavimus  articules  superius  descriptos,  interrogatoria 
et  responsiones  ipsius  Johannas,  Ex  quibus  omnibus,  certas  asser- 
tiones  et  propositiones  extrahi  fecimus,  sub  forma  duodecim  articu- 
lorum,  multa  dictorum  ipsius  Johannas  summatim  et  compendiose 
comprehendentium.  Hujuscemodi  assertiones  doctoribus  et  peritis, 
tam  in  jure  divino  quam  humano,  transmittere  conclusimus,  consi- 
lia  et  deliberationes  ipsorum  super  his,  in  favorem  fidei,  requirendo. 


point  à  l'Eglise  militant,  qui  est  en  terre,  ne  au  jugement  d'icelle  :  res- 
pond  qu'elle  ne  respond  chose  qu'elle  prengne  en  sa  teste  ;  mais  ce  qu'elle 
respond,  c'est  du  commandement  d'icelles  ;  et  ne  commandent  point 
qu'elle  ne  obéisse  à  l'Eglise,  nostre  Sire  premier  servi. 

Interroguée  se,  à  Beaurevoir  et  Arras,  ou  ailleurs,  elle  a  point  eu  de 
limes  :  respond  :  «  Se  on  a  trouvé  sur  moy,  je  ne  vous  en  ay  autre  chose 
à  respondre.  » 


I.  ABC  ;  in  Attrabato.  —  2.  A  :  nul.  —  5.  En  marge   de  ABC. 


270  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

JOVIS    V.     APRI1.IS  '. 

Et,  die  jovis  sequenti,  qunc  fuit  quinta  dicti  mensis  aprilis,sche- 
dulatn  ^  nostram  requisitoriam,  una  cum  jam  dictis  assertionibus, 
illis  doctoribuset  viris  peritis  ',  quos  in  hac  urbe  noveramus  adesse, 
transmisimus  sub  hac  forma  : 

«  Nos  4,  Petrus,  miseratione  divina  Belvaceiisis  episcopus,  et 
Johaiines  Magistri,  vicarius  Inquisitoris,  vos  talis,  etc.  rogamus  vos  et 
requirimus  quatenus,  in  favorem  fidei,  infra  diem  martis  proximam, 
detis  nobis  scripto  et  sub  sigillo  vestro  salubre  consilium  super  assertio- 
nibus infra  annotatis  ;  utrum  videlicet,  omnibus  attcntis  et  consideratis 
ac  etiam  ad  invicem  comparatis,  illae  aut  earum  aliqua;  sint  contra  fidem 
orthodoxam,  aut  in  ea  suspectae  contra  sacram  Scripturam,  contra  deter- 
minationem  sacrosanctns  Romanae  Ecclesiae,  contra  determinationem  doc- 
torum  ab  Ecclesia  approbatorum  [et]  sanctiones  canonicas,  scandalos^e, 
temeraria,',  rei  publicae  turbativ^e,  injurios;v,  criminibus  involutas,  contra 
bonos  mores,  seu  quovismodo  offensivai;  aut  quid  de  priedictis,  judicio 
fidei,  venit  dicendum.  Scriptum  die  jovis,  quinta  aprilis  post  Pascha  5, 
anno  Domini  M.CCCC.XXXJ.  » 


ITEM  6  SEQUITUR  TENOR  ASSERTIONUM  PRiEDICTARUM  7, 
I 

«  Et  primo,  quasdam  fœmina  dicit  et  affirmât  quod,  dum  esset 
ietatis  annorum  tredecim  vel  eocirca,  ipsa  suis  oculis  corporalibus 
viditsanctum  Michaelem  eam  consolantem,  et  quandoque  sanctum 
Gabrielem,  in  effigie  corporali  apparentes  ^.  Aliquando  etiam  vidit 


I .  En  marge  de  AC  :  Ben  marge  :  Joi'is  sequenti.  —  2.  A  :  scedulam  ;  C  :  sedulam . 
—  ^.  A  omet  peritis. —  4.  C  en  marge  :  Hic  initluntur  schediila:  dottoribus  ciim  asser- 
tionibus. —  5.  C  omet  Scriptum  die  jovis,  quinta  aprilis  posl  Pascha.  —  6.  ABC  en 
marge:  Ténor  assertionum prardictaruvi.  —  7,  A  la  minute  française,  lorsqu'elle  fut 
produite,  était  joint  un  feuillet  de  corrections  aux  douze  articles  résumant  la  doctrine 
de  Jeanne.  Ces  corrections  étaient  de  la  main  de  Manchon  et  ne  furent  pas  toutes 
effectuées.  On  en  trouvera  le  texte  dans  le  Procès  de  Kéhahililalion.  Bien  qu'il 
s'agisse  plutôt  d'omissions  volontaires  que  de  variantes,  on  a  cru  devoir  les  repro- 
duire ici  en  notes.  —  8.  5  en  marge  :  Assertiones. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  27 1 

angelorum  magnam  multitudinem  ;  et  extunc  sanctœ  '  Katharina  et 
Margaretnsc  exhibuerunt  eideni  fœminaî  corporaliter  videndas  ;  quas 
etiam  quotidie  videt,  et  earum  voces  audit,  ac  eas  quandoque  am- 
plexaest  et  osculata,  sensibiliter  et  corporaliter  tangendo.  Dictorum 
vero  angelorum  et  Sanctarum  capita  vidit;  de  residuis  autem  parti- 
bus  eorum  aut  vestimentis,  nihil  dicere  voluit.  Quodque  praedictae 
sanctcT  Katharina  et  Margareta  aliquando  eam  fuerunt  allocuti«  ad 
fontem  quemdam,  juxta  arborem  magnam,  communiter  appellatam 
Parbre  des  fées;  de  quibus  fonte  et  arbore,  foma  est  divulgata  quod 
Fatales  Domina?  ibidem  fréquentant,  et  quod  plures  febricitantes  ad 
dictes  fontem  etarboremaccedunt,  causa  recuperandaesanitatis,quam- 
vis  siti  sint  in  loco  profano.  Quas  ibi  et  alibi  pluries  venerata  fuit,  et 
eis  reverentiam  exhibuit.  ■>) 

«  Dicit  insuper  quod  sanct^e  Katharina  et  Margareta  pntdictcX^ 
apparent  et  se  monstrant  ei,  coronatas  coronis  pukherrimis  et  pre- 
tiosis  ;  et  a  tempore  pr^edicto  ac  pluries  deinceps,  dixerunt  eidem 
fœminas  de  mandatoDei  quod  oportebat  eam  accederead  quemdam 
principem  saecularem,  promittendo  quod,  ejusdem  foemin^e  auxilio 
et  laboribus  mediantibus  ^,  dictus  princeps,  vi  armorum,  magnum 
dominium  temporale  et  honorem  mundanum  recuperaret,  ac  victo- 
riam  de  adversariis  suis  obtineret  ;  quodque  idem  princeps  dictam 
fœminam  reciperet,  et  arma  cum  exercitu  arm[at]orum  eidem 
assignaret,  pro  exsecutione  pr^missorum.  Insuper  dictée  sancti^ 
Katharina  et  Margareta  praeceperunt  eidem  fœminas,  de  mandate 
Dei,  quod  assumeret  et  portaret  habitum  viri,  quem  portavit  et 
adhuc  portât,  pr^ecepto  hujusmodi  obediendo  perseveranter,  in 
tantum  quod  ipsa  fœmina  dixit  se  malle  mori  quam  hujusmodi 
habitum  relinquere  ';  hoc  simpliciter  dicendo  aliquotiens,  et  ali- 
quando, «  nisi  hoc  esset  de  mandato  Dei  ^).  Prieelegit  etiam  non 
interesse  missarum  officiis  et  carere  sacra  communione  eucharisties, 
in  tempore  per  Ecclesiam    fidelibus  ordinato  ad    hujasmodi  sacra- 

l.  B  :  sancta.  —  2.  Super  primo  articttlo,  in  illo  piinclo  :  «  Auxilio  et  laboribus 
mediantibus  »,  débet  poni  «  cum  Dei  auxilio  ».  —  3 .  Super  codent  :  «  Se  malle  mori 

qUiiDi  l.hibîtiint  relinquere  »,  etc.  débet  addi  :  i.  iiisi  hahiierif  de  mandato  Dei  ». 


272  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

mentum  recipiendum,  quam  habitummuliebremresumereetvirilem 
relinquere.  Faventes  '  etiam  dictas  fœminre  in  hoc  quod,  sine 
scitu  et  contra  voluntatem  parentum  suorum,  dum  esset  aetatis 
septemdecim  annorum  vel  eocirca,  domum  paternam  egressa  fuit 
ac  multitudini  hominum  arma  sequentium  sociata,  die  nocteque  ^ 
cum  eis  conversando,  nunquam  aut  rare  aliam  mulierem  secum 
habens.  Et  alia  multa  dicta;  Sancta^  dixerunt  et  prx-ceperunt  eidem 
mulieri  ;  propter  quas  dicit  se  missam  a  Deo  cœli  et  Ecclesia  victo- 
riosa  Sanctorum  jam  beatitudine  fruentium,  quibus  submittit 
omnia  bcne  facta  sua.  Militanti  vero  Ecclesise  se,  sua  facta  et  dicta 
submittere  distulit  et  recusavit,  pluries  super  iioc  requisita  etmonita, 
dicens  quodimpossibile  est  eidem  fœmina;  facere  contrarium  illorum 
qua;  affirmavit  in  suc  processu  se  de  mandato  Dei  fecisse,  neque 
de  hiis  se  referet  determinationi  aut  judicio  cujuscumque  viventis, 
sed  tantummodo  judicio  Dei;  quodque  eidem  fœmina;  revelaverunt 
quod  ipsa  salvabitur  in  gloria  Beatorum,  et  salutem  anima?  sua; 
consequetur,  si  virginitatem,  quam  eisdem  '  vovit  prima  vice  qua 
eas  vidit  et  audivit,  servaverit.  Occasione  cujus  revelationis,  asserit 
se  certam  de  salute  sua  ac  si  esset  prxsentialiter  et  de  flicto  in  regno 
cœlorum  \ 


II 


«  Item,  dicta  tœmina  dicit  quod  signum  quod  habuit  princeps.  ad 
quem  mittebatur,  per  quod  determinatus  fuit  ad  credendum  ei  de 
suis  revelationibus  et  ad  eam  recipiendum,  pro  bellis  agendis,  fuit 
quod  sanctus  Michael  ad  eumdem  principem  accessit,  associatus 
angelorum  multitudine,  quorum  quidam  habebant  coronas,  et  alii 
habebant  alas,  cum  quibus   erant   sanctœ  Katharina  et  Margareta. 


I.  Super  eodcm  non  videtui  beiie  positiiiii  v  Fuveiites  ».  —  2.  Super  eodem  non 
videlur  bene  positim  «  Noctu,  etc.  ».  —  3.  A  :  eis.  —  4.  Super  eodem  non  videtur 
hene posilum  a  Quod  sunctx  Katharina  et  Margareta  in  conlentionihus,  etc..  »,  sed 
débet  poni  :  «  Se  scire  per  revelationem  sanctarum  Katharinx  et  Margaretx  quod 
adversarii  dicti  principis  expelhntur  et  quod  Deus  dabit  victoriam  dicto  principi  et 
suis,  et  contra  adversarios  suos.  » 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  273 

Qui  angélus  et  fœmina,  supra  terram,  per  viani_,  gradus  et  cameram 
simul,  longo  itinere,  gradiebantur  ',  aliis  angelis  et  pntdictis 
Sanctisconcomitantibus;  ac  eidem  principi  coronam  pretiosissimam 
de  auro  purissimo  quidam  angélus  tradidit,  et  coram  dicte  principe 
dictus  angélus  se  inclinavit,  eidem  reverentiam  exhibendo.  Et  una 
vice,  dixit  quod,  quando  princeps  suus  habuit  signum,  ipsa  cogitât 
quod  tune  solus  erat,  quamvis  satis  prope  plures  alii  intéressent; 
et  alia  vice,  quod,  prout  crédit,  unus  archiepiscopus  recepit  illud 
signum  coronae,  et  tradidit  pntfato  principi,  pnesentibus  et  viden- 
tibus  pluribus  dominis  temporalibus.  » 

III 

«  Item,  dicta  tœmina  cognovit  et  certa  est  quod  ille  qui  eam 
visitât  estsanctus  Michael,  per  bonum  consilium,  confortationem  et 
bonam  doctrinam,  quas  pra^dictus  -  sanctus  Michael  eidem 
fœminas  dédit  et  fecit;  ac  per  hoc  quod  ipse  nominavit  se,  dicendo 
quod  ipse  erat  Michael.  Et  similiter  sanctas  Katharinam  et  Marga- 
retam  cognoscit  distincte  ab  invicem,  per  hoc  quod  se  nominant  et 
eamdem  salutant.  Propter  quiç,  de  sancto  Michaele  sibi  apparente, 
crédit  quod  ipse  est  sanctus  Michael,  et  dicta  ejus  Michaelis  et  facta 
vera  [sunt]  et  bona,  oeque  lirmiter  sicut  ipsa  crédit  quod  Domi- 
nus  noster  Jhesus  '  passus  fuit  et  mortuus  pro  nostra  redemp- 
tione.  » 

IV 

«  Item,  dicta  fœmina  dicit  et  affirmât  quod  ipsa  est  certa,  de  qui- 
busdam  futuris  mère  contingentibus,  quod  evenient,  sicut  ipsa  est 
certa  de  his  quas  actu  videt  ante  se;  et  de  aliquibus  occultis  jactat 
se  habere  et  habuisse  notitiam,  per  revelationes  verbo  tenus  sibi 
factas,    per  voces  sanctarum  Katharinic  et   Margareta?,  puta,  quod 

1.  Super  secundo,  uhi  poniiur  de  angelis  ijiiod  «  lotigo  itinere  gradiebaiilur,  etc.  >>, 
suijicit  dicere  quod angeli  coinitabanliir,  etc.  Et  in  margine  ponebalur  ;  Debent  innlta 
addi  de  longo  itinere,  de  gradibus,  ostiis,  etc.  Item  secnndns  articuhis  dividatur  in  duos 
articulos.  —  2.  AC  :  dictus.  —  5.  AC  ajoutcni  Christus. 

Procès  de  Jeanne  d'Arc.  18 


274  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

liberabitur  a  carceribuset  quod  Gallici  facient  pulchrius  factum,  in 
sua  societate ',  quart!  unquam  fuit  factum  pro  tota  christianitate  ; 
quod  etiam,  nemine  demonstrante,  per  revelationem,  prout 
dicit,  aliquos  liomines  cognovit  quos  nunquam  ante  videnit  ; 
et  quod  revelavit  et  manifestavit  quemdam  ensem  absconditurn  in 
terra.  » 

V 

«  Item,  dicta  fœmina  dicit  et  affimnit  quod,  de  mandato  Dei  et 
ejusbene  placito,  assumpsit  et  portavit,  ac  continue  portât  et  vestit 
habitum  ad  usum  viri  ^.  Et  ulterius  dicit  quod,  ex  quo  habebat  de 
mandato  Dei  déferre  habitum  viri,  oportebat  eam  accipere  tunicam 
brevem,  capucium,  giponem,  braccas  '  et  caligas  cum  aguilletis 
multis,  capillis  capitis  sui  super  summitatesaurium  scissis  in  rotun- 
dum  ;  nihil  super  •♦  corpus  suum  relinquendo,  quod  sexum  fœmi- 
neum  approbetaut  demonstret,  pn\;ter  ea  quc^  natura  eidem  fœmina^ 
contulit  ad  fœminei  sexus  distinctionem  ^.  Quodque  in  pnçdicto 
habitu,  pluries  eucharistiam  recepit.  Nec  voluit  aut  vult  habitum 
muHebrem  resumere,  pluries  super  hoc  caritative  requisita  et 
monita,  dicens  quod  mallet  mori  '^  quam  habitum  virilem  dimit- 
tere  ",  aUquotiens  simpHciter  dicendo,  et  ahquando,  «  nisi  esset  de 
mandato  Dei  ».  Et  quod,  si  in  habitu  viri  esset  inter  eos  pro  quorum 
parte  ahas  se  armavit,  et  faceret  sicut  faciebat  ante  captionem  suam 
et  detentionem,  hoc  esset  unum  de  maximis  bonis  quod  evenire 
posset  toti  regno  Franciit;  addendo  quod,  pro  nulla  re  mundi, 
faceret  ^  juramentum  de  non  portando  habitum  viri  et  de  non 
armando  se.  Et  in  omnibus  priemissis,  dicit  se  bene  fecisse  et  bene 
facere,  obediendo  Deo  et  mandatis  ejus.  » 


I.  Item,  super  tertio,  noteliir  illud  in  quo  habetur  «  itt  sua  societate  »  et  proplerea 
videantur  litterie  scriptx  régi.  —  2.  Super  quarto,  quoad  habitum  ad  usum  viri, 
scilicet  timicam,  débet  poni  :  «  Et  cum  hoc  dixit  quod,  postquam  de  mandato  Dei  habebat 
portare  habitum  viri,  oportebat  ipsam  portare  tunicam  brevem,  capucium,  etc.  ».  — 
3.  C  ;  brachas.  —  4.  AC  :  nichil  supra.  —  5 .  AC  :  discretiouem.  —  6.  B  omet  mori. 
—  "J.  Super  eodem' il  habitum  virilem  dimittere,  etc.  »  addatur  et  ctliud  quod  dixit 
quod  «  hoc  non  dimilteret,  nisi  esset  de  mandato  Dei  » .  —  8.  C  :  faciet. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  275 

VI 

«  Item,  confitetur  et  asscrit  dicta  fœmina  quod  ipsa  multas 
litteras  scribi  fecit  in  quarum  quidem  [aliis]  hase  nomina  Jhesus 
Maria,  cum  signo  crucis,  apponebantur;  et  aliquotienscrucem  appo- 
nebat,  et  tune  nolebat  '  quod  fieret  illud  quodfieri  mandabat  in  suis 
litteris.  In  aliis  vero  scribi  fecit  quod  ipsa  interfici  faceret  eos 
qui  non  obedirent  litteris  aut  monitionibus  suis,  et  quod  «  ad 
ictus  percipietur  quis  habeat  potius  jus  a  Deo  cœli  ^  ».  Et  fré- 
quenter dicit  quod  ipsa  nihil  fecit,  nisi  per  rcvelationem  et  man- 
datum  Dei.  » 

VII 

«  Item,  dicta  fomina  dicit  et  confitetur  quod,  dum  esset  astatis 
annorum  XVII  vel  eocirca,  ipsa  spontanée  et  per  rcvelationem, 
prout  dicit,  accessit  ad  quemdam  scutiferum  quem  nunquam  ante 
viderat,  relinquendo  paternam  domum  contra  parentum  suorum 
voluntatem;  qui,  quamprimum  ejus  recessum  cognoverunt,fuerunt 
pêne  démentes  facti  '.  Quem  quidem  scutiferum  dicta  fœmina  -^ 
requisivit  quatenuseam  duceret  aut  duci  faceret  ad  principem,  de 
quo  prius  dicebatur.  Et  tune  dictus  armiger,  capitaneus,  dictae 
fœminîe  tradidit  habitum  viri  cum  uno  ense,  ad  requestam  ipsius 
fœminîe;  et  pro  conducendo  eam  deputavit  et  ordinavit  unum 
militem,  unum  scutiferum  et  quatuor  famulos  ;  qui  dum  venissent 
ad  principem  antedictum,  dicta  fœmina  dicit  eidem  principi  quod 
ipsa  volebat  ducere  guerram  contra  adversarios  suos,  promittendo 
eidem  quod  ipsum  poneret  in  magno  dominio,  et  suos  inimicos 
superaret,  et  quod  ad  hoc  erat  missa  a  Deo  cœli  ;  dicens  quod 
in  pr^missis  bene  fecit,  de  mandato  Dei  et  per  revelationem.  » 

I.  Super  quinto  antc  «  Et  tune  nolebat,  etc.  »  débet  addi  ;  «  Et  aliquoliens  appo- 
nebat  ^,  et  tantiim  erat  ■signtim  quod  illi  de  parte  sua  quibus  scribebat  non  facerent 
seu  adiniplerenl  ea  qux  scribebat.  »  —  2.  Traduction  latine  d'un  passage  de  la 
lettre  de  Jeanne  aux  Anglais.  —  3.  Super  sexto,  ubi  dicitur  :  «  Fuerunt  parentes 
psene  démentes,  etc.  ncorrigatur  et  ponatur  quod  de  recessu  ejus  nialeconienti  fuerant.  — 
4.  C  :  Johanna. 


276  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

VIII 

«  Item,  dicta  fœmina  dicit  et  confitetur  quod  ipsa,  nemine  eam 
cogente  aut  impellente,  se  prascipitavit  de  turri  quadam  altissima, 
maliens  mori  quam  tradi  in  manus  adversariorum  suorum,  et  quam 
vivere  post  destructionem  villas  Compendii.  Dicit  etiam  quod  non 
potuit  evitare  hujusmodi  praecipitium;  et  tamen  sanct^  Katharina 
et  Margareta  praedictic  eidem  prohibuerunt  ne  se  praecipitaret  deor- 
sum  ;  quas  offendere  dicit  esse  magnum  peccatum.  Sed  bene  scit 
quod  hujusmodi  peccatum  fuit  sibi  dimissum,  postquam  de 
hoc  confessa  est.  Et  de  hoc  dicit  se  habuisse  revelationem.  » 

IX 

«  Item,  dicta  fœmina  dicit  et  affirmât  quod  pr^edictac  sancta?  Katha- 
rina et  Margareta  promiserunt  sibi  quod  ipsa;  ducerent  eam  in 
paradisum,  si  bene  servaret  virginitatem ',  quam  eisvovit,  tam  in 
corpore  quam  in  anima.  Et  de  hoc  dicit  se  esse  ita  certam,  sicut  si 
jam  ipsa  esset  ingloria  Beatorum.Nec  putat  se  fecisse  opéra  peccati 
mortalis  ;  nam,  si  ipsa  esset  in  peccato  mortali,  sanctae  Katharina  et 
Margareta  pr^dictas,  ut  sibi  videtur,  eam  non  visitarent,  sicut  quo- 
tidie  ^  eam  visitant.  » 

X 

«  Item,  dicta  fœmina  dicit  et  affirmât  quod  Deusdiligit  quosdam  ' 
determinatos  et  nominatos  -*,  adhuc  viatores,  et  plus  eos  diligit 
quam  faciat  eamdem  fœminam .  Et  hoc  scit  per  revelationem 
sanctarum  Katharinae  et  Margareta  qu;t  loquuntur  ei  fréquenter 
gallicum  et  non  anglicum,  cum  non  sint  de  parte  eorum.  Et,  post- 
quam scivit  per  revelationem  quod  voces  erant  pro  principe  de  quo 
supra,  non  dilexit  >  Burgundos.  » 

I.  Cajoute  suant.  —  2.  A  :  cotidic  :  C  :  quothidie.  —  3.  C  ;  quosdem.  —  4.  C  omet 
('/  nomijiatos.  —  5.  Super  nono,  ubi  hàbetur  :  «  Non  dilexit  »,  débet  pont  :  «  Et 
poslquitin  per  rcvelalionetn  scierit  quod  voces  erant,  etc.  »  Et  radietur  iiltiiiia  pars 
articiili.  videJicel  :  «  El  har  oninia,  etc.  » 


PROCES    DR    CONDAMNATION    DE    JEANNK    I)  ARC  277 

XI 

«  Item,  dicta  fœmina  dicit  et  confitetur  quod  vocibus  et  spiritihus 
prasdictis,  quos  Michaelem,  Gabrielem,  Katharinam  et  Margaretam 
vocat,  ipsareverentiampluries  exhibuit,  capiit  discooperiendo,  geiiua 
flectendo,  osculando  terram  supra  quam  gradiebantur,  ac  eis  vovendo 
virginitatem,  quandoque  easdem  Katharinam  et  Margaretam 
a mplexando,  osculando  ;  et  tetigit  eas  corporaliter  et  sensibiliter, 
et  petiit  ab  eis  consilium  et  auxilium,  eas  quandoque  invocando, 
quamvis  fréquenter  eam  visitent  non  invocata;;  et  acquiescit  atque 
obedit  earum  consiliis  et  mandatis,  atque  acquievit  ab  initio,  sine 
petendo  consilium  a  quocumque,  puta,  a  pâtre  vel  matre,  curato 
vel  pn^lato,  aut  alio  quocumque  ecclesiastico.  Et  nihilominus  fir- 
miter  crédit  quod  voces  et  revelationes,  quas  habuit  per  hujusmodi 
Sanctos  et  Sanctas,  veniunt  a  Deo  et  ex  ejus  ordinatione;  et  asque 
firmiter  hoc  crédit,  sicut  fidem  christianam  et  quod  Dominus 
noster  Jhesus  Christus  passus  fuit  mortem  pro  nobis  ;  adjungendo 
quod,  si  malignus  spiritus  ei  appareret,  qui  se  esse  sanctum 
Michaelem  fingeret,  ipsa  bene  sciret  discernere  an  esset  sanctus 
Michael,  an  '  non.  Dicit  etiam  eadem  fœmina  quod,  ad  petitionem 
suam,  nuUo  alio  compellente  aut  requirente,  ipsa  juravit  sanctis 
Katharinae  et  Margaret^e  qu^  sibi  apparent  quod  non  revelaret 
signum  coron^e  quod  erat  dandum  principi  ad  quem  mittebatur. 
Et  in  fine  dicit  -  quod  «  nisi  haberet  licentiam  de  revelando  ''  », 

XII 

«  Item,  dictas  fœmina  dicit  et  confitetur  quod,  si  Ecclesia  vellet 
quod  ipsa  faceret  aliquid  contrarium  de  ^  prascepto  quod  dicit  ' 
sibi  fuisse  factum  a  Deo,  ipsa  non  faceret  illud  pro  quacumque  re; 
affirmando  quod  ipsa  bene  scit  quod  ea  quit  continentur  in  suo 
processu  veniunt  per  praeceptum  Dei,  quodque  eidem  esset  impos- 


I .  C  ;  aut.  —  2.  C  ;  dixit.  —  3 .  Super  decimo,  iti  fine  deh'l  addi  :  «  Et  in  fine  dixi 
nisi  iihi  esset  eidem  ex  parte  Dei  revehiluni.»  —  4.  AC  omettent  de.  —  5.  C  ;  dixit. 


278  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

sibile  facere  contrarium  eorum.  Neque  de  his  se  vult  referre  ad 
determinationem  Ecclesias  militantis,  aut  quemcumque  hominem 
mundi,  sed  ad  solum  Deum  Dominum  nostrum,  cujus  praecepta 
semper  faciet,  pr^ecipue  quoad  materiam  revelationum  et  eorum 
quîe  dicit  '  se  fecisse  per  revelationes.  Et  hanc  responsionem  et  alias 
responsiones  dicit  se  non  fecisse  innitendo  proprio  capiti,  sed 
easdem  responsiones  fecit  et  dédit  de  pr^cepto  vocuni  et  revela- 
tionum sibi  factarum,  quamvis  dictée  fœminae,  per  judices  et  alios 
ibidem  praisentes,  saepius  fuerit  declaratus  articulus  fidei,  qui  est 
Unatn  sanclam  Ecclesiani  catholicam,  eidem  exprime ndo  quod  qui- 
libet  fidelis  viator  tenetur  obedire,  et  facta  ac  dicta  sua  submittere 
Ecclesia:;  militanti,  praecipue  in  materia  fidei  et  qu^i:  tangit  doctri- 
nam  sacram  et  ecclesiasticas  sanctiones  ^   » 

Deinceps  sequuntur  deliberationes  datœ  super  assertionibus  prx'- 
dictis,  quas  recepimus  diversis  diebus  subsequentibus. 

Et  primo,  XVI  doctores  et  vi  tamlicentiati  quam  bachalarii  IX  sacra  3 

THEOLOGIA     DEI.IBERAVERUNT    PROUT    CONTINETUR    IN    IXSTRLMEXT0    PU- 
BLIC0  4,  SUPER  HOC  COXPECTO,  CUJUS  TEXOR  SEQUITUR  >   : 

«  In  notnine  Domini,  amen.  Per  hoc  praîsens  publicum  instrumentum, 
cunctis  pateat  evidenter  et  sit  n'otum  quod,  anno  ejusdem  Domini  niille- 
simo  CCCC.  tricesimo  primo,  indictione  nona,  mensis  aprilis  die  jovis 
duodecima,  ponlilicalussanctissimi  in  Christo  patris  et  domini  nostri,  domi- 
ni Martini,  divina  providentia  ''  Papas  quinti,  anno  decimo  quarto  7  ;  in 
nostrum,  notariorum  publicorum  ettcstium  subscriptorumpra.'sentia,per- 
sonaliter  constituti  reverendi  patres  et  domini  ac  venerabiles  et  circum- 
specti  viri,  domini  et  magistri  :  Erardus  £'wt';/o'fl;7  ^,pra:sidens  ;  Johannes 
Beaiipèii',  Guillelmus  Leboiichier  9,  ]ocohus  de  Turonia,  Nicolaus  M/W/  ; 


I.  C  ;  dixil.  —  2.  Super  tindecimo,  uhi  ponitur  «  Denotando,  etc.  »  débet 
poni  «  Denotando  quod  ipsa  est  suhjecta  Ecclesix  militanti.  Domino  nostro  piiinitus 
senntc,  et  proviso  quod  Ecclesta  viilitans  non  prxcipiat  sibi  aliquid  in  contrarium 
suarum  revelationum  factarum  et  fiendarum.  »  —  3.  ^  omet  sacra.  —  4.  ^  •' 
przsenti.  —  5.  /i5  en  marge  :  Deliberatio  XVI  doctorum  et  VI  bachalariorum  in 
sacra  theologia  ;  C  en  marge  :  XVI  doctores  et  VI  bachalarii  in  sacra  theologia.  — 
6.  B  omet  providentia.  —  7.  BC  en  marge  :  Joi'is  XII  aprilis.  —  S.  C  :  Emengard. 
—  9.  A  :  Bouchier.  ' 


PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JHANNK    D  ARC  279 

Pctrus  de  Migccio,  priorde  Longavilhi  ;  Mauricius  de  Quesneyo,  johan- 
nes  de  Nibat,  Petrus  àtHoudeug  ',  JohanncsFabri,  Petrus  Mauricii,  domi- 
nus  abbas  de  Mortuo  Mari,  Gcrardus  Fueillet  -,  Ricardus  Prati  et  Johan- 
nes  Carpeiilier,  sacra;  theologiit  professores  ;  Guillelmus  Haiton  3,  bacha- 
larius  in  theologia;  Johannes  4  Silvestris,  liccntiatus  in  theologia  ;  nec- 
non  Nicolaus  Coppesquesne  j,  Ysambardus  de  Petra  et  Tiiomas  de  Cour- 
cellis,  etiam  bachalariiin  theologia  ;  ac  Nicolaus  Loisdlcnr  <^,  magister  in 
^rtibus  ;  dicentes  quod,  cum  revcrendus  in  Christo  pater,  dominus  epis- 
copus  Belvacensis,  et  frater  Johannes  Magistri,  vicarius  prœclari  doctoris, 
magistri  Johannis  Gravèrent,  Inquisitoris  h^eretica^  pravitatis  in  règne 
Francii\;,  judices  in  certa  causa  fidei  coram  eis  introducta,  requisiverint 
ipsos  doctores  et  magistros  ac  ipsorum  quemlibet,  secundum  formam 
cujusdam  schedul^e  7,cuius  ténor  sic  incipit  :  «Nos  Petrus,  etc.  Sequun- 
tur  articuli,  etc.  Qua^dani  fœmina,  etc.  »;  postquam  pra^nominati  docto- 
res et  magistri  pr^efatam  schedulani'''  requisitoriam  decenter  susceperunt, 
et  contenta  in  eadem,  cum  grandi  et  matura  deliberatione,  vicibus  repe- 
titis,  diligenter  examinaverunt  ;  attendentes,  ut  dicebant,  quemlibet  sacrae 
doctrinal  professorem,  ad  salubre  consilium  in  materia  fidei  pragstandum 
perjuridicas  sanctiones  adstringi,  quotiens  per  pra^latosEcclesiai  et  Inqui- 
sitores  h.'eretic^e  pravitatis  in  favorem  fidei  fuerit  requisitus;  volentesque 
pro  debito  suit  professionis,  quantum  secundum  Deum  poterant  et  debe- 
bant,  pn'efatis  dominis  judicibus  et  eorunirequisitioni  obtemperare  :  pro- 
testati  sunt  in  primis  quod,  requisiti  instanter  et  vicibus  repetitis,  tam 
litteratorie  quam  viva  voce,  per  dominos  judices  antedictos,  in  favorem 
fidei,  ut  praîfertur,  et  pro  satisfaciendo  réquisition!  eorumdem,  intendunt 
doctrinaliter  dicere  in  hac  materia  illud  quod  eis  videbitur  esse  consonum 
sacrit  Scriptura;,  doctrinis  Sanctorum,  et  ecclesiasticissanctionibus,  solum 
Deum  et  veritatem  fidei  \>xx  oculis  habentes.  Protestati  sunt  insuper  quod 
omnia  dicenda  et  deliberanda  per  eos,  tam  in  hac  materia  quam  in  caste- 
ris  quibuscumque,  submittunt  examinationi,  correction!,  et  omnimodtç 
détermination!  sacrosanctas  Romaniu  Eccles!«  et  omnium  ^  illorum  ad 
quos  suorum  dictorum  examinatio,  correctio  et  determinatio  pertinet, 
seu  in  futurum  pertinere  poterit  et  debebit;  una  cum  ca^teris  protestatio- 
nibus  m  simili  materia  fieri  consuetis,  meliori  modo  et  forma  quibus  pro- 


\.  A  :  Houâenc  ;  C  :  Hodenc.  —  2.  C  :  Fueilhti.  —  3.  C  .•  Haitton.  —  4.  ABC. 
Q  :  Radulphiis.  —  ^.  £  :  Coppequesne  ;  C  :  Couppequesne  .  —  6.  C  .  Loisehur .  —  7. 
A:seduh^  ;  B  :  cednlx  ;  C  :  sedulx,  — ^.  A  :  sceduhnii  ;  B  :  cednlain  ;  C  :  scdiiltiiii. 
—  9-  C?  •'  omnibus. 


280  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

testationes  hujusmodi  fîeri  possunt.  Hisprotestationibus  prasmissis,  deli- 
beraverunt  prasfati  doctores  et  magistri  ea  qu^  sequuntur  : 

«  Dicimus  quod,  qualitate  personie,  dictis,  factis  suis  modisque  appa- 
ritionum  et  revelationum,  fine,materiaomniumque  praedictorum  circum- 
stantiis  ac  omnibus  in  pra^dictis  articulis  et  processu  contentis,  diligenter 
attentis,  collatis  invicem  et  pensatis  :  censendum  est  prasdictasapparitiones 
et  revelationes,  quas  jactat  ei  asserit  se  habuisse  a  Deo  per  angelos  et  Sanc- 
tas,  non  fuisse  a  Deo  per  dictos  angelos  et  Sanctas,  imo  potius  fictione» 
quasdam  '  humanitus  adinventas,  aut  a  maligno  spiritu  processisse  ;  nec 
ad  hoc  credcnduni  et  sciendum  signa  sufficientia  habuisse  ;  in  prxdictisque 
articulis  esse  et  contineri  mendacia  conficta  ;  aliqua  non  verisimilia,leviter 
crédita  ab  ea  ;  superstitiosasquoque  divinationes  ;  scandalosa  et  irreligiosa 
facta  ;  aliqua  dicta  temeraria,  prœsumptuosa,  plena  jactantiis  ;  blasphemiam 
in  Dcuni  et  Sanctas;  impietatem  erga  parentes  ;  aliqua  non  consona  pra;- 
cepto  de  dilectionc  proximi  ;  idolatriam  aut,  ad  minus,  confictionem 
mendosam  ;  schismatica  de  unitate,  auctoritate  et  potestate  Ecclesix^  ;  maie 
sapientia,  ac  de  hivresi  vehementer  suspecta.  Et  credens  quod  illi  qui 
apparuerunt  sint  sanctus  Michael,  sanctai  Katharina  etMargareta,  et  quod 
dicta  eorum  et  facta  sunt  bona,  a;que  firmiter  sicut  crédit  fidem  christia- 
nam,  habenda  est  suspecta  de  errore  -  in  fide  ;  quia,  si  intelligat  quod 
articuli  fideinon  sint  firmius  credendi  quam  quod  illi,  quos  dicitsibiappa- 
ruisse,  sint  sanctus  Michael  et  sanctas  Katharina  et  Margareta,  et  quod 
dicta  eorum  et  facta  sunt  bona,  errât  in  fide.  Dicere  etiam  quod  omnia 
contenta  in  quinto  articulo,  includendo  etiam  illud  quod  in  primo  articule 
positum  est,  de  non  recipiendo  sacramentum  eucharistias  in  tempore  or- 
dinato  per  Ecclesiam,  ipsa  bene  fecerit,  et  quod  omnia  supradicta  fecerit 
de  mandato  Dei,  est  blasphemia  in  Deum  et  error  in  fide.  » 
•  «  De  quibus  prsemissis,  dicti  doctores  et  magistri  petierunt  a  nobis, 
notariis  publicis,  et  dominis  judicibus  pnvfixtis  per  nos  tradi  voluerunt 
instrunientum  publicum.  Acta  fuerunt  hivc  in  cappella  manerii  archiepis- 
copalis  Rothomagensis,  sub  anno,  indictione,  mense,  die  et  pontificatu 
praedictis,  prassentibus  ad  hsec  discretis  viris  dominis,  Johanne  de  Hayaet 
Johanne  Bareton,  presbyteris  in  ecclesia  Rothomagensi  beneficiatis,  testi- 
bus  ad  prasmissa  vocatis  et  rogatis .    » 

Sic  signatum  : 

«  Et  ego  Guillelmus  Manchon,  presbyter  Rothomagensis  diœcesis,  publi- 
cus   apostolica    et    imperiali   auctoritatibus,    curiœque    archiepiscopalis 


i.  C  :  qiiasdeiii.  —  2.  A  ex.  O  :  errare. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  281 

Rothomagcnsis  juratus  notarius,  prœmissis  omnibus  et  singulis,  dum  sic, 
ut  pnTîmittitur,  dicerentur,  agerentur  et  fièrent,  una  cum  notario  infraet 
testibus  suprascriptis,  pr:vsens  interfui,  atque  sic  fieri  vidi  et  audivi.  Ideo 
huic  pnxisenti  publico  instrumente,  manu  mea  propria  fideliter  scripto, 
signum  meum  solitum,  una  cum  signe  et  subscriptione  notarii  publici, 
subscripsi,  apposui,  in  fidemet  testimonium  pra;missorum  requisitus.  G. 
Manchon.  » 

«  Ego  vero,  Guillelmus  Colles,  alias  BoscguiUaume,  presbyter  Rotho- 
magcnsis diœcesis,  publicus  auctoritate  apostolica  et  in  curia  archiepisco- 
pali  Rothomagensi  notarius,  et  in  hac  causa  juratus  scriba,  pr^tmissis 
omnibus  et  singulis,  dum  sic,  ut  pn\imittitur,  dicerentur,  agerentur  et  fiè- 
rent, una  cum  pr^enominatis  testibus  et  notario  supranominato  i,priesens 
fui  ;  eaque  sic  fieri  vidi  et  audivi.  Ideo  pr^esens  publicum  instrumentum 
inde  fideliter  factum,  manu  tamen  aliéna  scriptum,  signo  et  nominemeis 
solitis  et  consuetis  signavi,  in  fidemet  testimonium  veritatis  pnvmissorum 
requisitus  et  rogatus.  Colles.  » 

Magister  DIONYSIUS2  Gastinel,  licentiatus  in  utroque  |ure,dei.iberavit 

IN  HUNC  MODUM  3  ; 

«  Cum  protestationibus  solitis  fieri  +  in  materia  fidei,  me  submittendo 
correctioni  dominorum  meorum  judicum,aliorum  auorumcumque  docto- 
rum  in  sacra  pagina,  ca^terorumque  peritorum  jurium  canonici  et  civilis, 
quibus  decet  istam  materiam  enucleare  :  videtur  mihi  dicendum  quod  ma- 
teria in  se  est  infecta,  suspecta 5  in  fide,  vehementer  erronea,  schismatica^, 
ha^retica  :  et  perversum  dogma,  contra  bonos  mores,  contra  determina- 
tionem  Ecclesice,  Concilia  generalia  et  sacros  canones,  leges  civiles, 
humanas  sive  politicas  ;  scandalosa,  seditiosa,  in  injuriam  Dei,  Ecclesi;e 
et  omnium  fidelium  :  quœreddit  suum  actorem,  doctorem  et  magistrum, 
suspectum  in  fide,  vehementer  erroneum,  schismaticum  ",  hœreticum,  si 
pertinaciter  defendat  materiam  subjectam  de  qua  quceritur  ;  seditiosum, 
pacis  perturbativum  ^.  Qui  actor,  insecutor  talis  doctrinas  perversa?  sive 
falsa.',  nisi  continue  post  reprehensionem  9  talis  doctrinie  erronés;  et  per- 
vers;t  ad  fidei  catholiciv  unitatem  sponte  recurrere,  et  erroneam  doctrinam 
sive  labera  hivreticam  pertinacem  adarbitrium  sui  judicis  publice  consen- 


I.  ABC  :  sitpranouiinatis.  —  2.  A  :  Dionisius.  —  ^.  A  en  marge  :  Dionisius 
Gastinelli  ;  BC  en  marge  :  Dionisius  Gastinel.  —  4.  A  omet  fieri.  —  5.  AC 
ajoutent  f^  —  6.  AC  :  scismatica.  —  7.  AC  :  scisinafictun.  —  8.  A  :  tiirbativum.  — 
9.  ABC  et  O  :  (leprebensioneni. 


282  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

sei'it  abjui'âre,  et  satisfactionem  congruam  exhibere,  relinquendus  est  sa;cu- 
laris  judicis  arbitrio,  debitaiii  recepturus,  pro  qualitatefacinoris,  ultionem. 
Qui  si  abjurare  voluei'it,  iinpendaturei  beneficium  absolutionis,  et  injun- 
gatur  eidem  quodinjungi  talibus  consuevit;  et  in  caixerem,  ad  agendum 
pœnitentiam,  includatur,  pane  doloris  et  aqua  angusti^  '  sustentandus, 
ut  commisja  defleat,  et  flenda  ulterius  non  conimittat.  »  Sic  signatum  : 
«  D.  Gastin'el». 


MaGISTER   JOHANNES    BASSETr,    I.ICEMTIATUS    I\    JURE    CANONICO,    Ol-FICIALIS 
ROTHOMAGENSIS,  DELIBERAMT  IK   MODUM   QUI  SEQUITUR  -   : 

«  Pauca  vel  nulla,  reverendi  patres  et  domini,  domini  in  bac  parte 
conjudiccs,  in  fidei  tam  grandi,  tam  ardua,  tamque  difficili  matcria, 
potissinie  quantum  ad  pro^tensas  revelationes,  de  quibus  fit  mentio  in 
articulis  per  vestrasdominationesmihi  transmissis,  aliquid  dicere  possum. 
Verunitamcn,  pra;niissis  protestationibus  in  talibus  fieri  consuetis,  sub 
bcnigna  quorum  interest  correctione,  pro  nunc  niihi  videntur  dicenda, 
super  eisdem  articulis,  eaquaî  sequuntur  : 

«  Et  primo,  quantum  ad  ipsas  revelationes  pnutensas,  dico  quod,  licet 
dicta  istius  mulieris  super  pra^missis  articulis  apud  Deum  sint  possibilia  ; 
tamen,  quia  dicta  mulier  ea  non  adstruit  per  operationcm  miraculi  vel 
sacrre  Scriptunv  testimonium,  de  quibus  non  constat  evidenter,  hujusmodi 
dictisetassertionibusdictiX-Miiulieris  super  eisdem  prx'tensis  revelationibus 
nuUatenus  est  credendum.  » 

«  Item,  quoad  dimissionem  sui  babitus  muliebris,  si  tamen  de  boc  non 
habuerit  mandatum  a  Deo,  quod  non  creditur,  facit  contra  lionorem  et 
honestatcm  sexus  mulieris,  accoutra  bonos  mores  5.  » 

«  Item,  et  casu  pr;x?misso  in  boc  quod  non  voluit  recipere  eucbaristiam 
saltem  scmel  in  anno,  venit  expresse  contra  determinationem  et  prx'cep- 
tum  Ecclesix\  » 

«  Item,  et  in  hoc  quodnoluitse  submittere  judicio  militantis  Ecclesinj, 
videturvenire  contra  articulum  fidei,  Unam  satictam  Ecclesiam  catholicatii.  » 

«  Pra;missatamen  semperintelligo,  dummodo  revelationes  istaepra^tensaj 
a  Deo  non  veniant,  quod  non  credo.  Imo,  de  istis  et  aliis  ac  dictispropo- 
sitionibus  qualificandis  et  baptizandis,  me  refero  judicio  dominorum  theo- 
logorum,  ad  quorum  scientiam  magis  spectat  ista  determinare.  Quantum 
ycro  ad  modum  et  formam  processus  istius  mulieris,  super  quo  delibe- 

I .  Sur  grattage  en  B.  —  2.  A LC en  marge  :  Johaiwes  Basseti.  —  3.  C  omet  mores 


\ 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  283 

randuni  est,  si  mihi  manifestetur  et  explicetur  juxta  capitulum  ultinuim 
de  H^ereticis  in  VI»,  pro  module  sensus,  me,  quamvis  iiidignum  ac  juris 
ignarum,  ofFero  laboraturum  juxta  posse.  » 

«  Vester  Johannes  Basseti,  licentiatus  in  decretis  indignus,  Officialis 
•  Rothomagensis,  sede  archiepiscopali  vacante.  »  Sic  signatum  '  :  «  Jo.  - 
Basseti.  » 


RevERENDUS  in  CHRISTO  PATER,  DOMINUS  .i-:gidius,  abbas  sanct.e  trini- 
TATIS  FISCAMPXENSIS  ',  SACR.E  THEOLOGLE  DOCTOR,  DELIBERAVIT  CONFOR- 
M1TER  AD  PR.EDICTOS  DOMINOS  ET  MAGISTROS,  PROUT  IN  SCHEDULA  4, 
PROPRIA  MANU  SIGNATA,  CONTINETUR,   CUJUS  TENOR  SEQ.UITUR  5   : 

«  Révérende  pater  ac  praeceptor  singularissime,  humillima  recom- 
mandatione  priemissa  cum  promptitudine  famulatus,  vestriC  paternitatis 
reverendissim*  litteras  heri  recepi,  hora  quasi  décima,  sentcntialiter  ^ 
continentes  qualiter  pra^fata  reverenda  paternitas  vestra  et  Inquisitoris 
vicarius,  sacrre  theologiîe  doctores  in  civitate  Rothomagensi  nuper  exsis- 
tentes  requisivistis  quatenus,  super  articulis  certis,  materiam  fidei  tan- 
gentibus,  deliberare  doctrinaliter  vellent  ;  quod  et  factum  est.  Cupit 
insuper  jam  pra^libata  paternitas  "  rcverendissima  meam  super  eisdem 
articulis  deliberationem  accipere.  Sed  quid,  reverendissime  pater  ac  pra;- 
ceptor  singularissime,  post  tantos  et  taies  quibus  similes  forsan  non  sunt 
reperibiles  in  orbe,  ignorantia  mea  concipere  posset,  aut  inerudita 
locLitio  parturire  ?  Utique  nihil.  Sto  igitur  cum  eis  in  omnibus  et  per 
omnia,  et  deliberatis  concorditer  per  eos  adha^reo,  submissionibus  pra:;- 
suppositis  et  protestationibus  consuetis,  signum  manuale  proprium 
apponendo,  in  testimonium  pn\;missorum.  Reverendissime  pater  ac 
pr:eceptor  singularissime,  si  quce  placent,  mihi  pr^ecipite,  quoniam  in 
mandatis  vestris  exséquendis,  posse  deficere  poterit,  non  voluntas.  Reve- 
rendissimam  paternitatem  vestram  conscrvare  dignetur  Altissimus  ad 
optatum,  cum  prosperorum  successuum  felicibus  momentis.  Scriptum 
Fiscampni,  xxi.  mensis  aprilis.  » 

«  Vestrie  reverendissinue  paternitatis  discipulus,  abbas  Fiscampn  en- 
sis.  »  Sic  signatum  '^  :  «   M.  Fiscampnensis.    » 


i.  A  :  signate.  —  2.  A  :  J.  —  5.  ABC  en  marge  :  Domiiius  Fiscuiiipiiensis.  — 
4.  AB  :  scedula  ;  C  :  sediiLi.  —  'y.  A  ajoute  deveiho  ad  verbuui.  —  6.  O  :  suniiiia- 
liter.  —  7.  Sur  grattage  eji  B.  —  8.  ^  ;  sii:^iiate. 


284  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Magister   jacobus    Guesdon  ',  de    ordine   minorum,  sacr.e  theologi.e 

DOCTOR,  DEL1BERAVIT  CONFORMITER  PROUT  DICTI  DOMINI  ET  MAGISTRI, 
SECUNDUM  TENOREM  SCHEDUL^  ^  MANU  PROPRIA  SIGNAT^,  CUJUS  TENOR  5 
SEQUITUR  +    : 

«  Die  mercurii,  xiii.  aprilis,  comparuit  coram  domino  Belvacensi 
venerabilis  pater,  magister  Jacobus  Guesdon,  magister  in  theologia,  de 
conventu  Fratrum  Minorum  Rothomagi  ;  affirmans  se  cum  dominis 
theologis  et  magistris  hujus  civitatis,  in  cappella  archiepiscopali  Rotho- 
magensi,  in  eadem  cappella  pro  facto  Johannit,  quce  vulgari  nomine 
nuncupatur  la  Pucelle,  congregatis,  pro  eoruni  deliberationibus  habendis 
super  facto  ejusdem,  interfuisse.  Qui  omnes  suam  deliberationem 
sigillatim,  sic  etiam  dictus  magister  Jacobus  ejus  opinionem  cum  ipsis, 
convenerunt  in  una  et  simili  opinione  ;  cum  quibus  etiam  stat  idem 
magister  Jacobus,  et  eorum  opinionibus  se  adjungit.  Et  quia,  alibi  nego- 
tiaturus,  petiit  licentiam  ab  eodem  domino  abeundi  ^  et  recedendi  ;  ita 
tamen  quod,  totiens  quotiens,  paratus  est  in  nogotio  hujusmodi,  ut 
tenetur,  obedire,  dum  reversus  fuerit  in  processu  hujusmodi.  »  Sic 
signatum  ^  :    Ita  est.  Guesdon.  » 

Magister  johannes  Maugicr  ',  canonicus  ^  rothomagensis,  licentiatus 

l\  JURE  CAN'ONICO  DELIBERAVIT  CONFORMITER  AD  PR.EFATOS  DOMINOS. 
ET  MAGISTROS  PROUT  IN  SCHEDULA  '>  SUA,  PROPRIA  MANU  SCRIPTA,  CON- 
TINETUR,   CUJUS    TENOR  SEQUITUR  «°  : 

«  Révérende  pater,  et  vos,  domine  vicarie  domini  Inquisitoris,  scire 
dignemini,  si  placet,  me  schedulam  "  vestram,  cum  omni  humilitate  et 
obedientia  qua  decet,  récépissé;  contenta  atque  quKsita  in  eadem  per 
vos  vidisse  ;  quinimo  qualificationcs  et  opinionem  reverendorum  donii- 
norum  et  magistrorum,  in  sacra  pagina  notabilium  professorum,  etiam 
usque  ad  magnum  numerum  in  unam  sententiam  et  determinationem 
convcnientium,  et  ad  dicta  vestra  qusesita  responsiva  '^.  Quas  siquidem 
determinatio  sive  eorum  opinio  mihi  videtur  bona,  justa  et  sancta,  atque 
amplectenda  '>  ;  cum  sacris  canonibus  ac  sanctionibus  canonicis  et  dictis 


i.ABC  en  marge  :  Jacobus  Guesdon.  —  2.  AB  :  scedulx;  C  :  sedulx.  —  5.  C  omet 
ténor.  —  4.  C  ajoute  de  verbo  ad  verhuni .  —  5.  ABC  :  haberi.  —  6.  A  :  signale.  — 
7.  ABC  en  marge  :  Johattnes  Maugier.  —  8.  C  ajoute  ecclesix.  —  9.  AB  :  scedula  ; 
C  :  sedula.  —  10.  AC  :  talis  est.  —  11.  AB  :  sccduJani  ;  C  :  sediiLun.  —  12.  A  •' 
responsura.  —  13'.  ABC  :  aniplectanda. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION   DE    JEANNE    d'aRC  285 

doctorum  nostrorum  mihi  vidctur  convenirc  ncc  discrepare.  Idcirco, 
dictam  opinionem  dictorum  dominorum  et  magistrorum  meorum  inse- 
queudo,  ad  eam  me  dctermino,  et  illam  in  omnibus  et  pcr  omnia 
teneo,  sub  protestationibus  tamen  pcr  cosdem  dominos  et  magistros 
meos,  in  redditione  dictit  opinionis  suiv,  factis,  et  his  quie  in  hujusmodi 
actu  fieri  consueverunt.  » 

«  Ad  vestra  bene  placita  paratus,  Jo.  '  Maugier.   » 

MaGISTER  JOHANNES  BrULLOTI  2  LICEXTIATLS  IN  JURE  CANONICO,  CANTOR 
ET  CANONICUS  ECCLESI.K  ROTHOMAGEXSIS,  DELIBERAVIT  CONFORMITER  AD 
PR.F.DICTOS  DOMINOS  ET  MAGISTROS,  PROUT  IN  SCHEDULA  3,  PROPRIA  MANU 
SCRIPTA  AC  ^  SIGNATA  SUO  >  SIGNO  MANUALI,  CONTINETUR,  CUJUS  TENOR 
SEQ.UITUR  ^  : 

«  Visis  confessionibus  et  assertionibus  per  vos,  reverendum  patrem  et 
religiosum  virum,  dominum  vicarium  domini  Inquisitoris  fidei,  in  regno 
Francia;  ab  apostolica  sede  deputati,  pluribus  aliis  et  mihi  traditis  in 
scriptis  ;  communicatione  etiam  habita  cum  pluribus,  tam  in  jure  divino 
quam  humano,  cxpertis  et  peritis  ;  quia,  per  revolutionem  Ubrorum  et 
gesta  fœminie  de  qua  tractatur,consideratis  etiam  quœ  ad  hoc  me  movere 
possunt,  ad  opinionem  dominorum  et  magistrorum  meorum,  in  jure 
divino  peritorum,  et  in  talibus  materiis  magis  expertorum,  et  in  magno 
numéro  ad  invicem  concordantium,  quia  mihi  videtur  juribus  canonum 
consona,  me  refero  et  determino,  et  in  eadem  opinione  cum  eis 
sto,  cum  protestationibus  tamen  in  taHbus  fieri  consuetis.  »  Sic  signa- 
tum  '  :  «  J.  Bruillot  ^,  Cantor  et  canonicus  9  Rothomagensis.  » 

Magister    nicolaus    de     Venderès  1°,  licentiatus    in    jure  canonico, 

ARCHIDIACONUS  DE  AUGO  ET  CANONICUS  ECCLESI^  ROTHOMAGENSIS, 
DELIBERAVIT  CONFORMITER  AD  PR^DICTOS  DOMINOS  ET  MAGISTROS,  PROUT 
CONTINETUR  IN  SCHEDULA",  PROPRIA  MANU  SIGNATA,  CUJUS  TENOR 
TALIS    EST    : 

«  Sub  protestationibus  in  hujusmodi  actibus  fieri  consuetis,  et  per 
dominos  ac  '^   magistros  meos,  in  sacra  pagina   eximios  professores,  in 


I.  A  :  Johannes.  -^  2.  A  en  marge  ;  Jo.  Bruillot;  BC  eu  marge  :  Johani 
BruUoti.  —  5.  AB  :  scedula  ;  C  :  sedula.  —  4.  C  omet  ac.  —  5.  C  :  sub.  ■ 
6.  AC  :  lalis  est.  —  7.  A  :  Signale.  —  8.  C  .•  BruUoli.  —  9.  C  ajoute  ecdesUt.  ■ 
10.  ABC  ^n  marge  :  Nicolaus  de  Venderès.  —  11.  AB  :  scedula;  C  :  sedula.  - 
\2.C:et. 


286  l'KOCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

redditione  suai  opinionis,  factis  ;  quia  dictam  eorum  opinionem,  qualifi- 
cationes  super  assertionibus  et  confessionibus,  per  vos,  reverendum 
patreni  et  dominum  vicarium  domini  Inquisitoris,  mihi  missas  vidi  ; 
respondendo  ad  qutesita  vestra,  juxta  facultatem  a  Dco  mihi  concessam, 
minus  maie  quam  valeo,  dicoet  tenco  quod  ipsi  domini  et  magistri  mei 
bene,  pie  et  mite  in  reddenda  eorum  opinione  processerunt  et  se  habue- 
runt;  atque,  per  revolutionem  librorum  meorum,  comperi  dictam  ipso- 
rum  opinionem  bonam,  juridicam  et  rationabilem,  quinimo  sanctionibus 
canonicis  non  discrepantem,  sed  potius  concordem,  et,  per  consequens, 
videre  meo,  per  me  fore  amplectendam  ■  ;  dominos  ipsos  et  magistros 
meos  insequendo,  eorum  opinioni  in  omnibus  et  per  omnia  me  con- 
fïrmo.  »  Sicsignatum^  :  «  Servulus  et  cappellanus  vester,  N.  >  dk  Ven- 

DERÈS.     » 


Magister  yKciDius  de  Campis  •*,  i.icektiatus   in   jure   CIV11,I,    cancel- 
LAR1US  et  canonicus  ecclesi*;  Rgthomagexsis,  deliberavit  confor- 

MITER   i     AD    PR.KDICTOS     DOMINOS    ET     MAGISTROS,     SECUNDUM     TENOREM 
SU.K    SCHEDLL.E  ''  PROPRIA    MANU    SIGNAT.E,    CUJUS   TENOR    SEQ.UITUR  '  : 

«  Révérende  in  Christo  pater,  vosque  domine  vicarie  reverendi  domini, 
domini  Inquisitoris  hivreticœ  praevitatis  ;  super  assertionibus  quibusdam 
extractis  per  easdeni  dominationes  vestras,  mihi  missis  super  facto  cujus- 
dam  muUeris  ;  pnusuppositis  submissionibus  ac  protestationibus  in  mate- 
ria  fidei  heri  consuetis,  nihil  temerarie  asserendo,  in  nulloque  intendens 
divina;  potestati  derogare,  omnibus  consideratis  et  pensatis  ;  attenta  et 
considerata  caritativa  monitione  et  multipHci  sommatione  ac  electione 
sibi  data,  hesterna  die,  in  priesentia  venerabilis  cœtus  pra?!atorum  ac 
doctorum  utriusque  juris,  per  easdem  reverendissimas  paternitates  vestras 
et  dominum  archidiaconum  Ebroicensem,  ad  hoc  per  vos  dcputatum,  de 
submittendo  facta  sua  et  dicta,  in  antedictis  articulis  et  suo  processu  con- 
tenta, determinationi  et  ordinationi  universalis  Ecclesiœ,  domini  nostri 
Summi  Pontificis,  Concilii  generalis  aut  quatuor  notabiHum  virorum,  de 
sua  obedientia  Pictaviensisve  *  ecclesiaj  ;  (qu^e  quidem  sommationes  et 
exhortationes  sibi  9  factœ  juste  et  rationabiliter  factœ  fuerunt,  ut  mihi 
apparet;  ac  per  omnia  média  rationabilia,  prœdicta;  caritativœ  monitiones 


I.  AB  :  ampJectenditm  ;  C  :  ampJectanduvi.  —  2.  A  :  Signale.  —  3,  C  :  Nicolaus. 
—  4.  ABC  en  mar'ge  :  ^Egidiiis  de  Campis.  —  5.  C  omet  conjhriiiiter.  —  6.  ABC  : 
scediilx.  —  7.  AC  :  lalis  est.   —  8.  BC  :  Pictavensisve.  —  9.  C  /  si. 


PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC  287 

et  '  exhortationes,  per  vos  laudabilitcr,  ad  honorem  Dei,  inceptne,  mihi 
videntur  debere  continuari,  pro  sainte  ipsius)  :  quibus  antedictis  attentis 
et  responsionibus  pcripsani  datis,  et  pr^cipue  quod  pr^dictis  exhortatio- 
nibus  et  élection!  sibi  datis  nullo  modo  obtemperare  voliiit  ;  nisi  aliud 
mibi  appareat  et  constet  de  correctione  et  emendatione  suorum  dicto- 
rum,  aut  alia  san«ori  interpretatione  ;  videntur  mihi  pnudictiï  assertiones 
in  iide  fore  suspectée,  ac  bonis  moribus  et  canonicis  sanctionibus  adver- 
sari  ;  quanquam  de  qualificatione  discretiori  et  clariori  dictarum  assertio- 
num,  videntur  mihi  determinationes  doctorum  utriusque  juris,  videlicet 
theologiiu  et  decretorum,  summe  attendendie.  Datuni  anno  Domini 
millesimo  CCCC.  XXXI.,  die  tertia  mensis  niaii,  sub  signo  meo  manuali, 
hic  apposito.  »  Sic  signatum  -  :  k  Ai.  de  Campis.  » 

Magistkr    Nicolaus  Caval  ?,    licentiatus   in   jure    civili,    canokicus 

ECCLESI.E  R0THOMAGENSIS,  DELIBERAVIT  CONFORMITER  AD  PRvEDICTOS 
DOMINOS  ET  MAGISTROS,  SECUNDUM  TENOREM  SCHEDUU-:  -^,  PROPRIA 
MANU    EJUS    SCRIPT .E,    CUjUS    TENOR    TALIS    EST  I 

«  Visis  per  me  assertionibus  per  vos,  reverendum  in  Christo  patreni 
et  dominum,  dominum  episcopum  Belvacensem,  et  dominum  vicarium 
domini  Inquisitoris,  mihi  missis,  sub  signis  notariorum  publicorum  ; 
visaque  et  audita  opinione  concordi  plurimorum  notabilium  magistorum 
in  sacra  pagina,  in  magno  numéro,  et  aliorum,  vestrœ  reverenda:  pater- 
nitati  data  :  quia  dicta  eorum  opinio,  judicio  meo,  est  sanctionibus  cano- 
nicis consona,  dictas  eorum  opinioni  me  adjungo,  sub  correctionibus 
tamen  vestris,  et  protestationibus  in  talibus  fieri  consuetis.   » 

«  Vester  humilis  Nicolaus  Caval,  ecclesiiu  Rothomagensis  cano- 
nicus.  » 

MaGISTER  RoBERTUS  BaRBERII  5,  LICENTIATUS  IN  JURE  CANONICO,  CANO- 
NICUS  ECCLESI.E  RhOTHOMAGENSIS,  DELIBERAVIT  CONFORMITER  AD  PR.E- 
DICTOS  DOMINOS  ET  MAGISTROS,  SECUNDUM  TENOREM  SCHEDUL.E  ^  MANU 
SUA    SIGNAT.K,    CUJUS   TENOR    EST  7    TALIS  ^  : 

«  Assertionibus  illius  foeminiv,  mihi  ex  parte  vestnt^  reverendissimae 
paternitatis,  domine  mi  metucndissime  domine  episcope,  et  dominatio- 


I.  BC  omettent  ^/.  —  2.  A  :  Signnte.  —  3.  AB  en  marge  :  Xicohuts  Caval.  — 
4.  AB  :  steJiiJx  :  C  :  sahilœ.  —  5.  ABC  en  marge  :  Robertus  Barhcrii.  —  6.  B  : 
sccdnlx:  C  :  scdiilx.  —  7.  Cornet  est.  —  '&.  C  ajoute  esse  perhiheiur . 


288  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

nis  vesti'it,  domine  vicarie  domini  Inquisitoris,  mihi  traditis,  visis  una 
cum  certis  qualificationibus  per  nonnullos  dominos  et  magistros,  sacrée 
thcologiiE  professores,  factis  in  ipsa  materia  ;  habita  ctiam  deliberatione 
cum  eorum  aliquibus  et  nonnuUis  in  jure  canonico  expertis  :  ad  opinio- 
ncni  dictorum  magistrorum  in  theologia,  vobis  traditam,  nie  refero  et 
determino  pro  pi'c-esenti,  salvis  tamen  protestationibus  ïn  materia  fidei 
fieri  consuetis.  Judicio  enim  meo  modico,  et  salvo  alio  judicio  meliori, 
assertiones  pra.^dictaa,  pro  bono  materiae  et  justiliicatione  processus,  sunt 
matri  nostra;  Universitati  Parisiensi,  et  praocipue  Facultati  theologia:  ac 
decretorum,  mittendae,  et  eorum  opiniones  habendit%  antequam  in  mate- 
ria concludatur.  >■>  Sic  signatum  :  «  Barberii.  » 

MaGISTER  JoHANNHS  Ad-En'SEM  ',  LICENTIATUS  IX  JURE  CIVILI,  CAN'ONICUS 
ECCLESI.E  ROTHOMAGEKSIS,  DELIBERAVIT  CONFORMITER  AD  S.EPEDICTOS 
DOMINOS  ET  MAGISTROS,  PROUT  IN  SCHEDULA  '  SIGNO  SUO  MANUALI, 
PROPRIA    MANU    SCRIPTA,    CONTIXETUR,    UT    SEQUITUR  : 

«  In  Christo  patri  reverendo  dominoque  meo  metuendo  ',  domino 
episcopo  Beivacensi,  in  pritsenti  materia  judici  ordinario;  vobis  ctiam, 
vcnerabili  patri,  magistro  +  Johanni  Magistri,  vicario  domini  Inquisitoris, 
reverentiam  cthonorcm  cum  omni  promptitudine  famulandi.  Quia  mihi 
non  digne  nec  in  minoribus  sufficienli  mandastis  et  postmodum  me 
requisivistis,  et  sub  pœnis  juris,  quatenus,  infra  diem  jovis  proximo  > 
futuram  (hanc  dilationem  unam  pro  omnibus  mihi  pra;figentes,  lumu, 
XVI.  aprihs,  anno  Domini  millesimo  CCCC.  XXXI,),  darem  vobis  in 
scriptis  deUberando,  scilicet,  utrum  assertiones  in  articulis  mihi  jam  cum 
primo  mandato  missis,  aut  earum  aHquit,  sint  contra  lidem  orthodoxam, 
aut  in  ea  suspectée  contra  sacram  Scripturani,  contra  determinationem 
sacrosanctie  Romanœ  Ecclesia;,  contra  determinationem  doctorum 
ab  Ecclesia  approbatorum,  sanctiones  canonicas,  scandalosae,  temera- 
riae,  injuriosa;,  criminibus  involutas,  contra  bonos  mores  vei  quo- 
vismodo  offensivae  ;  aut  quid  in  judicio  fidei  venit  dicendum  :  ego, 
Johannes  Ad-Ensem,  filius  obedientias,  licet  mex  capacitatis  possibilitas 
non  tanta  sapiat,  ne  tamen  videar  inobediens  (quod  absit),  sub  protesta- 
tionibus per  reverendos  patres  et  dominos  meos  et  magistros,  dominos 
theologos  ^,  qui  materiam   mehus  me   digesti   sunt,   factis  et  vobis  per 

I .  ^  en  marge  :  Johannes  De  (jic)-Ensem  ;  BC  en  marge  :  Johannes  Ad-Ensem.  — 
2.  AB  : sceduht  ;  C  :,  sedtila.  —  5.  AB  :  incluendissimo.  —  4.  C  :fratri.  —  5.  AB  : 
proxunam.  —  b.  Q  :  theologix. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aKC  289 

ipsos  traditis  in  scriptis,  credo  et  tenco  assertiones  et  propositioncs, 
niissas  per  ipsos  et  traditas,  bene,  débite,  juste  ac  sancte,  et,  sicut  mihi 
videtur,  juxta  cauonicas  sanctiones  qualificatas.  Quare,  ad  eorum  delibe- 
rationem  et  opinionem  me  referre  debeo,  sicut  et  refero  et  adhasrere 
volo.  Si  autem  cum  Universitate  matre  nostra  Parisiensi,  Facultatibus 
theologias  et  decretorum,  aut  earuni  altéra  ',  deliberationem  habueritis, 
vel  contingat  vos  habere,  ad  earum  vel  ejus  deliberationem  me  reducere 
minime  tamen  secludo  ;  sed  potius  earum  vel  ejus,  ac  -  etiam  sancta; 
Romamv  Kcclesiic  et  sacri  Conciiii  generalis  determinationi  me  sub- 
mitto.  »  Sic  signatum  :  «  J.  >  Alespée.  » 

MaGISTER  JoHANNES    HuLOTI   de  CaSTELLIONE  4,    ARCHIDIACONUS    ET  CANO- 

Nicus  Ebroicensis,  in  sacra  theologia  doctor,  deliberavit  confor- 

MITKR    AD     PR.HNOMINATOS    DOMINOS     ET     MAGISTROS,     SECUNDUM  TEXOREM 
SCHEDUL.H  ),    PROPRIA   MANU    SIGNAT.E,   CUJUS  TENOR  SEQ.UITUR   : 

«  Protestationibus  in  talibus  fieri  consuetis,  dico  concorditer  et  confor- 
miter  cum  pr^edictis  sacrœ  theologias  professoribus,  in  nullo  ab  eis  dis- 
crepando,  quod,  qualitate  personas,  dictis,  factis  suis  ^,  etc.  Et  ha^c  dico 
sub  correctione  illorum  ad  quos  pertinet  déviantes  reducere  in  viam 
veritatis,  [sub]  protestationibus  et  submissionibus  pr^efatis,  et  sub  signo 
meo  et  de  manu  propria,  in  testimonium  prasmissorum,  juxta  formam 
requisitionis.  »  Sic  signata  :  «  Johannes  de  Castellione.  » 

Magister  Johannes  de  Bouesgue  ~,  doctor  in  theologia,  eleemosyna- 

RIUS     FiSCAMPNENSIS  8,   DELIBERAVIT    IN     MODUM    QUI    SEQ.UITUR  ;     ET     EST 

TALis  -y  : 

«  Ego,  Johannes  de  Bouesgue,  doctor  'o  in  thelogia  in  Universitate  Pari- 
siensi a  XXV  annis  citra,  et  eleemosynarius  venerabilis  monasterii  Fis- 
campnensis  ;  attentis  bis  qui^  supra  scripta  sunt  de  dicta  fœmina  et  con- 
tra dicta  et  facta  sua  ;  qualité  personne,  modisque  apparitionum  et  revela- 
tionum,  etc.  ;  censendum,  etc."  schismaticam  ■-  de  unitate,  auctoritate 


I.  ABC  :  alteii.  —  2.  C  ;  aut.  —  5.  C  :  Johannes.  —  4.  A  :  Johan>ies  de  Cuitcl- 
lione  ;  B  en  marge:  Jo.  de  Castellion  ;  C  en  marge  :  Johannes  de  Castellione.  —  5 .  AB  : 
scedulx;  C  :  sedulx.  —  6.  Le  reste  comme  dans  la  délibération  des  seize  consul- 
teurs.  Voyez  plus  haut  page  280.  —  7.  Q  :  Bonesgue.  —  8.  ABC  en  marge  : 
Elemosynarius  Fiscampnensis.  —  9.  A  :  et  sub  bac  forma;  C  omet  ei  est  talis.  — 
10.  B  :  magister.  —  11.  Voyez  page  280.  —  12.  ABC  :  scismaticam. 

Procès  de  Jeanne  d'Arc  19 


290  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    DARC 

et  potestate  Ecclesiai,  et  in  h^eresim  lapsam,  attenta  ejus  pertinacia, 
attentis  his  qua;  dicit  de  sancto  Michaele,  sanctis  Margareta  et  Katharina, 
de  sacramento  eucharistias,  etc.  ;  quod  omnia  facit  de  mandate  Dei,  etc. 
Quare  puniatur  et  tiat  de  ea  justitia,  ad  honorem  Dei  et  fidei  exahatio- 
nem.  »  Sic  signata  :  «  J.  de  Bouesgue.  » 


MaGISTER  JOHANNES  GUARIN  S  DECRETORUM  DOCTOR,  CAXONICUS  ECCLESI.i; 
ROTHOMAGENSIS,  DELIBERAVIT  CONFORMITER  AD  DOMINOS  ET  MAGISTROS, 
SLPERIUS  NOMIXATOS  I\  INSTRUMENTO  PLBLICO,  PROUT  CONTINETUK  IX 
SCHEDL'LA  -,    SfA  MAXU   SIGNATA    l 

«  Révérende  pater  ac  domine,  miseratione  divina  Belvacensis  episcope, 
et  vos,  frater  Johannes  Magistri,  vicarie  Inquisitoris,  etc.,  noveritis  me 
cum  reverentia  et  honore  certas  propositiones,  in  quodam  codicillo  > 
contentas,  per  vos  mihi  transniissas,  récépissé,  easque  vidisse  et  contenta 
in  eisdem,  ac  doctores  sacrorum  canonum  juxta  cas,  niodico  intellectu 
meo,  studuisse  super  his  ;  postmodum  cum  doctoribus  tam  juris  divini 
quam  humani,  et  aliis  quam  plurimis  in  dictis  juribus  peritis,  insimul 
congregatis,  audiendo  qualificationes  reverendoruni  magistrorum  nostro- 
rum,  in  sacra  theologia  eximie  professorum,  super  dictis  propositionibus 
etassertionibus,  in  magno  numéro  specialiter  congregatorum,  singulas  sin- 
gulis  comparando,  prout  juris  est,  contulisse  ;  dictasquc  qualificationes, 
modico  judicio  meo,  a  determinatione  sacrosanctœ  Romana;  Ecclesiie, 
determinatione  doctorum  ab  Ecclesia  approbatorum  et  sanctionibus  cano- 
nicis  aut  alias,  secundum  sacrorum  canonum  doctrinam,  non  discrepare; 
imo  potius  sacris  canonibus  esse  consonas.  Quamobrem,  cum  protesta- 
tionibusdictorum  reverendoruni  magistrorum  nostrorum  iu  prœsenti  mate- 
ria  factis  ac  etiam  decretorum  doctorum  quorum  minimus  sum,  in  tanta 
et  tali  materia  lieri  consuetis  :  in  opinione  dictorum  magistrorum  nostro- 
rum, sic  qualificata,  tanquam  juridica,  rationali  et,  modico  judicio  meo, 
sacrorum  canonum  doctrintis  consona,  sto  ;  libentique  animo  mandatis 
Ecclesix'  et  vestris  in  omnibus,  posse  tenus,  semper  parère  promptissi- 
mus.  »  Sic  signata  :  «  Vester  in  omnibus,  Jo.  Guarix  K  » 


i.  A  :  Giiarini ;  C  :  Gucrini;  B  en  marge  :  Johannes  Guarin ;  C  en  marge  : 
Johannes  Gucrini.  —  2.  JBC  :  scedula.  —  3.  ABC  :  codicello.  —  4.  AB  et  Q  : 
].  Gmiu. 


PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  29 1 

\'eNERABILE  CapITULUM  ECCLESI.1-:  RoTHOMAGENSIS  '   DEI.IBERAVIT  PER   HUKC 

MODUM  : 

«  Cum  vos,  révérende  pater,  vosque  venerabilis  domine,  domini  Inqui- 
sitoris  hiT^reticc-e  pravitatis  vicarie,  nos,  Capitulum  ecclesiœ  Rothoma- 
gensis,  in  favorcm  fidei,  requisieritis  salubre  darc  consilium  super  non- 
nullis  asserlionibus  extractis  et  elicitis  ex  confessatis  et  dictis  cujusdani 
mulicris,  vulgariter  la  Piicelle  nuncupatae;  utrum  videlicet  hujusmodi 
assertiones  aut  earum  aliquœ,  attentis  omnibus  et  consideratis,  sint 
contra  fidem  orthodoxam,  etc.,  aut  qualiter  venirent  fidei  judicio  censen- 
div,  prout  in  pro:\ïmio  schedulœ^  dictarum  assertionum  latius  contine- 
tur  ;  ac  pro  tune,  granditate  materiœ  pensata,  responsum  dare  distuleri- 
nius,  cupientes  pro  tutiori  et  firmiori  dando  per  nos  consilio,  consulta- 
tionem,  deliberationem  et  determinationeni  pneclaras  Universitatis  Pari- 
siensis,  maxime  Facultatum  theologiit  et  decretorum  ejusdem  pnehaberi  ; 
deinceps  vero,  visis  et  attente  consideratis  determinationibus  quam  plu- 
rium  doctorum  sacrât  theologise  in  hac  civitate  exsistentium,  ac  quadam 
celcbri  conventione  prielatorum,  doctorum  théologie  et  juris  canonici, 
licentiatorum  in  utroque  jure,  videlicet,  canonico  et  civili  aut  altero, 
aliorumque  virorum  scientiticorum  in  jure  divino  et  humano  experto- 
rum,  secunda  die  hujus  mensis  maii,  per  vos,  in  eadem  prajsidentes, 
solemniter  celebrata;  in  qua,  quamplurimis  dulcibus  et  piis  monitioni- 
bus,  caritativis  exhortationibus  atque  sommationibus  eidem  (œminse  tum 
per  vos,  tum  etiam  per  venerabilem  dominum,  dominum  arcbidiaconum 
Ebroicensem,  sacrée  theologiix;  professorem  eximium,  ad  hoc  specialiter 
vestra  auctoritate  et  ordinatione  commissum,  factis,  ut,  pro  salute  ani- 
mas et  corporis  ipsius  mulieris,  ad  honorem  et  laudem  Dei  et  fidei  catho- 
licce  reparationem,  lacta  et  dicta  sua  indecentia  corrigere  vellet  et  emen- 
dare,  eademque  dicta  et  facta,  ut  decet  quemlibet  catholicum,  submitte- 
ret  judicio  et  determinationi  universalis  Ecciesiie,  domini  nostri  Summi 
Pontificis,  Concilii  generalis  et  aliorum  prœlatorum  Ecclesi^e  ad  quos 
spectare  posset,  aut  etiam  quatuor  notabilium  et  scientificorum  virorum 
ecclesiasticorum  de  temporali  obedientia  et  dominio  suie  partis,  docto- 
rum et  aliorum  pra;nominatorum  ibidem  tune  exsistentium  acquiescendo 
consilio  ;  quas  siquidem  justas  monitiones,  exhortationes  atque  somma- 
tiones  caritativas  pn'edicta  fœmina  nullo  modo  suscipere  aut  eisdem 
acquiescere  voluit,  sed  cas  sibi  zelo  suas  salutis  animée  et  corporis  instan- 

I.  ABC  en  marge  :  Capitulum  Rothomagense.  —  2.  AB  :  sceJulx;  C  :  sedulx. 


292  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    DARC 

tissime  multotiensque  oblatas,  damnabiliter  et  perniciose  totiens  sprevit 
et  repulit  ;  pra^dictorum  Ecclesice,  Summi  Pontificis  et  cujuslibet  alio- 
rum  saspedictorum  penitus  recusando  subire  determinationem  et  judi- 
cium  ;  non  obstantibus  expositione  et  declaratione  suorum  defectuum  et 
errorum  ac  etiam  discriminis  damnationis  perpétuée,  cui  se  exponebat, 
clai'issime  eidem  ostensis  :  hinc  est  quod,  prit-suppositis  submissionibus 
et  protestationibus  in  tali  materia  fidei  fieri  consuetis,  dicimus  in  fovo- 
rem  ejusdem  fidei  quas  sequuntur  :  videlicet,  quod  detcrminationes  et 
qualificationes  datœ  per  doctores  theologiœ  prœnominatos,  super  dictis 
assertionibus,  mite,  juste  et  rationabiliter  factas  fuerunt  ;  ipsisque  adh^e- 
remus  una  cum  eisdem,  addentes  quod,  pra3dictis  monitionibus,  somma- 
tionibus,  exhortationibus  caritativis  et  declarationibus  ac  etiam  respon- 
sionibus  et  recusationibus  ipsius  mulieris  attentis  et  pensatis  cum  perti- 
nacia  animi  sui,  nobis  videtur  censenda  fore  Invretica.  Acta  fuerunt  ha^c 
in  Capitule  nostro,  anno  Doniini  millésime  CCCC.  XXXi.,  die  un. 
mensis  maii.  »  Sic  sio^nata  :  «  R.  Guerouldi  '.  » 


MaGISTRI  AuBERTUS  MoRELLI  et  JoHAN'NES  de  QlEMINO  -,  LICENTIATI  IN- 
JURE CANONICO,  ADVOCATI  CURIiE  OFFICIALIS  ROTHOMAGEXSIS,  DELIBE- 
RAVERUNT  5  IN  HUXC  MODU.M  : 

«  Sub  protestationibus  solitis  fieri  in  materia  fidei,  nos  submittentes 
correctioni  dominorum  nostrorum  judicum,  aliorumque  doctorum  in 
sacra  pagina,  cœterorumque  juris  pcritorum,  quibus  decet  materiam 
istam  enucleare  ;  videtur  nobis  dicendum  :  primo,  videlicet  quantum  ad 
revelationes  prastensas,  quod,  de  jure  scripto,  licet  dicta  pr;vtensa  istius 
mulieris  super  priemissis  articulis  apud  Deum  sint  possibilia  ;  verum- 
tamen,  quia  dicta  mulier  ea  non  adstruit  ■»  per  operationem  miraculi  vel 
sacrae  Scripturae  testimonium,  de  quibus  non  constet  evidenter,  dictis  et 
assertionibus  hujusmodi  dicta;  mulieris  non  est  credendum.  Item,  quan- 
tum ad  dimissionem  habitus  mulieris  >,  dum  tamen  non  habuerit  mandatum 
a  Deo  (quod  non  est  credendum,  tum  quia  sola,  tum  quia  in  re  propria 
fecit,  contra  honorem  et  decentiam  sui  sexus  et  contra  bonos  mores),  et 
ob  hoc  débite  monita,  si  contemnat,  fuit  et  est  excommunicanda  sive 
anathematizanda  ^.  Item   dicta  mulier,  cessante    causa   rationabili  et  de 


I.  jQ;  Gneroiild.  —  2.  ABC  en  marge  :  Aubertus  Morelliet  Johannes  de  Queviino. 
—  y.  Q :  deliberavi'iaut.  —  4.  ABC  :  astruit.  —  5.  C  ;  mtiliebris.  —  6.  Q  :  ana- 
theiiianda. 


PROCES    DR    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  293 

consilio  proprii  saccrdotis,  ad  tempus  tenetur  recipere  sacrameiituni 
eucharistiie  saltem  semel  in  anno  ;  alias,  dicta  mulier  venit  contra  deter- 
minationem  et  pr;vceptum  Ecclesiif.  Item  dicta  mulier  tenetur  se  sub- 
mrttere  judicio  Ecclesiit  militantis  ;  et,  super  hoc  competenter  monita, 
nisi  hoc  fecerit,  ipsa  videtur  venire  contra  articulum  fidei,  Unam  sanclam 
Ecclesiam  catholicam.  Pr/EMissa  intelligimus,  dummodo  revelationes  istae  a 
Deo  non  venianl.  Et  de  istis  et  aliis  propositionibus  et  assertionibus  et 
pr;vtensis  aliis  qualificandis  et  baptizandis,  nos  referimus  judicio  domi- 
norum  theologorum,  ad  quos  magis  spectat.  Ex  quibus  videtur  nobis 
quod  materia  ista  est  suspecta  in  tide,  contra  bonos  mores,  contra  deter- 
minationes  Ecclesiae,  etiam  scandalosa  et  seditiosa,  reddens  suum  acto- 
rem  suspectum  in  fide,  si  pertinaciter  defendat  materiam  pnesentem.  Et 
ob  hoc  puniendam  pœna  carceris  perpetui,  pane  doloris  et  aqua  angus- 
tias  sustentandam  ',  ut  commissa  defleat  etflenda  ulterius  non  committat, 
vel  alia  pœna  extraordinaria,  arbitrio  dominorum  judicum  moderanda.  » 
Sic  signate  ^  :  «  A.  Morrelli.  J.  de  Quemiko.  » 


UXDECIM  ADVOCATI  CURI.E  RoTHOMAGEXSIS  î,  QUORUM  ALIQUI  SUNT  LICEN- 
TIATI  IX  CAXONICO,  ALII  IN  CIVILI,  ET  4  ALII  IN  UTROQUE  JURE,  DELI- 
BERAVERUNT  IN  MODUM  QUI  SEQUITUR,  PROUT  PATET  IN  INSTRUMENTO 
SUPER  HOC  CONFECTO;  ET  QUORUM  NOMINA  SEQUUNTUR  :  GUILLELMUS 
DE    LiVÉTO,    PeTRUS  CaRRÉ,    GuEROULDUS  PoUSTELLI   >,    GaUFFRIDUS    DE 

Croteio  ''%  RicARDUs  DE  Salicibus,  Burellus  de  Cormeliis,  Johannes 
DuLCis,  Laurentius  de  Busco  ",  Johannes  Columbelli,  Radulphus 
Anguy  ^,  Johannes  Tabernarii.  Sequitur  ténor  dicti  instrumenti  : 

«  In  nomine  Domini,  am&n.  Noverint  universi  hoc  prii^sens  publicum 
instrumentum  inspecturi  quod,  anno  ejusdem  Domini  millesimo  CCCC. 
XXXI,  indictione  nona,mensisaprilis  die  penultima,  pontificatus  sanctis- 
simi  in  Christo  patris  et  domini  nostri,  domini  Martini,  divina  providen- 
tia  9  Papae  quinti,  anno  decimo  quarto;  in  cappella  seu  oratorio  manerii 
archiepiscopalis  Rothomagensis  congregatis  et  exsistentibus  venerabi- 
libus  et  circumspectis  viris  advocatis  curise  archiepiscopalis  Rothomagen- 
sis  in  numéro  undecim,  nominibus  et  cognominibus  eorumdem  in  isto 
instrumento  non   expressis,   et,   ex 'causa   jurisperitis,   sub    pœnis  juris 


i.  A  :  sustentandi.  —  2.  O:  Signatiwi.  —  ■^.ABC  en  marge  :  À7  advocati  ciirix 
Rothomagensis.  —  ^  .  A  omet  et.  —  5.  C  :  PosteUi.  —  6.  AC  :  Croteyo.  —  7.  S  et 
O  :  Biislo.  —  8.  O  :  Aii^iiw  —  9.  C  :  clenientia. 


294  PROCES   DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

requisitis  a  parte  reverendi  in  Christo  patris  et  domini,  domini  Pétri,  Dei 
^ratia  episcopi  Belvacensis,  et  religiosi  viri,  fratris  Johannis  Magistri, 
vicarii  domini  Inquisitoris,  deliberandi  super  certis  articulis  per  ipsos 
dominos  judices  eisdem  advocatis  transmissis,  et  eorum  deliberationes 
eisdem  dominis  judicibus,  infra  diem  lunte  proximam,  transmittendi  in 
scriptis,  prout  h?ec  et  alia  in  quadam  schedula  '  papyrea,  signis  manua- 
libus  dominorum  Guillelmi  Colles,  alias  Boisguillaiiiiie  ^,  ac  Guillelmi 
Manchon,  presbj'terorum,  notariorum  publicorum,  signala,  \idebantur 
contineri;  in  meique,  notarii  publici,  et  testium  infrascriptorum,  ad  hitc 
vocatorum  specialiter  et  rogatorum,  prœsentia  personaliter  constitutis 
dictis  dominis  advocatis,  qui  parati  mandatis  dictorum  dominorum  judi- 
cum  pro  posse  parère  et  obedire,  et  nolentes  pœnasjuris  incurrere,  sed, 
tanquam  veri  obedientia;  filii,  unanimi  consensu  et  una  voluntate,  nullo 
discrepante  super  hujusmodi  articulis,  modo  et  forma  inferius  scriptis, 
deliberaverunt  in  hune  modum  : 

«  Sub  benigna  reverendorum  patrum  et  dominorum,  dominorum  con- 
judicum  5,  et  omnium  aliorum  quorum  interest  correctione,  licet  pauca 
aut  nulla  in  tanta  tamque  ardua  materia,  de  quibus  in  articulis  pcr  ves- 
tras  dominationes  nobis  transmissis,  dicere  valcamus  aut  in  scriptis  tra- 
dere  ;  verumtamen,  sub  protestationibus  in  tali  materia  fieri  consuetis, 
nobis  videtur  in  materia  esse  dicendum  :  et  primo,  quoad  rcvelationes, 
de  quibus  in  dictis  articulis  fit  mentio,  quod,  licet  dicta  [pnvtensa  istius] 
mulieris,  super  articulis  traditis,  apud  Deum  sint  possibilia,  eidem  tamen 
mulieri  non  est  credendum,  cum  dicta  sua  non  adstruat  per  operationes 
miraculi  vel  testimonio  sacrae  Scripturte.  Item,  quoad  dimissionem  habi- 
tus  mulieris  et  recusationem  resumptionis  ejusdem  habitus,  videtur  quod 
ipsa  fecit  primo  contra  honorem  sexus  muliebris  ;  item  quod  potest 
moneri  reassumere  habitum  muliebrem,  alias,  contra  ipsam  potest  pro- 
cedi  ad  sententiam  excommunicationis,  nisi  super  hoc  habuerit  manda- 
tum  a  Deo,  quod  non  est  pra;sumendum.  Item,  in  hoc  quod  dicit  quod 
praediligit  carere  communione  eucharistiîe  Christi,  tempore  quo  fidèles 
communicare  consueverunt,  quam  dimittere  habitum  virilcm,  in  hoc, 
prout  videtur,  expresse  facit  contra  sacras  sanctiones,  cum  quilibet  fide- 
lis  semel  in  anno  teneatur  recipere  eucharistie  sacramentum.  Item,  quia 
non  vult  se  submittere  judicio  Ecclesire  militantis,  videtur  venire  contra 
articulum   fidei    Uiiam    sanclam,   etc.  4,    ac   juris  determinationcm.    Et 


I.  AB  :  scedula  :.seiUilii.  —  2.  AC  :  Boscguillaume.  —  3.  C  :  judicum.  —  4.  AC 
omettent  elc. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  295 

suPRADicTA  semper  intelligimus,  ut  diximus  et  declaravimus,  nisi  reve- 
lationes  assertas  a  Deo  veniant,  quod  non  est  verisimiliter  credendum . 
Verumtamen  de  istis  et  aliis  propositionibus  qualificandis  et  determinan- 
dis,  in  articulis  et  processu  contentis,  referinius  nos  judicio  dominorum 
theologorum  a\mx  matris  Universitatis  Parisiensis,  ad  quorum  scicntiam 
convenientius  spectat  ista  determinare.  » 

a  De  et  super  quibus  prc'emissis  omnibus  et  singulis,  dicti  domini 
advocati  in  pra'dicto  numéro  congregati,  quorum  nomina  et  cognomina 
pênes  me,  notarium  publicum,  retinui,  petierunt  a  me,  notario  publico 
subscripto,  sibi  tieri  et  tradi  publicum  instrumentum,  unum  aut  plura. 
Acta  fuerunthiiïcin  dicta  cappella,  hora  de  mane,  anno,  indictione,  mense, 
die  etpontificatu  pntdictis;  prassentibus  ad  hase  discretis  viris  dominis  ', 
Petro  Cochon  et  Simone  Dani,  presbyteris,  notariis  juratis  dictas  curiae 
archiepiscopalis  Rothomagensis,  testibus  ad  pn^missa  vocatis  specialiter 
et  rogatis.  « 

«  Et  ego,  Guillelmus  L^rn/s",  presbyter  Rothomagensis  diœcesis,  publi- 
cus  auctoritate  apostolica  et  imperiali  curiasque  archiepiscopalis  Rothoma- 
gensis notarius,  et  in  ea  testium  examinator  deputatus,  prasmissis  omni- 
bus et  singulis,  dum  sic,  ut  prasmittitur,  per  dictos  dominos  advocatos 
dicerentur  et  fièrent,  loco,  die  et  hora  prasdictis,  prassens  fui  cum  testibus 
pricdictis;  eaque  sic  fieri  et  deliberari  vidi  et  audivi  et  in  notam  recepi. 
Ideo  huic  prassenti  publico  instrumente,  manu  mea  scripto,  signum 
meum  solitum  apposui,  me  hic  subscribendo,  requisitus  et  rogatus,  in 
testimonium  veritatis  prœmissorum.  «  Sic  signatum  :  «  G.  Lecras.  » 

ReVEREN'DUS    in    ChRISTO    PATER    DOMINUS    PhILIBERTUS    EPISCOPUS 
CONSTANTIENSIS  ~,  DELIBERA  VIT,    IN    HUNC    MODUM  : 

«  Reverendo  in  Christo  patri  et  domino,  domino,  Petro,  Dei  gratia 
Belvacensi  episcopo,  domino  meo  carissimo.  Révérende  in  Christo  pater 
et  domine,  cordiali  recommendatione  praemissa,  litteras  paternitatis  ves- 
tr;\."  reverend;\s,  ad  hanc  civitatem,  me  absente,  delatas,  recepi,  una  cum 
quodam  quaterno,  confessionem  et  assertiones  cujusdam  foeminee  in  XII 
articulos  divisas  [continente],  signisque  manualibus  trium  notariorum 
sigilloque  regio  signato.  Et,  prout  perpendere  ex  iisdem  3  articulis  valui, 
fœmina  pnvdicta  asserit  angelos  Michaelem  et  Gabrielem  cum  multitu- 
dine  angelorum,  sanctasque  Katharinam  et  Margaretam  sibi  apparuisse. 


\.  C  :  domino.  —  2.  ABC  tn  marge  :  Domimis  episcopiis  Constant ieiisïs.  —  3.  C  ; 
hits. 


296  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

et  quandoque  apud  arborem  fatalem;  et  ipsas  Sanctas  corporaliter  teti- 
gisse  ;  ipsamque  confortasse,  et  allocutam  '  fuisse  et  fréquenter,  eisdem- 
que  Sanctis  virginitatem  se  servaturam  promisisse;  dictasque  Sanctas 
eidem  fœminit  de  mandato  Dei  dixisse  quod  ad  ccrtum  principem  acce- 
deret,  et  quod  ejus  auxilio  magnum  dominium  recupcraret;  ctiam  quod 
habitum  viri  assumeret  et  portaret,  quem  assumpsit  et  portât;  quod  dic- 
tuni  principem  adiit,  Michaele  angelorumque  multitudine  et  dictis  sanc- 
tis eam  associantibus,  corona  pretiosissima  perangelum  eidem  régi  data; 
quodque  ex  revelatione  scit  se  de  carceribus  evasuram,  et  Gallicos  factu- 
res in  ejus  societate  pulchrius  factum  quod  unquam  in  tota  christianitate 
factum  fuit;  et  quod,  si  in  habitu  viri  esset  cum  Gallicis,  sicut  erat  ante 
suam  captionem,  hoc  essel  unum  de  maximis  bonis  quod  evenirc  posset 
toti  regno  Franciiv;  et  ab  eo  arma  cum  exercitu  reciperet;  ac  etiam  litte- 
ras  mand.itorias  pluries  fecit  et,  in  quibus  [cum]  Jhesus  aut  Maria,  vel 
signum  crucis  inserebatur,  nolebat  tieri  quod  quemandabatur per  eam;  in 
aliis  sub  comminatione  mortis  prascipiebat,  si  qua:  mandabat;  quodque 
se  prœcipitavit  de  turri  contra  prohibitionem  sanctarum  Katharinas  et 
Margarcta:,  quod  fuit  magnum  peccatum,  sed  tamen  per  confcssionem 
dimissum  ;  et  hoc  scit  ex  revehitione  ;  se  tamen  pr;vcipitavit,  malens 
mori  quam  esse  in  manibus  inimicorum  et  viderc  destructionem  villae 
Compendii  ;  et  quod  mallet  mori  et  communione  sacra  carere,  quam 
habitum  viri  dimittere  ;  quodque  nullum  peccatum  mortale  se  commisisse 
crédit,  scitque  se  certam  esse  de  salute  animas  suae  ac  si  jam  esset  in 
regno  cœlorum;  quodque  de  quibusdam  mère  contigentibus,  certam 
habet  notitiam  ac  si  ea  actu  yideret;  et  insuper  scit,  ut  asserit,  et  per 
revelationem  dictarum  Sanctarum,  quod  Deus  diligit  quosdam  viatores, 
certes  et  nominatos,  plus  quam  ipsam;  et  praiterea,  asserit  dictis  ange- 
Hs  et  sanctis  Katharinîe  et  Margaretas  reverentiam  exhibuisse,  caput  dis- 
cooperiendo,  genua  flectendo  et  terram  qua  gradiebantur  osculando  ; 
quodque  securam  et  certam  se  dicit  quod  dicta;  revelationes  a  Deo  pro- 
cedunt,  et  hoc  firmiter  crédit  sicut  crédit  fidem  catholicam,  et  quod 
Dominus  noster  Jhesus  -  passus  est  pro  salute  nostra;  et  quod,  si  Ecclesia 
vellet  quod  aliquid  faceret  contra  pra;ceptum  sibi  factum,  non  faceret 
illud  pro  quacumque  re,  imo  ei  esset  impossibile  ;  et  benc  scit  quod  ea  quœ 
in  suo  5  processu  continentur  a  Deo  veniunt  ;  neque  de  his  se  vult  referre 
ad  determinationem  Ecclesiit  militantis  aut  quemcumque  hominem,  sed 
adDeumcujus  pr^ecepta,  praecipue  quoad  materiam  revelationum,  faciet. 


\.  A  :  alloquutam.  —  2.  A  ajoute  Cbristus.  —  3-  O  •'  l^oc. 


PROCES  DE  CONDAMNATION  DE  JEANNE  D  ARC        297 

Et  hase  sunt  quiv  taliter  qualiter,  révérende  pater,  elicere  valui  ^ex  jam 
dictis  articulis  extractis  ex  processu  original!,  juridice  ',  ut  existimo  ^, 
facto  ;  cum  reverendam  vestram  paternitatem  tamque  doctos  et  expertos 
dominos  et  magistros,  per  eamdem  in  hac  materia  accitos3,  a  tramite 
veritatis,  pntscrtim  in  hac  materia,  déviasse  usquequaque  non  sit  praesu- 
mendum.  Et  licet,  post  doctissimam  exactissimamque  hujus  rei  deductio- 
nem,  quidquam  ^  per  me  validum  aut  s  praemeditalum  in  hac  materia 
explicari  [non]  valeat,  quod  minus  maie  sentio  super  his  eidem  pater- 
nitati  vestram  reverendce  hoc*'  exigenti  et  mandanti  coactus  reserabo;  qua- 
lificatione  cujusiibet  assertionis  omissa,  ne  videar  Minervam  velle 
docere.  Profecto,  révérende  pater,  fœminam  hujusmodi  existimo  7  habere 
spiritum  subtilem,  ad  malum  pronum,  diabolico  instinctu  agitatum, 
Spiritusque  Sancti  gratia  vacuum.  In  ipsa  enim  duo  signa  illa  quae,  teste 
beato  Gregorio,  gratia  Spiritus  Sancti^  personam  repletam  testantur, 
videlicet,  virtutem  et  humilitatem,  nullatenus  conôurrere  manifestum  est, 
si  débita  consideratione  dicta  ejusdem  mulieris  attendantur.  Q.uinimo  et 
ejus  assertiones  (salvo  semper  meliori  judicio),  videntur  quidam  con- 
traria; catholicas  fidei,  et  hjereticœ  aut  saltem  de  h^eresi  vehementer 
suspectas;  et  h^  et  alia;  vana^,  superstitiosce,  scandalosa;,  pacis  reique 
publics  turbativœ,  multipliciterque  et  forsitan  plus  'quam  exprimi  valeat 
ofFensiva;  et  periculosœ.  Quœ  quidem  assertiones,  oculis  conniventi- 
bus,  absque  justitite  remedio  opportuno  dissimulandiç  aut  pn\;termitten- 
da;,  nec  earum,  prout  justitia  suadet,  exsecutio  protelanda  esse  viden- 
tur; licet  nonnuUi  ad  aliud  judicium  forsitan,  discussionem  et  decisio- 
nem  hujus  causas  remittendas  opinarentur.  Quas  quidem  fœmina,  etiamsi 
revocandas  assertiones  revocare  voluerit,  sub  fida  tutela  conservanda 
videretur,  donec,  prout  opus  est,  de  ejusdem  correctione  et  emenda- 
tione  sufficienter  apparuerit.  Sin  autem  revocare  qux  sunt  revocanda 
voluerit,  videtur  de  ea  esse  faciendum  ut  de  pertinaci  contra  fidem  facien- 
dum  fore  constat;  semper  salvo  judicio  meliori.  Et  ho^c  sunt,  révérende 
pater  et  domine,  quae,  cum  omni  emendatione  meliori  in  hac  materia, 
mihi  ad  pra^sens  occurrunt  dicenda.  Paratus?  ad  exsequenda  qureque 
grata  eidem  vestra;  paternitati  reverendae,  quam  votive  et  féliciter  con- 
servare  dignetur  Altissimus.  Scriptum  Constantiis,  quinta  die  maii. 
Ejusdem  paternitatis  vestrîe  révérends  suus  in  omnibus,  Phiijbertus, 
episcopus  Constantiensis.  »  Sic  signatum  :  «  Saintigny.  » 


I  .  AC  :  jurisdice.  —  2.  C  :  estima.  —  -^.  AC  :  ascitos.  —  4.  ABC  :  qiiidquid. — 
5 .  AB  :  non.  —  6  Oomet  ])oc.  —  7.  AC  :  extimo.  —  8.  ^  ;  Sancti  Spiritus.  — 
9.  A  ajoute  sudi. 


298  PROCÈS   DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

ReVERENDUS   in    ChrISTO    PATER,    DOMINUS    EPISCOPUS    LeXOVIENSIS  ' 
DELIBERAVIT    IN    HUNC    MODUM    ! 

«  Reverendo  in  Christo  patri  ac  domino,  domino  Petro,  Dci  et  apos- 
tolicœ  sedis  gratia  episcopo  Belvacensi,  ac  magoi^  circumspectionis  et 
scientiœ  viro  magistro  Johanni  Magistri,  domini  Inquisitoris  hrereticœ 
pravitatis  vicario,  Zanonus  eadem  gratia  episcopus  Lcxoviensis,  salutem 
in  Domino;  et  requisitionibus  vestris  libenti  animo  acquiescera.  \'^estras 
missivâs  litteras,  révérende  pater  et  domine,  cum  nonnullis  confcssatis 
assertionibus  in  processu  cujusdam  fœminns,  quam  Puellam  vulgus  appel- 
lat,  in  forma  articulorum  incodice  papyri  redactis,  nuper  facto,  ex  parte 
vestra  mihi  transmissas,  non  minus  animi  puritate  quam  qua  decuit  reve- 
rentia  noveritis  me  récépissé.  Quibus  visis,  mature  consideratis  et  exami- 
natis,  eosdem  articulos  una  cum  judicio  seu  opinione  mea,  in  his  sub 
signeto  meo  vobis  remitto  interclusos.  Datum  Lexoviis,  die  xiiii.  mensis 
maii,anno  Domini  millesimoCCCC.  XXXI.  w  Sicsignatum  :  «  Anglici  ». 

«  Quanquam,  révérende  pater,  difficillimum  sit  certum  stabilire  judi- 
cium  in  materia  apparitionum  et  revelationum  contenta  in  articulis,  mihi 
per  paternitatem  vestram  sub  signis  authcnticis  certorum  notariorum 
transmissis,  cum,  juxta  Apostoli  sententiam,  «  animalis  homo  non  perci- 
pit  qu;t  spiritus  Dei  sunt,  nccest  qui  sensum  Domini  noverit  aut  fuerit 
ejus  consiliarius  »  ;  qnod  tamen,  sicut  ponit  Beatus  Augustinus  in  libro 
De  spiritu  et  anima,  in  hujusmodi  visionibus  sive  apparitionibus,  anima 
saspe  fallitur  et  illuditur,  quia  ea  qux-  videt,  aliquando  vera,  aliquando 
falsa  sunt,  et  aliquando  bonus,  aliquando  malus  illam  assumit  spiritus  ; 
nec  facile  discerni  potest  a  quo  spiritu  assumatur;  idcirco,  cuilibct  sim- 
pliciter  et  nude  asserenti  se  a  Deo  missum  ad  aliquod  secrctum  et  invisi- 
bile  Dei  judicium  in  sasculo  manifestandum,  minime  est  fuies  adhibenda, 
nisi  per  apparitionem  aliquorum  signorum  et  miraculorum,  vel  alicujus 
scriptur?e  speciali  testimonio  (hoc  ponit  decretalis,  Cum  ex  injuncio,  de 
Hi\;reticis)  ;  nullae  autem  conjecturas  nec  apparentiae  exteriores,  nec  ulla 
signa  mirje  sanctitatis  vel  singularis  vitas  mihi  constiterunt,  per  quœ  sit 
privsumendum  quod  Deus  spiritum  prophétique  in  hanc  mulierem  infude- 
rit,  in  cujus  virtute  tôt  miranda  opéra  egerit,  sicut  se  jactat  :  His  igitur 
consideratis,  ego  Zanonus, episcopus  Lexoviensis,  prannissis  protestatio- 
nibus  et  submissionibus  in  similibus  materiis  fieri  consuetis,  habita  prius 
matura  consultatione  et  deliberatione;  dico  quod,  attenta  vili  conditione 

I.  ABC  en  marge  :  Domiuus  episcopus  Lexot'iensis. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  299 

personae,  fatuis  et  aliquibus  prcesumptuosis  assertionibus  ipsius  mulieris, 
forma  etiam  et  modis  per  quos  suas  visiones  et  revelationes  affirmât 
habuisse,  et  quibusdam  aliis  dictorum  et  factorum  suorum  circumstantiis 
verisimilibus  pensatis  :  pra^sumendum  est  ipsas  visiones  et  revelationes- 
non  ab  ipso  Deo  per  ministerium  Sanctorum  et  Sanctarum  processisse, 
sicut  asserit;  imo  alterum  duorum  esset  prjesumendum,  videlicet  vel 
quod  sint  daemonum  illusiones  et  fallacias,  qui  se  in  angelos  lucis  trans- 
figurant, et  quandoque  se  informant  in  diversarum  personarum  species 
ac  similitudines  ;  vel  quod  sint  aliqua  fabricata  mendacia  humanitus  adin- 
venta,  ad  decipiendum  rudes  et  ignaros.  Item,  prima  fronte,  plures  ex 
pnvfatis  articulis  continent  scandalosas  et  erroneas  novitates,  plures 
temcrarias  et  pnçsumptuosas  assertiones,  jactantiis  plenas  et  piarum 
aurium  ofl^ensivas,  irreligionem  et  irreverentiam  erga  sacramentum 
eucharistias;  et  cum  dicat  nolle  sua  dicta  et  facta  submittere  determina- 
tioni  et  judicio  Ecclesice  militantis,  in  hoc  potestati  et  auctoritati  Eccle- 
si.'e  plurimum  detrahit.  Si  igitur  débite  et  caritative  fuerit  monita  et 
exhortata  ac  solemniter  requisita  et  sommata  ut  interpretationeni  suarum 
assertionum  confessatarum  submittat,  sicut  tenetur  quilibet  fidelis  viatcr, 
judicio  et  détermination!  domini  nostri  Papae,  Ecclesia?  universalis  in 
Concilio  generali  congregatae,  vel  aliorum  prfelatorum  Ecclesiie  ad  hoc 
potestatem  habentium,  et  hoc  facere  animo  pertinaci  spernat  et  renuat  : 
schismatica  '  est  censenda  et  in  fide  vehementer  suspecta.  Hîec  sunt  qua; 
mihi  videntur  dicenda  in  pritsenti  materia,  salvo  meliori  judicio.  Teste 
solito  signo  meo  manuali  hic  apposito,  anno  et  die  pnedictis.  »  Sic  si- 
gnatum  :  «  Zanonus  lexoviensis.  a 

ReVERENDI  in  ChRISTO  PATRES  DOMINI  ET  MAGISTRI,  NiCOLAUS  DE  GeME- 
TICIS  2  ET  GuiLLELMUS  DE  CORMELIIS  ABBATES,  DECRETORUM  DOCTORES, 
DELIBERAVERUNT  IN  MODUM  QUI  SEQLUTUR,  SECUNDUM  SCHEDULAM  > 
EORUM    PROPRIIS    MANIBUS    SIGNATAM,    CUJUS    TÉNOR    SEQUITUR  4   : 

«  Super  petitione  seu  requisitione  ex  parte  vestri,  domini  nostri 
reverendi  in  Christo  patris,  Pétri  Belvacensis  episcopi,  et  fratris  >  Johan- 
nis  Magistri,  vicarii  domini  Inquisitoris,  nobis  duobus  humilibus  abba- 
tibus,  Nicolao  Geineticensi  et  Guillelmo  de  Cormeliis,  per  quamdam 
schedulam  '^  factam  de  dando  vobis,  infra  diem  lunne  proximam,  delibe- 


I.  ABC  :  scismatica.  —  2.  AB  en  marge  :  Dommi  ahhates  de  Gemetkis  et  de 
Cormeliis  ;  C  en  marge  :  Abbates  de  Gemeticis  et  de  Cormeliis.  —  3.  AC  :  sedulam  ; 
B  :  scedulaïu.  —  4.  A   :  talis  est.  —  5.  C  ;  fratri.  —  6.  ABC  :  scedulam.. 


300  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

rationes  nostrns  id  scriptis  ;  dclibcrando  ,scilicct  utrum  asserliones,  in 
certis  articulis,  quamdam  fœminam  tangentibus,  nobis  etiam  ex  parte 
vestri  alias  transmissis,  annotata;,  sint  contra  fidem  orthodoxam  aut  in  ea 
suspecta,  etc.,  prout  in  dicta  schedula  ■  latins  continetur;  licet  alias, 
per  vos  requisiti,  dederimus  in  scriptis  responsionem  nostram,  etiam 
sub  signetis  nostris,  ut  totus  processus  concernens  dictam  mulierem, 
remitteretur  matri  nostri  Universitati  Parisiensi,  cujus  opinionem  semper 
insequi  desideravimus  maxime,  in  tam  arduo  negotio  ;  qua  responsione 
non  contenti,  per  vos  iterato  requisiti,  ut  pr^efertur,  primitus  nos,  dicta 
nostra  submittendo  determinationi  sanctas  Romanœ  Ecclesia;  ac  Concilii 
generalis,  reducendo  factum  dicto:;  mulieris  ad  quatuor  :  Et  pkimo,  ad 
submissionem  Ecclesine  militantis,  dicimus  quod  moneatur  dicta  mulier 
caritative,  etiam  palam  et  publiée,  eidem  exponcndo  pericula;  et  si, 
monita  légitime,  in  malitia  perseveret,  censetur  suspecta  in  fide.  Q.uoad 
revelationes  sibi  factas  et  etiam  delationem  habitus,  quas  dicit  se  habere 
a  Deo,  nobis  non  videtur  prima  facie  ei  insistendum  vel  ^  credendum, 
nec  fides  adhiberi,  cum  non  appareat  de  sanctitate  vita;  aut  miraculis. 
QuOAD  quartum,  quod  non  sit  in  peccato  mortali,  solus  Deus  novil,  qui 
scrutatur  corda  hominum;  et  cum  lia^c  sint  nobis  ignota  qui  de  occultis 
non  habemus  judicare,  maxime  cum  non  semper  in  examine  dictx' 
fœmin;\;  pnvsentes  tuerimus,  de  qualificatione  ulteriori  nos  referimus 
dominis  theologis  3.  Testibus.  signetis  nostris  huic  prx'senti  schedulœ  •' 
appositis,  die  dominica  xxix.  aprilis,  anno  Domini  millesimo  CCCC. 
XXXI.  »  Sic  signatum  >  :  «  N.  de  Gemeticis.  G.  abbas  de  Corme- 
LIIS  ^.   » 

MaGISTER    RaDULPHUS   ROUSSELLI  7,  UIRIUSQUE   JURIS    DOCTOR,    THESAURA- 
RIUS    ECCLESI.E  ROTHOMAGEXSIS,  DELIBERAVIT    IN    MODUM    QUI    SEQUITLR   : 

«Révérende  in  Christo  pater  et  domine  mi  metuendissime,  et  vos,  do- 
mine et  magister  noster  honorande,  scirc  dignentur  dominationes  vestr^e 
quod,  ultra  id  quod  vobis  in  scriptis  jam  tradidi,  nescirem  quid  plus 
dicere,  nisi  quod  ego  credo  quod  illas  assertiones  sunt  falsce,  mendos;u 
et  caute  repertœ  per  ipsam  mulierem  et  complices  suos,  pro  veniendo 
ad  fines  suos,  pro  parte  sua.  Et  de  ampliori  qualificatione  earum  propo- 
sitionum,  me  refero  ad  dominos  theologos  quorum  qualificationi  adhit- 


I.  ABC  :  scedula.  —  2.  C  :  nec.  —  3-  (?  ■'  theologiœ.  —  4.  A  :  sceditlx  ;  B  : 
cedulx;  C  :  sedulx.  ^-  ^.  A  :  Signale.  —  G.  A  :  G.  ahhè  de  CormeUes.  —  7.  ABC 
en  marge  :  Radulphus  Roiisselli. 


PROCES  DE  CONDAMNATION  DE  JEANNE  D  ARC        30I 

rerc  intendo.  Et  hxc  sint  dicta  cuni  protestationibus  in  talibus  arduis 
fieri  solitis.  Actum  anno  Doniini  millesimo  quadringentesimo  tricesimo 
primo,  ultima  die  aprilis.  »  Sic  signatuiii  '  :  «  Per  servitorcm  vcstrum, 

R.   -   ROUSSELLI.   » 


Magistri    Petrus  MixHKii,  JoiiANNKs  Pigache   et   Ricardus   de    Grou- 

CHETO  5,    BACHALARIl   IN    SACRA    THEOLOGIA,     DELIBERAVERUNT    PER    HUNC 

MODUM   : 

J 

«  Pnvsuppositis  protestationibus  alias  per  nos  expressis,  quibus  adha;- 
remus  ;  super  his  qua;?  per  reverendam  paternitatem  vestram  et  domini 
Inquisitoris  vicariuni  a  nobis  requirebantur,  scilicet,  ut  formaliter  respon- 
deremus  ad  certas  assertiones  cujusdam  mulieris,  quas  audivimus,  an  sint 
contra  fidem  orthodoxam,  sacram  Scripturam,  aut  in  fide  suspectée,  etc.  : 
visum  est  nobis,  et  alias,  et  adhuc  videtur,  quod  formalis  responsio  ad 
dictas  assertiones,  salvo  meliori  judicio,  pendet  ex  certitudine  discretionis 
originis  prastensarum  revelationum  (quam  attingere  minime  sufficimus), 
de  quibus  fit  mentio  in  articulis  per  eamdem  reverendam  paternitatem 
vestram  missis,  quibus  dictiï  assertiones  innituntur.  Quia,  si  a  malo 
spiritu  vel  dcemone  processerint  an  4  propria  industria  confictie  sint, 
nobis  videtur  quam  plurimas  dictarum  assertionum  in  fide  fore  suspectas, 
injuriosas,  contra  bonos  mores,  aut  aliquo  aliorum  modorum  in  sche- 
dula  >  contentorum  esse  infectas.  Si  autem  prtetensa?  revelationes  a  Deo 
vel  bono  spiritu  processerint,  quod  tamen  nobis  non  constat,  non  liceret 
nobis  in  sinistram  partem  interpretari.  Hxc  sunt,  reverendissime  pater 
et  domine,  quas  conscienti^  nostrœ  dictant  super  his  qux  a  nobis  requi- 
rcbatis,  absque  ulla  temeritate  et  cum  omni  correctione  débita.  »  Sic 
signata  <^  :  «  P.  7  Minier,  J.  ^  Pigache,  R.  Grouchet.  » 

MaGISTER  RaDULPHUS  SiLVESTRIS  9,  IN  sacra  THEOLOGIA  BACHALARIUS,- 
DELIBERA  VIT  SECUNDUM  TENOREM  CUJUSDAM  SCHEDUL.E  '"  MANU  SUA 
SIGNAT.E,  eu  JUS    TENOR    TALIS    ESSE    VIDETUR   : 

(■  Prassuppositis  protestationibus  et  submissionibus  debitis,  alias  in 
mea  deliberatione  factis,  quibus  adhasreo  et  quas  pro  repetitis  haberi 
supplice,  révérende  in  Christo   pater  et  domine  mi  metuende,  et  vos, 


I.  C  :  signata. —  2.  C  :  Radulphus. —  3.  ABC  en  marge  :  Petrus  Minerii,  Ricardus 
de  Groucheto  (C  :  Grouceto),  Johaniies  Pigache.  —  4.  AC  :  aut.  —  5.  AB  :  scedula  ; 
C  :  sediila.  —  6.  Q  :  signalum.  —  7.  C  /  Petrus. —  8.  C  :  Jo. —  9.  ABC  en  marge  : 
Radulphus  Silvestris.  —  10.  AB  :  scedulx  ;  C  :  sedulx. 


302  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

révérende  domine  mi,  domine  vicarie  domini  Inquisitoris  ;  assertionum, 
super  quibusdam  praîtensis  revelationibus  alias  transniissarum,  sicut  alias 
dixi,  aliquai  prima  facie,  et  in  forma  sicut  jacent,  apparent  mihi  scanda- 
losœ  ;  aliquœ  suspecta;  in  fide,  aliqua; temerariœ,  errorum  et  malorum  exem- 
plorum  inductivc'e;et  de  ipsarum  propria  qualificatione,  me,  ut  dixi,refe- 
rebam,  et  adhuc  refero,  dominis  et  magistris  meis  superioribus.  Pro  nunc 
tamen,  nihil  asserendo  nisi  quod  asserendum  est,  me  et  dicta  mca  humi- 
liter  submittcndo  benignx  correctioni  vestnc,  révérende  pater  et  domine 
mi,  et  dominorum  et  '  magistrorum  meorum  superiorum,  cum  in  prima 
propositione  dicit  sevidisse  corporaliter  sanctum  Michaelem,  etc.,  et  ita 
de  undecima  propositione,  nescio  utrum  verum  dicat;  sed  timeo  ne  sit 
phantasticum  et  fictum  mendacium.  De  hoc  quod  sanct^e  Katharina  et 
Margareta  eidem  prasceperunt,  ex  mandato  Dei,  quod  assumeret  habitum 
viri,  etc.,  et  quod  mallet  mori  quam  habitum  viri  relinquere,  istud  tcme- 
rarium  mihi  videtur.  De  hoc  quod  pnveHgeret  non  interesse  missarum 
officiis,  et  carere  communione  eucharistiix;,  tcmpore  per  ecclesiam  ordi- 
nato,  quam  hujusmodi  habitum  virilem  relinquere,  scandalosum  videtur 
et  malorum  exemplorum  inductivum.  De  hoc  quod  militanti  Ecclesia;  se 
et  facta  sua  submittere  distulit  et  recusavit,  pluries  monita  et  requisita, 
et,  in  duodecima  propositione,  quod  de  sibi  revelatis  non  vult  se  referre 
ad  determinationem  Ecclesia;  militantis  vel  ad  qucnicumque  hominem 
mundi,  hoc  videtur  schismaticum  -,  suspectum  de  errore,  et  malorum 
exemplorum  inductivum,  quia  plus,  firmius  et  certius  credere  tenetur 
dictis  EcclesiiV  et  ejus  mandatis  obcdire  quam  apparitioni  sibi  facta;, 
forte  phantasticx  et  diabolica^  ;  quia  maligni  spiritus  aliquando  se  trans- 
formant in  similitudinem  angelorum  bonorum.  duoad  secundam  propo- 
sitionem,  de  signo  quod  dicit  habuisse  princeps  ad  quem  mittebatur,  etc., 
nescio  ;  forte  hctivum  est  et  mendacium  adinventum.  Q.uoad  tertiam 
propositioncm,  quod  certa  est  quod  ille  qui  eam  visitavit  et  visitât  est 
sanctus  Michael,  quia  se  talem  nominavit,  etc.,  hoc  temerarium  videtur^ 
quia  non  omni  spiritui  credendum  est;  et  forte  illusio  maligni  spiritus, 
ut  prius.  De  hoc  quod  crédit  ipsa  vera  esse  et  bona,  a^que  firmiter  sicut 
quod  Christus  passus  est  pro  nobis  et  mortuus,  hoc  videtur  suspectum  de 
errore,  et  fidem  nostram  derisioni  exponere,  et  ipsius  firmitatem 
minucre.  De  quarta  propositione,  quod  ccrta  est  de  quibusdam  futuris 
mère  contingentibus  quod  evenient,  sicut  certa  est  '  de  his  quiE  actu 
videt  ante  se,  istud  pr^esumptuosum  videtur,  quia  futura  non  de  necessi- 


I.  C  omet  et.  — '2.  ABC  :  scimaticum.  —  3.  Cornet  est. 


PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  303 

tate  evenient  ;  et,  dato  quod  hoc  csset  a  Deo  revelatum,  hoc  forte  est  per 
quamdain  commuaicationem,  sicut  de  Jona  propheta  qui  prasdixit  : 
«  Adhuc  XL  dies,  et  Nuiive  subvertetur.  »  De  hoc  quod  sanctae  Katha- 
rina  et  Margareta  sibi  rcvelaverunt  quod  Hberabitur,  etc.,  forte  hoc  est 
mendacium  adinventum,  et  jactantia  qutudam.  De  ense  revelato,  forte  a 
niahgno  spiritu  vel  humano  revelatum  fuit,  nec  sibi  credendum  est.  De 
quinta  propositione,  quod  ex  mandato  Dei  assumpsit  habitum  viri,  etc., 
hoc  non  est  verisimile,  sed  magis  scandalosum,  indecens  '  et  inhones- 
tum,  maxime  muHcri  et  puelli^,  quam  se  esse  dicit,  nisi  hoc  facerct  ad 
prceservationem  violentiiu  inferendœ,  propter  virginitatem  scrvandam. 
De  sexta  propositione,  cum,  in  Utteris  quas  scribi  faciebat,  apponebat 
signum  crucis,  signuni  erat  quod  illi  quibus  scribebat  non  facerent  quœ  ^ 
mandabat,  quamvis  signa  significent  ad  placitum,  tamen  suspicari  posset 
quod,  instigante  maUgno  spiritu,  in  contemptum  et  bhispheniiam  Christi 
crucifixi,  qui  est  summa  veritas  et  quem  odit,  hoc  fiebat.  De  residuo 
ejusdem  propositionis,  videtur  qu^edam  superba  jactantia.  De  septima, 
cum  scutifero  quem  nunquam  viderat  se  sociavit,  etc.,  temerarie  fecit  et 
discrimini  se  exposuit  ;  sicut  etiam  per  octavam  propositionem,  cum  se 
de  turri  altissima  prascipitavit,  patere  potest.  Et  cum  spontanée  paternam 
domum  relinquit  contra  parentum  voluntatem,  etc.,  minus  debitus  amor 
et  honor  parentum  fuit,  et  contra  pr^ceptum  de  honore  parentum  ;  et 
forte  qua.'dam  obstinata  malitia  et  duritia  cordis  fuit.  De  octava,  ut  dictum 
est,  cum  se  prxcipitavit  de  turri,  etc.,  fatuum  et  malum  consiUum 
habuit,  et  a  mahgno  >  spiritu  impulsa  fuisse  videtur,  et  signum  despera- 
tionis  ostendit.  Residuum  ejusdem  propositionis  quidam  jactantia  esse, 
potest.  De  nona,  quod  sanctœ  Katharina  et  Margareta  sibi  promiserunt, 
etc.,  nescio  ;  sed  forte  temerarium  fictum  et  superbum  mendacium  esse 
potest.  Quod  non  putat  se  fecisse  opéra  mortalis  peccati,  praesumptionis 
esse  videtur,  et  contra  factum  de  privcipitatione  de  turri.  Circadecimam, 
cum  affirmât  quod  Deus  diligit  quosdam,  etc.,  hoc  bene  stat;  sed  cum 
dicit  quod  sanctas+  Katharina  et  Margareta  non  loquuntur  anglicum,  etc., 
temeraria  assertio  et  qua^dam  blasphemia  videtur,  quia  Deus  omnium 
Dominus  est  et  supremus  provisor,  tam  Anglorum  qùam  citterorum  5  ;  et 
ita,  videtur  dicere  contra  prasceptum  de  dilectione  proximi.  De  undecima, 
quod  amplexata  est  et  osculata  corporaliter  et  sensibiliter  sanctas  Katha- 
rinam  et  Margaretam,  etc.,  phantasticum  et  fictum  mendacium,  vol  illusio 


i.  A  :  incedens  (sic).  —  2.  A  :  tjiial.  —  }.  Q  ;  tnaîo.  —  4.  B  cl  Q  :  sancla. 
■  5.  Cornet  quatii  cxlerorutii. 


304  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

ditmoiuim  esse  videtur  ;  et  si  ipsas  venerata  fuerit  simpliciter  et  sine 
conditione,  forte  discrimini  cujusdam  idolatriit  temerarie  se  submisit. 
De  duodecima  propositionc,  dicitur  sicut  in  prima  tactum  est.  Verum- 
tamen,  révérende  pater  et  domini  mei,  attenta  sexus  muliebris  fragilitate, 
repetend^e  sunt  ei  in  gallico  propositiones  et  assertiones  pra;dictx',  et 
caritative  monenda  est  ut  se  corrigat  et  non  tantum  ■  pnesuniat  in  pnv- 
tensis  revelationibus,  qua."  forte  eideni  a  Mallgno  ~  vel  alias  dictiv  sunt 
et  fabricata.'.  Et  consequenter  dicebam,  ut  conclusio  et  sententia  super 
istis  habenda  certior  sit  et  firmior,  et  nulla  ex  parte  calumniari  valeat, 
mihi  videtur,  salvo  semper  nieliori  judicio,  ad  regia^  majestatis  honorem 
et  vestri,  ac  conscientiarum  pluriniorum  quietem  et  pacificationem,  quod 
praedictïe  assertiones  cuni  suis  debitis  qualificationibus,  signetis  notario- 
rum  munitae,  ad  Sanctam  Sedeni  apostolicam  transmittendi\;  sunt.  Wxc 
sunt,  révérende  in  Christo  patcr,  et  domine  mi,  domine  vicarie  Inquisi- 
toris,  quiv  in  bac  matcria  dicenda  veniunt,cum  omnimoda  correctione  et 
supportatione,  etc.  »  Sic  signata  :  «  R.  Sauvaige.  » 

MERCUKII    XVIII.    î     APRILIS  4    EXHORTATIO     CARITATIVA    FACTA    >     JOH.\NN.K  ^ 

*  Item  consequenter  -,  die  mercuri,  xviii.  dicti  mensis  aprilis, 
anno  ^  millesimo  CCCC.  XXXI.,  nos,  judices  antedicti,  cognos- 
centesjam,  exopinionibusetdeliberationibusplurimorum,iamdocto- 
rum  sacras  theologias  quam  in  jure  canonico,  ac  etiam  licentiatorum 
in  eodem  jure  et  aliorum  in  dictis  facultatibus  graduatorum,  magnos 
et  graves  defectus  in  responsionibus  et  assertionibus  prasdict^e 
Johannae,  quos  nisi  ipsa  emandarei,  gravibus  se  exponebat    pericu- 


*  Die  merciirii  décima  ociava  mensis  aprilis  millesimo  qiiadringentesimo 
Iricesimo  primo  9.  Domiui  judices  et  iiuiaristri  Guillelmiis  '°  Bouchier",  Jaco- 
hus  de  Turoiiia,  Mauricius  de  Quesneyo  '-,  Nicolaus  Midi  el  Guillelmus 
Adelis'5  at  Gerardus  FeuUet,  magistri  in  theologia,  ac  Guillelmus  Hecton  h 
comparuerunt  iii  caméra  qua  detiuetur  dicta  Johanna  prisionaria. 


I .  AC  :  tante  (?).  —  2.  AC  ajoutent  spiritii.  —  5.  C  ajoute  mensis.  —  4.  En 
marge  de  ABC.  —  5.  C  ajoute  ipsi. — 6.  fi  omet  en  marge  :  exhortatio  caritativa 
etc.  —  7.  fi  omet  consequenter.  —  8.  AC  ajoutent  praedicto.  —  9.  U,  fol.  30,  r» 
et  vo.  —  10.  Ms.  :  Guillermus.  —  II.  Ibid.  :  Boucher.  —  12.  Ibid.  :  Oiiercu  ;  ce 
nom  est  répété  en  marge  De  Quercu,  par  l'annotateur.  —  15.  Ms.  :  Adolis.  — 
14.  Ibid.  :  Hector. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  3()) 

lis;idcirco,  ipsam  caritativc  exhortari  et  dulcitcr  admonere  duxi- 
mus,  et  admoneri  facere  per  quamplures  probos  et  scientificos 
viros,  tam  doctores  quaiii  alios,  ut  ad  viam  veritatis  et  sinceram 
fidei  nostra;  professionem  reduceretur.  Hujus  quoque  gratia,  locum 
carceris  d'ictx  Johanna^,  die  supradicta,  adivimus  ;  assistentibus 
nobiscum,  Guillelmo  Boucherii,  Jacobo  de  Tûronia,  Mauricio  de 
Quesneio  ',  Nicolao  Midi,  Guillelmo  Adelie  et  Gerardo  Fueilleti, 
doctoribus  ;  et  Guillelmo /^ûî/'/o//  ',  bachalario  in  sacra  theologia. 

In  quorum  pnesentia,  nos,  episcopus  pra;dictus,  ipsam  Johannam, 
qua:  tune  se  infirmam  esse  dicebat,  allocuti  sumus,  dicentes 
eidem  quod  pnvnominati  doctores  et  magistri  ad  ipsam  accesse- 
rant  familiariter  et  caritative,  in  inHrmitate  sua  visitantes  eamdem  ad 
ipsius  consolationem  et  confortationem.  Deinceps  eidem  narravi- 
mus  qualiter,  multis  et  diversis  diebus,  in  prœsentia  plurimorum 
sapientum  virorum  fuerat  interrogata  super  magnis  et  arduis  rébus 
materiam  fidei  concernentibus  ;  ad  qu^  etiam  varia  et  diversa  res- 
ponderat,  quie  attendentes  litterati  et  scientifici  viri  et  diligenter 
considérantes,  notaverant  '  plurima  dicta  et  confessa  -^  per  eam  esse 
periculosa  in  fide  ;  et  quia  ipsa  >'  erat  mulier  illitterata  et  ignorans 
scripturas,  offerebamus  eidem  exhibere  doctos  et  scientificos,  pro- 
bos et  benivofos  viros,  qui  ipsam  débite  informarent.  Adhortaba- 
murqae  doctores  et  magistros  ibidem  prassentes  quatenus,  sub 
omni    debito     fidelitatis    quo    ad    veram   doctrinam    fidei    erant 


Primo  doiiiiiius  episcopus  exposuil  qualiter  ipsa  fohamia,  per  pliires  aies, 
fuerat  in  magna  et  ardua  materia  interrogata,  et  in  prœsentia  notahilium  cle- 
ricorum,  etc.  Item,  idem  dominus  [dixit^^  quod  domini  clerici  plura  per  dictam 
Johannam  dicta  et  facta  videru)it,  quihus  videtur  quod  in  plurihus  fuit  deffec- 
tus,  etc.  Item,  quia  uesciret  cognoscere  et  discernere  de  aliquibus  insuo  processu 
contentis,  an  essent  contra  fidem  nostram,  sacram  doctrinam.  et  doctoruni  ah 
Ecclesia  approhatorum,  offerebant  eidem  dare  bonum  consilinm  et  saluhre,  pro 
advisando  ipsam.  Et  quod  advisare  vellet  de  accipiendo  et  eligendo  aliquem  seu 
aliquos  de  ipsis  assistentibus,  ad  se  consuïendum  qualiter  se  babere  debebat  ; 

I.  AC  :  Quesneyo.  —  2.  C  :  Haitton. —  3.  AB  :  iiotuvcrunt.  —  4.AC  uonfessaUi. 
—  ) .  Q  omet  ipsa . 

Procès  de  Jf.anne  d'Arc.  20 


3o6  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

adstricti,  cidem  Johannas,  ad  salutem  anima,'  et  coiporis  ejus,  fruc- 
tuosum  consilium  pra.^starent  ;  et  si  quos  ipsa  Johanna  alios  ab 
illis  cogiiosceret  ad  hoc  aptos,  ofFerebamus  alios  sibi  administrare  ', 
ad  sibi  praestandum  consilium  et  instructionem  de  his  quit  habe- 
ret  agere,  tenere  et  credere  ;  adjungendo  quod  eramus  ecclesiastici 
viri  ad  hoc  vocati,  voluntarii  et  inclinati,  paratique  attendere  ad 
salutem  animai  et  corporis  procurandam,  omnibus  viis  possibiUbus, 
quemadmodum  pro  nostris  propinquis  et  pro  nobismet  ipsis  facere- 
mus.  Et  singulis  diebus  contenti  eramus  hujuscemodi  viros  sibi 
administrare  pro  ejus  instructione  débita,  et  generaliter  omne  illud 
agere  quod  Ecclesia  in  talibus  consuevit,  quic  non  claudit  gremium 
redeunti.  Finaliter  eidem  Johannas  diximus  quod  pritsentem  admo- 
nitionem  salutiferam  bene  consideraret  ac  efhcaciter  insequeretur. 
Quod  si  istis  contrairet,  innitendo  proprio  sensui  et  capiti  inex- 
perto,  eam  nos  relinquere  oporteret  ;  ex  quo  considerare  poterat 
quale  periculum  exinde  sibi  accideret  ;  quod  nos  totis  viribus 
totaque  affectione  vitare  qua^rebamus. 

Ad  quie  dicta  Johanna  respondit  '  quod  regratiabatur  de  his 
quas  sibi  dicebamus  pro  sua  sainte;  dicens  ulterius  :  «  Videtur  mihi 
quod  sum  in  magno  periculo  mortis,  visa  infirmitate  quam  habeo;  et 
si  ita  sit  quod  Deus  velit  facere  placitum  suum  de  me,  ego  requiro 
vos  quod  habeam  confessionem,  sacramentum  eucharistia.-  et  quod 
sepeliar  in  sancta  terra.  « 


et,  nisi  eligeret,  tnilterent  domini  jiuliccs  de  ipsis  doiniiiis  docloribus  ad  eam, 
pro  ipsa  coiisulenda  cl  reducenda. 

llem,  quod  eliain  ojferebanl  domini  judices  dare  eidem  Johannx  consilium, 
doiiorcs  in  sacra  Iheologia  el  jure  canonico  cl  civili. 

Ileni,  dictum  fuil  ei  quod,  nisi  vellel  accipere  consilium,  el  facere  per  consi- 
lium Ecclesiœ,  ipsa  esset  in  maximo  periculo. 

Respond  ad  ce  :  «  Il  me  semble,  veu  la  maladie  que  j'ay,  que  je  suis 
en  grant  péril  de  mort.  Et  se  ainsi  est  que  Dieu  veuille  faire  son  plai- 
sir de  moy,  je  vous  requier  avoir  confession,  et  mon  Saulveur  aussi,  et 
en  la  terre  saincte  » . 

I.  C  ;  ministrarc.  —  2.  C  en  marge  .•  Responsio  Johannx. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  307 

Tune  fuit  ei  dictum  quod,  si  vellet  habere  sacramenta  Ecclesiœ, 
oportebat  quod  confiteretur  tanquam  bona  catliolica,  et  etiani  quod 
se  submitteret  Ecclesiiu,  et  quod,  si  perseveraret  in  illo  proposito 
de  non  submittendo  se  Ecclesix^  non  poterant  sibi  ministrari  sacra- 
menta quiç  petebat,  excepto  sacramento  pœnitentiae,  quod  semper 
eramus  parati  exhibere.  Ipsa  vero  respondit  :  «  Ego  nescirem  vobis 
aliud  quid  dicere.  » 

Item  fuit  ei  dictum  quod,  quanto  plus  timebat  de  vita,  pro 
infirmitate  quam  habebat,  tanto  plus  debebat  emendare  vitam 
suam  ;  et  non  haberet  jura  Ecclesiiti,  sicut  catliolica,  nisi  ipsa  sub- 
mitteret se  ipsi  Ecclesia:;.  Respondit  :  «  Si  corpus  moriatur  in  car- 
cere,  ego  exspecto  me  quod  faciatis  ipsum  poni  in  terra  sancta;  si 
non  faciatis  ipsum  poni,  ego  me  exspecto  ad  Deum.  » 

Item  fuit  sibi  dictum  quod  alias  ipsa  dixerat  in  suo  processu  quod, 
si  ipsa  dixerat  aut  fecerat  aliquid  quod  esset  contra  lidem  nostram 
christianam  ordinatama  Deo,  ipsa  non  vellet  sustinere.  Respondit: 
«  Ego  refero  me  '  ad  responsionem  quani  de  hoc  feci,  et  ad  Domi- 
num.  » 


Ad  ce  luy  fut  dit  :  «  Se  vouioiés  avoir  les  droictures  et  sacremens  de 
l'Eglise,  il  fauldroit  que  vous  feissiez  comme  les  bons  catholiques 
doyvent  faire  et  vous  submeissiés  à  saincte  Eglise.  »  Respond  :  «  Je  ne 
vous  en  sçaroye  maintenant  autre  chose  dire.  » 

Item,  luy  fut  dit  que,  tant  plusse  crainct  de  sa  vie  pour  la  maladie, 
tant  plus  se  devroit  amender  sa  vie  ;  et  neauroit  pas  les  droiz  de  l'Eglise 
comme  catholique,  se  elle  ne  se  submectoit  à  l'Eglise.  Respond  :  «  Se 
le  corps  meurt  en  prison,  je  me  actend  que  le  fociez  meclrè  en  terre 
saincte  ;  se   ne  luy  faictes  mectrc,  je  m'en  actend  à  nostrc  Seigneur,  » 

lient,  luy  fut  [dit]  que  autrefois  elle  avoit  dit  en  son  procès  que,  s'elle 
avoit  fait  ou  dit  quelque  chose  qui  fust  contre  nostre  foy  chrestienne, 
ordonnée  de  nostre  Seigneur,  qu'elle  ne  vouldroit  point  soustenir.  Res- 
pond :  «  Je  m'en  actend  à  la  responce  que  j'en  ay  faicte  et  à  nostre  Sei- 
gneur. » 


i.  A  :  me  refero. 


3o8  PROCts    DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC 

Item,  quia  dicebat  se  habere  plures  revelationes  ex  parte  Dei, 
per  sanctum  Michaelem  et  sanctas  Katharinam  et  Margaretam, 
interrogata  fuit,  si  veniret  aliqua  bona  creatura  affirmans  se  habere 
revelationem  ex  parte  Dei,  tangentem  factum  ipsius  Johaniic-e,  an 
ipsa  crederet  illi.  Respondit  quod  non  est  christianus  in  mundo 
qui  veniret  ad  eam,  et  diceret  se  habere  revelationem,  quin  ipsa 
bene  sciret  an  ille  diceret  verum  aut  non  ;  et  hoc  sciret  per  sanc- 
tas Katharinamet  Margaretam. 

Interrogata  an  ipsane  imaginetur  quod  Dèus  possit  revelare  aH- 
quid  cuidam  bonae  creatura^,  quod  ipsi  Johann^  sit  incognitum  : 
respondit  quod  bonum  est  scire  quod  sic  ;  «  sed  ego  non  crederem  » 
inquit,  «   viro  neque  mulieri,  nisi  ego  haberem  ahquod  signum  ». 

Interrogata  an  ipsa  crédit  quod  sancta'  Scriptura  sit  revelata  a 
Deo  :  respondit  :  «  Vos  bene  scitis,  et  bonum  est  scire  quod  sic.  » 

Item,  fuit  sommata,  exhortata  et  requisita  de  capiendo  bonum 
consilium  a  clericis  et  notabiHbus  doctoribus,  et  idem  consiHum 
credere  pro  salute  animas  su^e. 


Item,  luy  fut  faicte  interrogacion,  pour  ce  qu'elle  dit  avoir  eu  plu- 
sieurs fois  révélacions  de  par  Dieu,  par  sainct  Michiel,  sainctes  Kathe- 
rine et  Marguerite,  se  il  venoit  aucune  bonne  créature  qui  affermas! 
avoir  eu  révélacion  de  par  Dieu,  touchant  le  fait  d'elle,  s'elle  le  croi- 
roit  ;  respond  qu'il  n'y  a  crestien  eu  monde  qui  venist  devers  elle,  qui  se 
deist  avoir  eu  révélacion,  qu'elle  ne  sceust  s'il  disoit  vray  ou  non  ;  et  le 
sçaroit  -  par  sainctes  Katherine  et  Marguerite. 

Interroguée  se  elle  ymagine  point  que  Dieu  puisse  révéler  chose  à 
une  bonne  créature,  qui  luy  soit  incongneue  :  respond  :  «  Il  est  bon  à 
savoir  que  ouil;  mais  je  n'en  croiroye  homme  ne  femme,  se  je  n'avoye 
aucun  signe.  » 

Interroguée  s'elle  croist  que  la  saincte  Escripture  soit  révélée  de  Dieu  : 
respond  :  «  Vous  le  sçavés  bien  ;  et  est  bon  à  savoir  que  ouil.  » 

Item,  fut  sommée,  exortée  et  requise  de  prandre  le  bon  conseil  des 
clercs  et  notables  docteurs,  et  le  croire  pour  le  salut  de  son  âme. 


I.  C  ;  sacra.  —  2.  Ms.  sçavoit. 


PROCES    DK    CONDAMNATION    DR    JEANNE    0  ARC  309 

Iterum  interrogata  an  dicta  sua  et  focta  vellet  submittere  Ecclesiœ 
militanti  :  respondit  finaliter  :  <*  Quidquid  debeat  mihi  contingere, 
ego  non  faciam  vel  dicam  aliud  quam  ante  dixerim  in  processu.  » 

Et  istis  sic  per  nos  actis,  venerabiles  doctores  jam  prasnominati, 
ibidem  assistentes,  exhortati  fuerunt  eam  ad  hoc  potissime  ut  se  et  fac- 
tasua  militanti  Ecclesias  submittere  vellet,  allegantes  eidem  multas 
auctoritates  sacrée  Scripturas  et  exempla,  et  easdem  exponentes. 
Et  signanter  unusipsorum  doctorum,  suam  exhortationem  faciendo, 
adduxit  illud  Matth^ei,  xviii"  :  «  Si  peccaverit  in  te  frater  tuus, 
etc  ».  ;  et  sequitur,  «  si  Ecclesiam  non  audierit,  sit  tibi  sicut  ethni- 
cus  et  pLîblicanus,  etc.  ».  Quœ  verbis  gallicis  dictée  Johannae  expo- 
suit,  dicendo  eidem  finaliter  quod,  nisi  vellet  se  submittere  Eccle- 
siie  et  ei  obedire,  oporteret  quod  relinqueretur  sicut  una  Sarra- 
cena. 

Ad  quod  dicta  Johanna  respondit  quod  erat  bona  christiana  et 
bene  baptizata,  et  sicut  bona  christiana  moreretur. 


Uhiiiia  respoiisio  fuit  quia,  interrogata  au  se  et  facta  sua  subuiitterel  saiic- 
tm  matri  Ecclesix,  videlicet:  «  Quelque  chose  qui  m'en  doive  advenir,  je 
n'en  feray  ou  dire  autre  chose,  car  j'en  ay  dit  devant  au  procès.  » 

Et  his  sic  actis  per  venerabiles  doctores  ihi  adstantes,  videlicet,  magistros 
Guillelmiim  '  Le  Bouchier-,  Maiiriciujn  de  Quesneio  i,Jacohiini  de  Turonia, 
et  Guillehnuni  4  Adelis,  ac  Gerardum  FeuUet,  exhortata  fuit  potissime  ut  se 
et  facta  sua  submittere  vellet  nostrx  matri  Ecclesiœ,  et  hoc,  multis  auctorita- 
tibus  sacrx  Scripturœ  et  exemplis  eidem  fohannae  per  dictas  dominos  doctores 
dictis  et  expositis.  Et  inter  alias  exhortationes,  magister  Nicolaus  Midi, 
suam  exhortationem  faciendo,  adducit  illud  Matthœi  XVIII"  «  Si  peccaverit 
in  te  frater  tuus,  etc.  »  et  sequitur,  «  Si  Ecclesiam  non  audierit,  sit  tibi  sicut 
ethnicus  et  publicanus,  etc.  »  etc.  Et  hoc  verbis  gallicis  dictât  fohannx  exposait 
et  in  fine  dicendo  eidem  quod,  nisi  vellet  se  submittere  Ecclesiœ  et  ei  obcdire, 
oporteret  quod  relinqueretur  sicut  una  sarracena  etc. 

Ad  quod  dicta  fohanna  respondit  quod  erat  bona  christiana  et  bene  baptizata 
et  moreretur  s  sicut  bona  christiana. 


I.  Ms.  :  Guillermum.  —  2.  Ihid.  :  Boucher.  —  3.  Fl>id.  :   Onercu.  —  4.  Ihid.  : 
GuiJtcrmuvi.  —  5.   Ihid.  :  moraretur. 


3IO  PROCES   DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

InteiTOgata,  ex  que  requirit  quod  Ecclesia  ministret  sibi  sacra- 
mentum  eucharistiae,  utrum  vellet  se  submittere  militanti  Ecclesice, 
et  promitteretur  sibi  ministrare  prx^dictum  sacramentum  :  respondit 
quod  de  illa  submissione  non  respondebit  aliud  [quam  feceritj  ;  et 
quod  ipsa  diligit  Deum,  servit  sibi  et  est  bona  christiana  ;  et  vellet 
adjuvare  et  sustinere  Ecclesiam  ex  toto  posse  suo. 

Interrogata  anne  ipsa  vellet  quod  ordinaretur  una  pulchra  et 
notabilis  processio,  pro  reducendo  eam  in  bonum  statum,  si  ipsa 
non  sit  :  respondit  quod  bene  vult  quod  Ecclesia  et  catholici  orent 
pro  ea. 

MERCURH    n.   '    MAIL    ADMOVITIO    PUBLICA    FACTA    PUELL.E  ^. 

Item,  die  mcrcurii,  secunda  mensismaii,  anno  Domini  millesimo 
CCCC.  tricesimo  primo,  nobis  judicibus  antedictis  prassidentibus 
in  caméra  castri  Rothomagensis,  prope  majorem  aulam  ejusdem 
castri;  assistentibus  ibidem  et  ex  ordinatione  nostra  illuc  convoca- 
tis  reverendis  patribus,  dominis  et  magistris  :  Nicolao  de  Gemeticis, 
Guillelmo  de  Cormeliis,  abbatibus,  decretorum  doctoribus  ;  — 
Abbate  Sancti  Audoeni  ;  Priore  Sancti  Laudi  ;  necnon  Petro,  priore 
de  Longavilla  ;  Johanne  de  Nibat,  Jacobo  Gucsdon,  Johanne  Fou- 
fhier,  Mauricio  de  Quesneyo,  Johanne  Fabri,  Guillelmo  Bouche- 
rii,  Petro  Houdenc  \  Johanne  de  Castellione,  Erardo  Emengart  +, 
Ricardo  Prati,  Johanne  Carpentarii,  Petro  Mauricii,  doctoribus;  — 


Interroguée,  puisqu'elle  requiert  que  l'Eglise  luy  baille  son  Créateur, 
s'ellc  se  vouldroit  submectre  à  l'Eglise,  et  on  luy  promectroit  bailler; 
respontl  que  de  celle  submission,  elle  n'en  respondra  autre  chose  qu'elle 
a  fait  ;  et  qu'elle  ayme  Dieu,  le  sert,  et  est  bonne  chrestienne,  et  voul- 
droit aidier  et  soustenir  saincte  Eglise  de  tout  son  povoir. 

Interroguée  s'elle  vouldroit  point  que  on  ordonnas!  une  belle  et 
notable  procession  pour  la  réduire  en  bon  estât,  s'elle  n'y  est  5  :  respond 
qu'elle  veult  très  bien  que  l'Eglise  et  les  catholiques  prient  pour  elle. 


T.  En  marge  de  ABC.  —  2.  BC  omettent  Admonitio puhlica  etc.  —  3.  C  ;  Hodenc. 
-  4.  C  .•  Emeuganl.  —  5.  Ms.  en  marge  :  La  catitelle  de  Messieurs  de  Sarhonne. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  3I? 

Nicolao  Coppcqiiesne  ',  Guillelmo  Haiton  -,  Thoma  de  Courcellis, 
Ricardode  Groucheto  ',  Petro  Minerii,  Radulpho  Silvestris,  Johanne 
Plgarhe,  Johanne  Maugerii  et  Jolianne  Eiide  -^,  bachalariis  in  sacra 
theologia  ;  —  Radulpho  Rousselli,  thesaurario  ecclesia;  Rothoma- 
gensis,  in  utroque;  Johanne  Garini^,  in  canonicojure,  doctoribus;  — 
Roberto  Barberii,  Dion3'sio  Gaslinel  ^,  Johanne  Dulcis,  in  utroque  ; 
Nicolao  de  Venderès,  archidiacono  de  Augo  ;  Johanne  Pinchon,  archi- 
diacono  Josiaci  ;  [Johanne  Brulloti,  cantore  ecclesias  Rothomagen- 
sis  ;  Ricardo  de  Sauls  ^,  Laurentio  de  Busco  ^,  Auberto  Morelli, 
Johanne  de  Quemino,  Johanne  Columbelli,  Radulpho  Angiiy  9, 
Johanne  Tabernarii,  Guerouldo '°  Postelli,  in  canonico  ;  Andréa 
Margmrie,  archidiacono  Parvi-Caleti  ;  Johanne  Ad-Ensem,  ^gidio 
de  Campis,  cancellario  ;  Nicolao  Caval,  canonicis  ecclesia^  Rothoma- 
genisis  ;  —  Guillelmo"  de  Liveto,  Petro  Carré,  Gauffrido  de  Cro- 
teyo,  Burello  de  Cormeliis,  in  civili  jure  licentiatis;  —  Guillelmo  " 
de  Gardinis,  Johanne  Tiphaine,  doctoribus;  Guillelmo '5  de  Caméra, 
licentiato  in  medicina  ;  —  fratre  Ysambardo  de  Petra,  Guillelmo 
Legrant;  Johanne  de  Rosayo,  curato  de  Diicler  ;  fratre  Johanne  de 
Bastis,  Eustachio'-t  Cateleii''^  Reginaldo  Juvenis,  Johanne  Mahom- 
met  "^,  Guillelmo  le  Cauchois,  Johanne  le  Tonnellier  et  Laurentio '^ 
Ducis,  presbyteris  ; 

Nos,  episcopus  praedictus,  allocuti  sunius  dominos  et  magistros 
supradictos,  in  hune  modum  : 

«  Postquam  ista  mulier  ad  plénum  interrogata  fuerat,  et  ad  arti- 
culos,  sibi  judicialiter  ex  parte  promotoris  propositos,  responderat; 
confessiones  ejus  in  certam  formam  assertionum  compendiose  redac- 
tas  transmisimus  doctoribus  et  peritis,  tam  in  sacra  theologia,  quam 
in  jure  canonico  et  civili,  ut  eorum  consultationem  super  his  habe- 
remus.  Et  jamdudum,  ex  plurimorum  sententia  et  opinionibus,  satis 


I.  C  ;  Coppeqiiesne .  —  2.  C  :  Edition.  —  3.  C  ;  Grouccto.  —  4.  AB  :  Heuâe.  — 
5.  C:Geriiii. —  6.  C  :  Gastinelli.  —  7.  AC  :  des  Saiilx.  —  8.  Cet  O  :  Biisto.  — 
9.0  ;  Aii^uy.  —  10.  O  :  Gerouldo.  —  11.  AC  :  Giiilleniio.  —  12.  IbùL,  idem.  — 
13.  C  :  GuiJlernio.  —  14.  C  ;  Eiislacio  ;  O  :  Eustochio.  —  i).  A  :  CatJieleii.  —  16.  A  : 
Miihoninier.  —   17.  C   -.Johanne. 


312  PROCÎ-S    DR    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

cognovimiis  quod  ista   mulier  in  multis  defectuosa  esse  videbaïur, 
quanquam  res  non  sit   adhuc  apud  nos    ultimate  determinata;    et 
antequam  ad  hujusmodi  ultimatam  determinationem  negotii  proce- 
deremus,  visum  est  multis  probis  et  conscientiosis  viris  atque  etiam 
scientificis  plurimum  expedire  ut  omnibus  modis  laboraremus  ipsam 
instruere  super  his  in  quibus  deficere   videbatur,  atque  toto  posse 
nostro  eamdem    reducere   ad  viam  et  agnitionem  veritatis.    Quod 
utique  peragere  totis  desideriis  optavimus  et  optamus.   Id  quoque 
omnes  quserere  debemus,  et  pra^cipue  qui  in  Ecclesia  et  administra- 
tione  divinorum  conversamur,  ut  caritative  sibi  monstremus  quid  ', 
in  dictis   aut  factis  ejus,   a  fide,  veritate  et    religione  dissonat,    et 
caritative  moneamus  ut  su^-e  salutis  memor  esse  velit.  Quam    ob 
causam,    primo  ipsam  reducere   tentavimus   per    plures    notabiles 
doctores  in  theologia,  quos  ad  eam  transmisimus  diversis  vicibus  et 
diversis  diebus,  nunc  istos,  nunc  alios  ;  qui  pro  viribus  ad  istam  rem 
operam    dederunt  cum   omni    mansuetudme,    et   coactione  quali- 
cumque  cessante.  Sed,  praevaiente  astutia  Diaboli,  nondum  in  hoc 
aliquid  proficere  potuerunt.  Ubi  autem  privatam  hujusmodi  admo- 
nitionem  nullum  afFerre  fructum   conspeximus,  visum   est  oppor- 
tunum  ut,  vobis  omnibus  solemnitercongregatis,  ista  muHer  dulci- 
ter  et  caritative  admoneretur  super  ejus  reductione  praefata  ;    quia 
forsan  prassentia  vestra  et  exhortatio  a  pkuimis  facta  ipsam  faciUùs 
ad  humilitatem  et  obedientiam  inducet,  ut  non  acquiesçât   nimium 
suai    sententiiç;  sed  credat  consiho   proborum    et  sapientum   qui 
sciunt  jura  divina  et  humana,  negravibus  se  pericuHs  exponat,  qui- 
bus et  anima  et  corpus  ejus  periclitari  possent.  Et  ad  hanc  admoni- 
tionem  =   faciendam,  deputavimus  unum  doctissimum,  antiquum 
magistrum  in  theologia,  in  taHbus  singulariter  expertum,  videlicet 
magistrum  Johannem  de  Castellione,  archidiaconum  Ebroicensem, 
qui,  si  placet,  ad  pr^esens  hoc  onus   accipiet    de    aperiendo    eidem 
mulieri  aliqua   puncta  certa   in  quibus  deficere  videtur,  prout   ex 
consiUis  et  deHberationibus  peritorum  recollegimus,  et   eam  indu- 

I.  O  :quod.  —  i.-  A  :  ammonitionein  ;  C  :  monitionevi. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  313 

cendo  utab  hujusmodi  defcctibus  et  criminibus  rccedere  velit  atque 
viam  veritatis  agiioscere.  Ideo  nunc  istcl  millier  coram  vobis  hic 
adducetur,  et,  ut  prnemissum  est,  admonebitur  ;  et  si  aliquis  quid- 
quam  boni  fiicere  aut  dicere  possit,  pro  ejus  fiiciliori  reductione  et 
salutifera  instructione,  ad  salutem  animne  et  corporis  ejus,  rogamus 
ut  nobis  illud  aperire  aut  in  médium  afFere  non  recuset.  » 

*  Ipsa  vero  adveniente  et  adducta  illa  die  coram  nobis,  judicibus 
prasfatis  ',  nos,  episcopus  pr^edictus -,  vice  nostra  et  alterius  conju- 
dicis,  monuimus  eamdem  Johannam  ut  acquiesceret  consilio  et  mo- 
nitionibus  sibi  faciendis  per  dominum  archidiaconum  pr^efatum, 
sacrée  theologise  professorem,  qui  sibi  diceret  multa  bona  pro  salute 
anima?  et  corporis,  et  sibi  acquiesceret.  Quod  si  non  faceret,  expo- 
neret  se  discrimini  corporis  et  animée,  multa,  juxta  tenorem  sche- 
duliç  '  inferius  insert^e,  dictée  Johann^e  exponendo. 

Etdeinde  nos,  judices  pn^efati,  rogavimus  eumdem  dominum  archi- 
diaconum quod  in  facto  dictarum  monitionum  caritative  procederet  K 
Qui  dominus  archidiaconus,  parendo  mandatis  nostris,  eamdem 
Johannam   incipiendo  docere  et  instruere,    primo,  eidem  Johann^e 


*  Ipsa  vero  adveniente  et  adducta  illa  die  coram  dominis  judicibus,  praefa- 
tus  dominus  episcopus  monuit  eam.  ut  acquiesceret  consilio  et  monitionibus  sibi 
faciendis  per  magistrum  Johannem  (^^  Chasteillon,  doctorem  sacrœ  theologige, 
qui  diceret  sibi  multa  boiia  pro  sainte  auiniœ  et  corporis,  et  sibi  acquiesceret  ; 
quod  si  non  faceret,  exponente  se  discrimini  corporis  et  animœ,  multa  juxta 
tenorem  schedulœ  prxinsertae  sibi  exponendo;  et  deinde  roganteni  (sic)  ipsi 
domini  judices  prxfatuni  magistrum  Johannem  de  Chasteillon  quod  in  facto 
dictarum  m,onitionum  caritative  procederet.  Oui  magister  fohannes  de  Chas- 
teillon eam  unniuit,  ut  continetur  in  scheclula,  sic  intitiilata  :  «  Sequuntur 
aliqua  pro  memoria  dicendorum  dum  Johanna  monehhur,  etc.  » 

Et  antequani  iucipcret,  dixit  quod  priinitus  fidèles  >  eraiil  obJigati  ad  fidern 
christianam  et  articnios  fidei  tcueudum  et  credendum. 


l.  A  :  pntdictns  (sic).  —  2.  A  :  prxfatiis.  —  ^.  AB  :  scedulx ;  C  :  seJiilif. 
—  4.  AC  en  marge  :  Monitio  et  exhortatio  caritativa  facta  Johannse  per  magistrum 
Jotninneni de Castellione(C  :  de  Chasteillon)  ;  Ben  marge  :  Exhortatio  facta  Johaniiz  per 
Johannem  de  Castellione.  —  > .  Le  nis.  ajoute  et.  (U,  fol.  26  '"). 


314  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE     D  ARC 

exposuit  quod  omnes  Christi  fidèles  tenebantur  et  erant  obligati  ad 
fidemchristianam  et  articules  fidei  tenendumet  credendum;  eamque 
monuitet  requisivit,  per  modum  monitionis  generalis,  ut  se  et  facta 
sua  et  dicta  velletcorrigere  et  emendare,  juxta  deliberationem  venera- 
bilium  doctorum  et  magistrorum,  tam  in  jure  divine  quamcanonico 
et  civili  peritorum. 

Ad  quam  monitionem  generalem,  ipsa  Johanna  respondit  :  «  Z/^q 
vostre  livre  »,  scilicet  schedulam  '  quam  tenebat  dictus  dominus 
archidiaconus,  «  et  puis  je  vous  respondray .  Je  meactens  ^  à  Dieu,  mon 
créateur  de  tout  ;  je  Vayme  de  tout  mon  cuer  ». 

Et  deinde  interrogata  si  ad  dictam  monitionem  generalem  volebat 
amplius  respondere  :  respondit  :  «/<^  me  actens  '  à  mon  juge:  c'est  le 
Roy  du  ciel  et  de  la  terre.  » 

Postea  vero  dictus  dominus  archidiaconus,  procedendo  ad  moni- 
tiones  particulares  eidem  Johannre  faciendas,  juxta  tenorem  sche- 
dula;'*  sequentis,  sicexorsusest: 

I.  «  In  primis  recitavit  qualiter  alias  dixit  quod,  si  reperiretur  in 
dictiset  factis  ejus  aliquid  perversum  et  hoc  sibi  per  clericos  osten- 
deretur,  ipsa  vellet  emendare.  In  quo  bene  et  laudabiliter  dicebat, 
nam  quilibet  christianus  débet  hanc  humilitatem  habere,  ut  semper 
se  paratum  reddat  obedire  sapientioribus  et  magis  credere  judicio 
bonorum  et  sapientum  virorum  quam  proprise  sententi^e.  Deinceps 
autem,  dicta  et  facta  ejus  multis  diebus  per  doctores  et  clericos  exa- 


El  fiiif  sibi  l'xposiluni,  secuudum  forniani  prœccdcntis  monitionis  generalis. 

Et  reqnisita  si  vêtit  corrigere  et  se  emendare  juxta  deliberationem  peritorum., 
respond  :  «  Luisez  vostre  livre  »,  c'est  assavoir  la  cédule  que  tenoit  le 
dit  monseigneur  l'ârcediacre,  «  et  puis  je  vous  respondray.  Je  me  actend 
à  Dieu,  mon  créateur,  de  tout  ;  je  l'aime  de  tout  mon  cueur  >>. 

Et  interroguée  s'elle  veult  plus  respondre  à  celle  monicion  générale  : 
respond  :  «  Je  m'en  actend  à  mon  juge  :  c'est  le  Roy  du  ciel  et  de  la 
terre  >.  » 


I .  AB : scedutam  ; C : sediilam .  —  2 .  AB  : attens  ; C : m'atens.  —  5 .  ABC  :  attetis . - 
4.  AB  :  scedidx ;  C  : seduta;.  —  S-  U,  fol.  26,  ro. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  315 

minata  diligenter  fuerunt.  In  quibus  reperiuntur  multi  et  magni 
defectus;  quos  tamen  si  humiliter  emendare  voluerit,  velut  bonam 
et  devotam  christianam  decet,  ecclesiastici  viri  misericorditer  et 
caritative  secum  agere  parati  sunt  pro  ejus  salute.  Si  vero,  per  super- 
biam  et  arrogantiam,  velit  persistere  in  opinione  propria,  credens 
se  plus  intelligere  in  his  quas  sunt  fidei,  quam  doctores  et  litterati 
viri,  gravibus  se  exponeret  periculis.  » 

II.  «  Item,  sibi  exposuit  qualitcr  de  revelationibus  et  apparitio- 
nibus  quas  dixit  se  iiabere,  ipsa  non  vult  se  submittere  Ecclesiae 
militant!  nec  homini  vivent!,  sed  ad  solum  Deum  vult  dicta  sua  et 
facta  referre.  Declaravitque  sibi,  circa  hoc,  quid  est  Ecclesia  militans, 
et  quam  auctoritatem  habet  a  Deo,  et  in  quibus  auctoritas  illa  resi- 
det  ;  et  qualiter  quilibet  christianus  tenetur  credere  esse  unam  sanc- 
tam  Ecclesiam  catholicam,  quiç  semper  regitur  a  Spiritu  Sancto  et 
nunquam  errât  aut  déficit;  cui  etiam  unusquisque  catholicus  tenetur 
obedire  tanquam  filius  matri,  et  omnia  dicta  et  focta  sua  détermi- 
nation i  illius  submittere  ;  nec  aliquis,  quascumque  apparitiones  vel 
revelationes  habeat,  débet  se  propterea  subtrahere  judicio  Ecclesiaî^ 
cum  etiam  apostoli  submiserintscripta  sua  Ecclesia;  et  tota'  Scrip- 
tura,  quas  a  Deo  revelata  est  nobis  traditur  credenda  per  matrem  Eccle- 
siam, qua^  est  régula  infalHbilis  cui  nos  oportet  per  omnia  confor- 
mari,  absque  schismate  ^  aut  divisione  qualicumque,  veluti  in  pie- 
risque  locis  docet  apostolus  Paulus,  etc.  Etiam  revelatio  facta  a  Deo 
semper  inducit  ad  obedientiam  et  humilitatem  tenendam  in  ordine 
ad  superiores  et  ad  Ecclesiam,  et  nunquam  ad  contrarium;  nec  vult 
Dominus  quod  quis  priçsumat  se  dicereipsi  soli  Domino  subditum, 
aut  dicta  sua  et  facta  ad  ipsum  solum  referre;  imo  tradidit  viris 
ecclesiasticis  et  commisit  auctoritatem  et  potestatem  cognoscendi  et 
dijudicandi  de  factis  fidelium,  sive  bonis,  sive  malis  ;  quos  qui  sper- 
nit,  Deum  spernit,  et  qui  ipsos  audit,  Deum  audit.  Finaliter  admo- 
nuit  eam  quod  credat  ipsam  Ecclesiam  catholicam  non  posse  errare 
aut  aliquem  injuste  judicare,  quia  qui   hoc  non  crédit  errât  contra 

I.  .-^   ;  toto  (sic).  —  2.  A  :  scisiihite. 


3l6  PROCÈS     DE     CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

illum  articulum  fidei,  Unain  sancUim,  etc.,  qui  tune  ad  longuni  (uit 
ei  expositus  ;  et  si  quis  in  iioc  pertinaciter  manserit,  hx^reticus  cen- 
setur.  Admonita  fuit  etiam  consequenter  quod  submittat  omnia 
dicta  et  facta  sua,  qusecumque  sint,  pureet  simpliciter,  judiciosanc- 
t£e  matris  Ecclesia;  et  ejus  determinationi,  quia  qui  hoc  non  facit 
sciiismaticus'  est,  et  se  maie  senti  reostendit  de  sanctitate  ipsiusEccle- 
sise  et  infallibili  ejus  directione  per  Spiritum  Sanctum;  adjungendo 
graves  pœnas  quas  jura  canonica  taliter  deviantibus  decernunt  infli- 
gendas.  » 

III.  «  Item,  eidem  declaratum  fuit  qualiter  jani  longo  tempore 
perseveraverit  portare,  contra  honestatem  sui  sexus,  habitum  virilem, 
in  modum  hominumariTiatorum,et  assidue  portât  sine  quacumque 
necessitate;  quod  est  scandalosum,  contrarium  bonis  et  honestis 
moribus  ;  habendo  etiam  capillos  tonsos  in  rotundum  ;  et  ha^c  sunt 
etiam  contra  pr^eceptum  Dei,  positum  Deuteron.  xxii'':  «  Non 
induetur  mulier,  etc.  »  ;  contra  praeceptuni  Apostoli,  dicentis  quod 
mulier  débet  velare  caput  suum  ;  contra  proiiibitiones  Ecclesiœ,  in 
sacris  Conciliis  generalibus  factas  ;  contra  doctrinam  Sanctorum  et 
doctorum,  tam  sacra;  theologiœ  quam  juris  canonici  ;  quodque  sunt 
res  mali  exempli  apud  cieteras  mulieres,  etc.  Et  pntcipue  in  hoc 
graviter  deficiebat  dicta  Johaiina  quod,  pro  curiositate  portandi 
illum  deformem  habitum,  pr:ieeligebat  non  suscipere  sacramentum 
eucharistie^  in  tempore  ordinato  per  Ecclesiam,  quam  hujusmodi 
habitum  relinquere  et  alterum  accipere,  in  quo  décanter  et  reve- 
renter  ipsum  sacramentum  recipere  posset;  contemnendo  in  hoc 
pra^ceptum  Ecclesiic,  propter  talem  curiositatem,  licet  tamen  super 
hoc  fuerit  pluries  monita,  et  maxime  circafesta  Paschalia,  cum  dice- 
ret  se  velle  audire  missam  et  suscipere  sacramentum  eucharisti;t,  et 
hoc  plurimum  desiderare  ;  et  tune  dictum  fuit  eidem  quod  accipe- 
ret  vestem  muliebrem,  quod  facere  recusaverat  et  recusabat  :  in  qui- 
bus,  ostendebat  se  graviter  peccare.  Quare  admonebat  eam  ab  his 
supersedere,  et  ut  prredictam  vestem  virilem  relinquere  vellet.   » 

I .  AC  :  scismatinh. 


PROCES    DH    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  317 

IV.  «  Item,  quod  dicta  Johanna,  non  contenta  portare  istum 
habitum  cum  circumstantiis  pntdictis,  imo  etiam  volebal  sustinerc 
quod  bene  faciebat  et  non  peccabat.  Dicere  autem  quod  aliquis 
bene  faciat  veniendo  contra  doctrinas  Sanctorum,  prascepta  Dei  et 
Apostolorum,  contemnendo  ctiam  prajceptum  Ecclesia:,  propter 
curiositatem  unius  indecentis  et  inhonesti  habitus,  est  error  in  fide; 
et  qui  vellet  hoc  pertinaciter  defendere  in  hasresim  laberetur.  Ulte- 
rius  etiam  ista  peccata  volebat  attribuere  Deo  et  Sanctis;  in  quo 
blasphémât  Deum  et  Sanctas,  attribuendo  eis  quod  ipsis  non  con- 
venit;  nam  Deus  et  Sancta;  volunt  quod  servetur  omnis  honestas, 
quod  peccata,  curiositates  et  aha  evitentur  ;  nec  volunt  quod  pra;- 
ccpta  Ecclesii^  propter  talia  contemnantur.  Ideo  admonebat  eam 
quod  desisteret  dicere  taies  blasphemias,  nec  pr^esumeret  talia  attri- 
buere Deo  et  Sanctis,  et,  tanquam  licita,  defendere.  » 

y.  «  Item,  quod  quamplures  solemnes  et  notabiles  clerici  consi- 
deraverunt  et  diligenter  viderunt  ea  quas  de  revelationibus  et  appa- 
ritionibus  dicta  Johanna  protulerat,  et,  attentis  evidentibus  menda- 
ciis  quai  de  corona  delata  ad  Karolum  et  adventu  angelorum  ad 
ipsum  confinxerat,  quse  tum  '  per  illos  [qui]  in  ilhs  partibus  dein- 
ceps  fuerunt,  tum  peralios,  satis  agnoscuntur  esse  mendosa  et  con- 
ficta;  consideratis  etiam  illis  quie  dicebat  de  osculis  et  amplexibus 
sanctarum  Katharin^-e  et  Margaret^e,  et  quod  eas  dicebat  quotidie  % 
etiam  multotiens,  venire  ad  eam  sine  speciali  effectu,  sine  apparen- 
tia,  propter  quam  tam  fréquenter  ipsas  advenire  deceret,  quod  nus- 
quam  Sancti  et  Sanctas  in  talibus  apparitionibus  miraculosis  facere 
consueverunt;  quodque  dicebat  senihil  scire  de  membris  et  circum- 
stantiis earum,  prasterquam  de  capitibus,  quod  nuUo  modo  concor- 
dat tam  frequenti  visioni;  attentis  etiam  multis  qu£e  dicebat  sibi 
praecepta  esse  de  portando  habitum,  de  taciendo  istas  responsiones 
quales  in  judicio  fecit,  qu*  non  conveniunt  praeceptis  Dei  et  Sanc- 
tarum, nec  ab  eis  pn\jcipi  credenda  sunt  ;  una  cum  casteris  multis 
quiu  doctores  et  periti  in  hac  materia  bene  consideraverunt  :  vident 

i.C   ;  linic.  —  2.  A  :  iolhidic  ;  C  :  quothidie.  ^ 


3l8  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'ARC 

et  agnoscunt  hujusmodi  revelationes  et  apparitiones  non  fuisse  sibi 
datas  a  Deo,  quemadmodum  jactabat  se'.  Et  fuit  sibi  ostensum 
quantum  periculum  est  aliquem  de  se  tantum  praîsumere  quod 
reputet  se  idoneum  ad  taies  apparitiones  et  revelationes  habendas, 
quod  propterea  mentiatur  de  bis  qu^e  pertinent  ad  Deum,  false 
prophetizando  et  divinando  quod  a  Deo  non  habet,  sed  ex  fictione 
cordis  sui  adinvenit;  unde  potest  sequi  seductio  populorum,  susci- 
tatio  novarum  sectaram  et  multa  aiia  nefanda  in  subversionem 
Ecclesia;  et  populi  catholici.  Qualiter  etiam  grave  est  periculum  scru- 
tari  curiose  qux  supra  se  sunt,  et  novis  rébus  velle  credere,  prseter 
consilium  Ecclesize  et  prœlatorum,  aut  etiam  novas  et  insolitas  res 
adinvenire;  nam  dicmones  talibus  curiositatibus  soient  se  immis- 
cere,  vel  occultis  instinctibus,  vel  manifestis  apparitionibus  trans- 
figurantes se  in  angelos  lucis,  et,  sub  specie  pietatis  aut  alicujus 
boni,  trahentes  ad  pacta  pestifera  et  in  errorem  mittentes,  Deo  hoc 
permittente  propter  pra;sumptionem  hominum  qui  talibus  curiosi- 
tatibus se  ipsos  implicare  audent.  Ideo  admonebat  eam  quod  taies 
vanitates,  talia  mendacia  dicere  desineret  et  ad  viam  rediret  vcri- 
tatis.  » 

VI.  «  Item  quod,  ex  ista  radice  revelationum  sic  confictarum,  in 
multa  alla  crimina  proruperat,  utputa  quod,  usurpando  sibi  illud 
quod  Dei  proprium  est,  praesumat  ^  dicere  futura  contingentia  et 
asserere,  ac  etiam  occulta  prassentia,  sicut  ensem  sub  terra  abscon- 
ditum;  atque  etiam  jactaverat  se  quod  certitudinaliter  sciebat  de 
quibusdam  personis  quod  sunt  dilecta;  a  Deo;  et  de  se  ipsa,  quod 
sciebat  se  esse  consecutam  remissionem  peccati  quod  perpetraverat 
se  prœcipitando  a  turri  de  Beaurevoir:  qua;  sunt  divinatoria,  praï- 
sumptuosa  et  temeraria  ;  quodque  etiam  dicebat  se  adorasse  res  inso- 
litas sibi  apparentes,  cum  tamen  nuUam  sufficientem  certitudinem 
se  habere  référât,  propter  quam  deberet  credere  illas  esse  bonos 
spiritus;  neque  super  hoc  habuerat  consilium  curati  proprii  aut 
alterius  ecclesiastici  viri,  jactando  se  de  re,    in  hoc,  cui  periculum 

I.  Q  omet  se.  —  2.  A  :  présumerai. 


PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  319 

idolatriiu  imminet,  ac  temerarie  credens  quod  adeo  leviter 
credi  non  deberet,  este  etiam  quod  res  aliqu^  sibi  hoc  modo 
apparerent  (quod  tamen  fictum  esse  videtur).  Audebat  etiam  pnx^- 
terea  dicere  quod  credebat  res  sibi  apparentes  esse  sanctas  Katha- 
rinam  et  Margaretam  et  angelos,  a.'que  tirmiter  sicut  credebat  fidem 
christianam;  in  quo  temerarie  credebat,  et  videbatur  sentire  quod 
non  sit  major  aut  potior  ratio  credendi  fidem  christianam  et  ejus 
articulos  qui  per  Ecclesiam  nobis  traduntur,  quam  ahquas  res  novo 
et  insolito  modo  apparentes;  de  quibus  nulla  determinatio,  nulla 
consultatio  Ecclesii^'habetur,  imomagis  aChristo,  Sanctis  et  Ecciesia 
praeceptum  est  ne  taHbus  apparitionibus  levis  credulitas  adhibeatur. 
Et  fuit  sibi  dictum  quod  bene  seadvisaret.  » 

Dum  vero  prasfatus  archidiaconus  ipsi  Johann^e  prasmissa  expo- 
suisset  verbis  gallicis,  juxta  tenorem  pr^edicti  memoriahs,  ipsa  res- 
pondit  ea  qua;  sequuntur  '  : 

*Et  primo,  ad  ea  qnx  sibi  dicta  fuerant  in  primo  et  secundo 
articulis  ipsius  memoriaUs,  respondit  :  «  Ego  tantum  nunc  -  de  his 
respondeo  quantum  ad  ahas  respondi.  » 

Et  cum  sibi  declaratum  esset  quid  est  Ecciesia  miHtans,  et  admo- 
neretur  de  tenendo  et  credendo  ilium  articulum  Unam  sanctam, 
etc.,  et  quod  Ecclesiîe  militanti  se  submitteret,  juxta  tenorem 
secundi  articuH  pr^edicti  memorialis  :  respondit  :  «  Ego  bene  credo 
Ecclesiam  exsistentem  hic  inferius  ;  sed  de  meis  factis  et  dictis,  sicut 
alias  ego  dixi,  ego  me  exspecto  et  refero  ad  Dominum  Deum.  »Item 


*Iteiii  luy  fut  dit  :  «  Autrefois  vous  avez  dit  que  vos  fais  leusscnt  veus 
et  visitez  contre,  comme  il  est  contenu  en  la  cédule  précédante.»  Respond 
que  autant  en  respond  elle  maintenant. 

Item  luy  fut  déclairé  que  c'est  que  l'Eglise  militante,  etc.  Et  admones- 
tée de  croire  et  tenir  l'article  Uiiaiu  sauctani  Ecclesiam,  etc.,  et  à  l'Eglise 
militante  se  submeictre  :  respond  :  «  Je  croy  bien  l'Eglise  de  cy  bas  ; 
mais  de  mes  fais  et  dis,    ainsi  que  autrefois   j'ay  dit,  je  me  actend  [et] 


I .  ABC  en  marge  :  Reipoiisiojohannsc  {BC  ajoutent  adprxdicta).  —  2.  C  omet  mmc. 


320  PROCES    DE    CONDAMNATIOX    DE    JEANNE    D  ARC 

dicit:  «  Ego  bene  credo  quod  Ecclesia  militansnon  potest  errare,  nec 
deficere;  sed,  quantum  ad  dicta  et  facta  mea,  ego  pono  ipsa  '  et 
refero  ex  toto  ad  Deum,  qui  fecit  mihi  facere  quidquid  ego  feci.  » 
Item  dicit  quod  submittit  se  Deo,  suo  creatori,  qui  sibi  fecit  hi\.^c 
facere;  et  se  refert  ad  ipsum  et  ad  propriam  personani  suam. 

Interrogata  an  velit  dicere  quod  non  liabet  judicem  in  terris,  et 
an  dominus  noster  Papa  sitne  judex  ejus:  respondit  :  «  Ego  non 
dicam  vobis  de  hoc  aliud.  Ego  habeo  bonum  magistrum,  videlicet 
Deum,  ad  quem  ego  exspecto  me  de  toto,  et  non  ad  alium.  » 

Item,  cum  ei  diceretur  quod,  si  non  vellet  credere  Ecclesia  et 
eiiam  credere  illum  articulum  Uiiaiii  saiiclam  Ecclesiam  catholicam, 
ipsa  esset  hctretica  hoc  sustinendo,  et  per  aHos  judices  puniretur 
pœna  ignis:  respondit  ^  :  «  Ego  non  dicam  vobis  de  hoc  aUud.  Et  si 
ego  viderem  ignem,  ego  dicerem  totum  illud  quod  dico  vobis,  et 
non  facercm  de  hoc  ahud.   » 

Interrogata  utrum,  si  >  sacrum  Conciliuni  générale  ut  dominus 
noster  Papa,  Cardinales  et  ca^teri  de  Ecclesia  essent  hic,  ipsa  velletne 


rapporte  à  Dieu.  »  Ilein  dit  :  «  Jecrov  bien  que  l'Eglise  militant  ne  peust 
errer  ou  faillir  ;  mais,  quant  à  mes  diz  et  mes  fais,  je  les  meicts  et  raporte 
du  tout  à  Dieu,  qui  me  a  fait  faire  ce  que  je  ay  fait.  »  Item  dit  qu'elle  se 
submect  à  Dieu,  son  créateur,  qui  liiy  a  fait  faire;  et  s'en  raporte  à  luy, 
à  sa  personne  propre. 

//('///,  interroguée  s'elle  vcult  dire  qu'elle  n'ait  point  de  juge  en  terre, 
et  se  nostre  saint  père  le  Pape  est  point  son  juge  :  respond  :  «  Je  ne  vous 
en  diray  autre  chose.  J'ai  bon  maistre,  c'est  assavoir  nostre  Seigneur,  à 
qui  je  me  actend  du  tout,  et  non  à  autre.  » 

Itetn  luy  fut  dit  que,  s'elle  ne  vouloit  croire  l'Eglise  et  l'article 
Ecclesiam  saiictam  calholicam,  qu'elle  seroit  hérétique  de  le  soustenir,  et 
seroit  pugnie  d'estre  arse  par  la  sentence  d'autres  juges  :  respond  :  cf  Je 
ne  vous  en  diray  autre  chose  ;  et  se  je  veoye  le  feu,  si  diroye-je  tout  ce 
que  je  vous  dy,  et  n'en  feroye  autre  chose.  » 

Interroguée  se  le  Conseil  général,  comme  nostre  Saint  Père,  les  cardi- 


I.  ABC  et  O  :  ipsani.  —  2.  B  en  marge  :  Superba  respoiisio.  —  3.  C  omet  si. 


PROCES     DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    D  AKC  32I 

se  referre  et  submitterc  eidcm  sacro  Concilio  :  respondit  :  «  Vos 
de  hoc  non  extrahetis  aliud  a  me.  » 

Interrogata  si  se  vellet  submittere  domino  nostro  Papa;  :  respon- 
dit :  «  Ducatis  me  ad  ipsum,  et  ego  respondebo  ei.  »  Nec  aliter 
voluit  respondere . 

Item,  circa  ea  quii:  sibi  dicebantur  de  habitu,  etc.,  juxta  tertium 
et  quartum  articules  memorialis  antedicti:  respondit  quod,  de  illo  ' 
habitu,  ipsa  bene  voluerat  assumere  unam  tunicam  longam  et  capu- 
cium  mulieris,  pro  eundo  ad  ecclesiam  et  recipiendo  sacramentum 
eucharistie,  sicut  alias  respondit,  proviso  quod,  statim  post,  ipsa 
illum  habitum  deponeret  et  resumeret  illum  quem  nunc  gerit.  Et 
quantum  ad  alia  quœ  sibi  fuerunt  circa  hoc  ^  exposita,  de  portando 
istum  habitum  sine  necessitate,  speciaiiter  dum  est  in  carcere,  etc.  : 
respondit  :  «  Quando  ego  fecero  illud  propter  quod  ego  sum  missa 
ex  parte  Dei,  ego  accipiam  habitum  muliebrem.  » 

Interrogata  an  credat  se  bene  facere,  capiendo  habitum  virilem  : 
respondit  :  «  Ego  me  exspecto  ad  Deum.  » 


naulx,  etc.  estoient  cy,  s'elle  s'i  vouldroit  rapporter  et  submeictre  :  res- 
pond  :  «  Vous  n'en  tirerés  autre  chose.  » 

Interroguée  s'elle  se  veult  submeictre  à  nostre  saint  père  le  Pape  : 
respond  :  «  Menés  m'y,  et  je  luy  respondray.  »  Et  autrement  n'en  a 
voulu  respondre. 

Item,  de  l'abit,  etc.  :  respond,  de  icelluy  habit,  qu'elle  vouloit  bien 
prendre  longue  robe  et  chaperon  de  femme,  pour  aler  à  l'église  et  recep- 
voir  son  Saulveur,  ainsi  que  autresfois  elle  a  respondu,  pourveu  que, 
tantoust  après  ce,  elle  le  meist  jus,  et  reprinst  cestuy  que  elle  porte. 

Item,  du  seurplus  qui  luy  fut  exposé  de  avoir  prins  abit  d'omme,  et 
sans  néccessité,  etenespécial  qu'elle  est  en  prison,  etc.  :  respond  :  «Quant 
je  auray  fait  ce  pourquoy  je  suis  envoyée  de  par  Dieu,  je  prendray  habit 
de  femme.  » 

Interroguée  s'elle  croist  qu'elle  face  bien  de  prendre  habit  d'omme  : 
respond  :  «  Je  m'en  actend  à  nostre  Seigneur.  » 


I.  A  omet  illo.  —  2.  C  ;  hzc. 
Procès  de  Jeanne  d'Arc 


322  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE  JEANNE    D  ARC 

Item,  dum  admoneretur  et  sibi  exponerentur  ea  quae  continentur 
in  quarto  articule  pr^edicti  memorialis  :  respondit  quod  non  blas- 
phemabat  Deum  nec  Sanctas. 

Iterum  '  adnionita  quod  desisteret  a  portando  habitum  virilem 
et  a  credendo  quod  bene  faciat  in  portando  ipsum,  quodque  recipe- 
ret  habitum  muliebrem  :  respondit  quod  de  hoc  non  faciet  aliud. 

Item,  interrogata  an,  quotiens  sanct^e  Katharina  et  Margareta 
veniunt  ad  eam,  ipsa  se  consignet  signo  crucis  :  respondit  quod 
aliquando  facit  signum  crucis,  et  aliquando  non. 

Item,  circa  ea  quae  sibi  dicebantur  de  revelationibus,  etc.,  juxta 
tenorem  quinti  articuli  memorialis  antedicti  :  respondit  quod  de 
hoc  se  refert  suo  judici,  scilicet  Deo.  Et  dixit  quod  revelationes  suie 
sunt  a  Deo,  sine  alio  medio. 

Interrogata  an,  de  signo  tradito  régi  suo,  ipsa  velit  se  referre 
archiepiscopo  Remensi,  domino  de  Boiisac  -,  Karolo  de  Borbonio, 


llcm,  l'exortacion  5  que  on  luy  faisoit,  c'est  assavoir  que,  en  ce  qu'elle 
disoit  que  elle  faisoit  bien,  et  qu'elle  ne  peichoit  point  en  portant  ledit 
habit,  avec  les  circonstances  touchant  le  fait  de  praïuire  et  porter  ledit 
abit,  et  en  ce  qu'elle  disoit  que  Dieu  et  les  Saincts  luy  faisoient  faire, 
elle  les  blaphémoit,  comme  plus  à  plain  est  contenu  en  ladicte  cédule, 
elle  erroit  et  faisoit  mal  :  respond  qu'elle  ne  blaphème  point  Dieu  ne 
ses  Saincts. 

Item,  admonnestée  de  se  désister  de  porter  l'abit  et  de  croire  qu'elle 
face  bien  de  le  porter,  et  de  reprandre  abit  de  femme  :  respond  qu'elle 
n'en  fera  autre  chose. 

Interroguée  se,  toutesfois  que  sainctes  Katherine  et  Marguerite 
viennent,  s'elle  se  saigne  :  respond  que  aucunesfois  elle  fait  signe  de  la 
croix  ',  à  ['autrefois,  non. 

Item  de  revelationibus  :  respond  que  de  ce,  elle  s'en  raporte  à  son  juge, 
c'est  assavoir  Dieu  ;  et  dit  que  ses  révélacions  sont  de  Dieu,  sans  autre 
moyen. 

Interroguée  se  du  signe  baillé  à  son  roy,  s'elle   se    veult  rapporter  à 

l'arcevesque  de  Rains,  au   sire  4  de   Boussac,   Charles   de  Bourbon,    La 

# 

I .  C.  Item.  —  2.  A  :  Baimoc.  —  3.  Ms.  :  extorlacion.  —  4.  Ms.   :  aiusné. 


PROCÈS     DE    Ct)N DAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC  323 

domino  de  Tremollia  et  Stéphane  dicto  La  Hyre  \  quibus  aut  ali- 
quihus  ipsorum  dixii  monstrasse  illam  coronani  de  qua  fit  superius 
mentio,  et  quod  erant  pritsentcs  quando  angélus  detulit  pra^dictam 
coronam  ad  illum  quem  dicit  regem  siium,  quam  tradidit  archi- 
episcopo  pr^edicto  ;  vol  an  se  velit  referre  aliis  de  parte  sua,  qui 
scribant  sub  sigillis  '  suis  quid  sit  de  isto  :  respondit  :  «  Tradatis 
mihi  ^  nuntium,  et  ego  scribam  eis  de  toto  isto  processu.  »  Et  aliter 
noluit  t  credere  aut  se  referre  ipsis. 

Item  circa  ea  quas  sibi  dicebantur  de  pr.-esumptione  divinandi 
futura  contingentia,  etc.,  juxta  sextum  articulum  pnedicti  memo- 
rialis,  respondit  :  «  Ego  me  refero  de  hoc  ad  judicem  meum,  vide- 
licet  Deum,  et  ad  hoc  quod  aUas  de  hoc  respondi,  quod  est  scriptum 
in  Ubro.  » 

Item,  interrogata  utrum,  si  ad  eam  mittantur  très  aut  quatuor 
clericorum  de  sua  parte  qui  veniant  hic  sub  salvo  conductu,  ipsa 
volet  se  referre  ilUs  de  suis  apparitionibus  et  his  quîE  continentur 
in  isto  processu  :  respondit  quod  fiât  quod  ipsi  veniant  ;  postea 
ipsa  respondebit.  Et  aliter  non  voluit  se  referre  ad  eos  vei  submit- 
tere  de  isto  processu. 


Tremoulle  et  La  Hire,  ausquieulz  ou  aucun  d'eulz  elle  aurresfois  a  dit 
avoir  monstre  ceste  couronne,  et  qu'ilz  estoient  présens,  quant  l'angle 
apporta  ladite  couronne,...  et  la  bailla  audit  arcevesque  ;  ou  s'elle  se 
veult  rapporter  aux  autres  de  son  party,  lesquieulz  escripsent  soubz  leurs 
seaulz  qu'il  en  est  :  respond  :  «  Baille2:  ung  messagier,  et  je  leur  escrip- 
ray  de  tout  ce  procès,  »  Et  autrement  ne  s'i  est  voulu  croire  ne  rappor- 
ter à  eulx. 

Item  de  tenierilute  credeniix  et  de  fuliiris  contingeiilihus,  etc.  ;  respond  : 
«  Je  m'en  rapporte  à  mon  juge,  c'est  assavoir  Dieu,  et  ad  ce  que  autres- 
fois  j'ay  respondu,  qui  est  eu  livre.  » 

Item,  interroguée  se  on  luy  envoyé  deulx  ou  trois  ou  quatre  des  che- 
valiers de  son  party,  qui  viennent  par  sauf  conduit  >  cy,  s'elle  s'en  veult 
raporter  à  eulx  de  ses  apparicions  et  choses  contenues  en  cest  procès  : 
respond  que  on  les  face  venir,  et  puis  elle  respondra.  Et  autrement  ne 
s'i  est  voulu  raporter  ne  submeictre  de  cest  procès. 

I.  AC  :  Hire.  —  2.  C  :  signis.  —  3.  .4C  omettent  !)iihi  ;  B  :  michi.  —  4.  AC  : 
non  voluit.  —  5.  Ms.  :  condit. 


324  PROCÈS    DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    D  ARC 

Interrogata  utrum  velit  se  referre  vel  submittere  ecclesia;  Picta- 
vensi,  ubi  ipsa  fuit  examinata  :  respondit  :  «  Creditis  vos  me  capere 
per  hune  modum  et  me  per  hoc  trahere  '  ad  vos  ?  » 

Item,  in  conclusione,  ex  abundanti  ^  et  de  novo  fuit  eadem 
Johanna  generaliter  monita  de  submittendo  se  Ecclesias  sub  pœna 
essendi  dimissa  ab  Ecclesia;  quod  si  Ecclesia  ipsam  dimitteret,  ipsa 
esset  in  magno  periculo  corporis  et  animae,  et  posset  se  ipsam 
ponere  in  periculo  incurrendi  pœnas  ignis  aeterni,  quantum  ad 
animam,  et  temporalis,  quoad  corpus,  per  sententiam  aliorum  judi- 
cum.  Ad  quod  respondit  :  «  Vos  non  jam  facietis  illud  quod  dicitis 
contra  me,  quin  maie  vobis  contingat  in  corpore  et  anima.  » 

Interrogata  quod  diceret  unam  causam  propter  quam  '  non  se 
refert  Ecclesiae  :  ad  hoc  noluit ''  facere  aliam  responsionem  5. 

Post  hœc,  plures  doctores  et  viri  periti  diversorum  statuum  et 
diversarum  facultatum  monuerunt  et  induxerunt  eam  caritative, 
atque  exhortati  sunt  ut  submitteret  se  Ecclesias  universali  militanti, 
domino  nostro  Papic  et  sacro  Concilio  generali,  exponendo  eidem 
pericula  quibus  se  exponebat,    quantum   ad   animam    et   corpus. 


Interroguée  se  à  l'église  de  Poictiers,  où  elle  a  esté  examinée,  elle  se 
veult  raporter  et  submeictre  :  respond  :  «  Mo  cuide/-vous  prandre  par 
ceste  manière,  et  par  cela  atirer  à  vous  ?  » 

Item,  en  conclusion,  d'abondant  et  de  nouvel,  fut  amonnestée  général- 
lement  de  se  submeictre  à  l'Eglise,  et  sur  paine  d'estre  laissée  par 
l'Eglise  ;  et  se  l'Eglise  la  laissoit,  elle  seroit  en  grand  péril  du  corps  et 
de  l'âme,  et  se  pourroit  bien  meictre  en  péril  de  encourir  paines  du  feu 
éternel,  quant  à  l'âme,  et  du  feu  temporel,  quant  au  corps,  et  par  la 
sentence  de  autres  juges.  Respond  :  «  Vous  ne  ferés  jà  ce  que  vous  dictes 
contre  moy,  que  il  ne  vous  en  prengne  mal  et  au  corps  et  à  l'âme.  » 

Interroguée  qu'elle  die  une  cause  pourquoy  elle  ne  se  raporte  à 
l'Eglise  :  à  quoy  elle  ne  voult  faire  autre  responce. 

Et  postai  plures  doctores  diversorum   statuum  et  diversarum  facultatum 


i.  Q  :  tradere.  — ,2 .  C  :  hahuuJauti.  —  5.  ^  omet  qua»i.  —  4.  Sur  grattage  en  B 
-   5.  /(/(';;/. 


PROCES     DR    CONDAMNATION     DE    JEANNE    D  ARC  325 

nisi  se  et   fiicta  sua  submitteret   Ecclesiai  militanti.   Respondit  ut 
prius. 

Et  finaliter,  nos,  episcopus  prœdictus,  eidem  Johannx  diximus 
quod  bene  adverteret  et  se  advisaret  super  pra:missis  monitionibus, 
consiliis  et  exhortationibus  caritativis,  et  aliter  cogitaret.  Ad  quod 
dicta  Johanna  respondit  qucTerens  :  «  Infra  quod  tempus  me  advi- 
sabo  ?  »  Et  nos  ei  diximus  quod  tune  in  prassenti  se  advisaret  et 
responderet  quod  vellet.  Cumque  nihil  ulterius  responderet,  ab  illo 
loco  discessimus,  et  eadem  Johanna  ad  locum  sui  carceris  reducta 
est. 

MERCURII   IX.    M  AH    '  . 

*Item,  eodem  anno,  die  merciirii,  nona  mensis  maii  pn^^dict 
coram  nobis,  judicibus  prœdictis,  in  grossa  turri  castri  Rothomagen- 
sis  exsistentibus,  fuitadducta  dicta  Johanna,  pr^sentibus  :  reverendo 
pâtre  domino  abbate  Sancti  CorneHi  de  Compendio  ;  magistris, 
Johannc  de  CastelHone,  Guillehno  Erardi,  sacrai  theologia^  docto- 
ribus  ;  Andréa  Margtierie  et  Nicolao  de  Venderès,  archidiaconis  in 
ecclesia  Rothomagensi  ;  Guillelmo  ^  Heton  ',  bachalario  in  sacra 
theologia;  Auberto   Morelli,  Hcentiato  in  jure  canonico  ;  Nicolao 


monueruiif  et  iuditxerunt  eam  caritaiive,  ntqiw  exhortât!  siiiit  ut  submitteret  se 
Ecclesia^,  etc.  Respondit  ut  prius. 

Et  fiiuiliter  dominus  episcopus  dixit  eidem  Johanuœ  quod  bene  adverteret  et 
advisaret  super  prxmissis  monitionibus,  consiliis  et  exhortationibus  caritativis 
et  cogitaret  aliter.  Ad  quod  ipsa  Johanna  dixit  :  «  Infra  quod  tempus  me  advi- 
sabo  ?  »  Domino  episcopo  respondente  quod  tune  se  advisaret  et  responderet  quod 
ipsa  vellet  4... 

*  Die  mercurii,  post  Vocem  jucunditatis,  undecima  mensis  maii,  in  grossa 
turri  castri  Rothomagensis,  fuit  adducta  dicta  Johanna  in  prœsentia  domino- 
rum  judicum,  nccnon  màgistrorum  Johannis  de  Chasteillon,  Gnillelmi  '> 
Erardi,   domini  abbatis  sancti  Cornillii,   tnagistrorum   Guillehni  Hecton, 


I.  En  marge  de  ABC.  —  2.  C  :  Guitternio.  —  3.  C  /  Haictoii.  —  4.  U,  fol. 
26,  fo  et  \'<^-. —  ).  Ms.  :  Guittermi . 


326  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE   D  ARC 

Loiselleur  \  canonico  ecclesiae  Rothomagensis,  et  domino  Johanne 
Massieu. 

.  Requisita  fuit  ac  monita  ^  eadem  Johanna  ut  de  multis  et  diversis 
punctis  in  suo  processu  contentis  responderet  veritatem,  qua;  ipsa 
alias  negaverat,  et  in  quibus  mendose  responderat,  cum  de  hoc 
certre  informationes,  probationes  et  véhémentes  prxsumptiones 
haberentur;  fueruntque  sibi  lecta  et  exposita  plurima  de  punctis 
praedictis,  et  eidem  dictum  '  fuitquod,  nisi  fateretur  veritatem  super 
his,  poneretur  in  tormentis,  quaa  sibi  tune  in  eadem  turri  parata 
ostendebantur.  Ubi  etiam  prassentes  aderant  officiarii  oui,  jussu 
nostro,  parati  erant  ipsam  in  hujusmodi  tormentis  ponere,  pro 
reductione  ipsius  ad  viam  et  agnitionem  veritatis  *,  ut  per  hœc  salus 
animce  et  corporis  ejus  procurari  possent,  qu;E  ipsa  per  adinven- 
tiones  mendosas  gravibus  exponebat  periculis. 

Ad  quae  respondit  ipsa  Johanna  in  hune  modum  :  «  Veraciter,  si 
vos  deberetis  ^  mihi  facere  distrahi  membra,  et  facere  animam  rece- 
dere  a  corpore,  ego  tamen  non  dicam  vobis  aliud  ;  et  si  ahquid  de 
hoc  vobis  dicerem,  postea  semper  ego  dicerem  quod  per  vim  mihi 
fecissetis  dicere.  »  Item  dixit  quod,  in  novissimo  festo  SanctiE  Cru- 
cis,  habuit  confortationem  a  sancto  Gabriele  ;  et  crédit  quod  fuerit 
sanctus  Gabriel  ;  et  hoc  scivit  per  voces  suas  quod  ipse  crat  sanctus 


^«r/r^a' Marguerie,  Nicolai  de  Venderez,  Aubeiii  Adorelli,  Nicolai  Loyse- 
leur,  domiui  Johannis  Massieu,  decani  Christianilalis. 

Post  requisUiones  et  monitiones  eidem  factas  per  judices  et  adshiiites,  res- 
pondit :  u  Vraiement,  se  vous  me  deviez  faire  détraire  les  membres  et 
faire  partir  l'âme  hors  du  corps,  si  ne  vous  diray-je  autre  chose;  et  se 
aucune  chose  vous  en  disoye-je  après,  si  diroye-je  tousjours  que  vous  le 
me  aurics  fait  dire  par  force.  » 

Item  dixit  que,  à  la  Sainte-Croix,  ouït  le  confort  de  saint  Gabriel  ;  «  Et 
croiez  que  ce  fust  sainct  Gabriel  »  ;  et  l'a  sceu  par  les  voix  que  c'estoit 
saint  Gabriel. 


I.  C  :  Loisehiir.  -r-  2.  C  ;  amnioiiila.  —  5.  /?et  O  omettent /m?7.  —  4.  ABC  en 
marge:  Di'  toniwutis.  —  )■  Q  :  fieliherctis. 


PROCÈS     DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC  327 

Gabriel.  Item,  dicit  quod  ipsa  petivit  consilium  a  vocibus  suis  utmm 
psa  se  submittcret  Ecclesii^  propter  hoc  quod  gentes  ecclesiasticas 
fortiter  urgebant  eam  de  se  submittendo  Ecclesiîe  ;  et  illae  voces 
dixerunt  sibi  quod,  si  velit  quod  Deus  adjuvet  eam,  ipsa  se  exspec- 
tet  ad  eum  de  omnibus  tacti§  suis.  Item,  dicit  quod  bene  scit  quod 
Dens  '  semper  fuit  magister  omnium  factorum  ipsius,  et  quod  Dia- 
bolus  nunquam  habuerat  potestatem  super  facta  sua.  Item,  dicit 
quod  petivit  a  vocibus  suis  an  ipsa  esset  combusta,  et  quod  e^edem  ^ 
voces  sibi  responderunt  quod  ipsa  se  exspectet  ad  Dominum,  et  ipse 
juvabit  eam. 

Item,  interrogata,  de  signo  corona:  quam  dicit  fuisse  traditam 
archiepiscopo  Remensi,  utrum  ipsa  velit  se  referre  eidem  archi- 
episcopo  :  respondit  :  «  Faciatis  eum  venire,  et  postea  de  hoc  vobis 
respondebo;  nec  ipse  auderet  dicere  contrarium  ejus  quod  inde 
vobis  dixi.  » 

Visa  autem  obduratione  animi  sui  et  modis  responsionum  sua- 
rum,  nos,  judices  antedicti,  timentes  ne  sibi  parum  proficere  pos- 
sent  cruciatus  tormentorum,  ab  eisdem  protunc  inferendis  super- 
sedere  duximus,  donec  super  hoc  plenius  consilium  haberemus. 


Ilriii  dit  qu'elle  [a]  demandé  conseil  à  ses  voix  s'elle  se  submectroit  à 
l'Eglise,  pour  ce  que  les  gens  d'église  la  pressoient  fort  de  se  submectre 
à  l'Eglise,  et  ilz  luy  ont  dit  que,  s'elle  veult  que  nostre  Seigneur  luy 
aide,  qu'elle  s'actende  à  luy  de  tous  ses  fais. 

Item,  dit  qu'elle  sçait  bien  que  nostre  Seigneur  a  esté  tousjours  maistre 
de  ses  fais,  et  que  l'Ennemy  n'avoit  oncques  eu  puissance  sur  ses  fais. 

Ilem,  dit  que  elle  a  demandé  à  ses  voix  s'elle  sera  arse,  et  que  les  dictes 
voix  luy  ont  respondu  queelle  se  actende  à  nostre  Sire,  et  il  luy  aidera. 

Item,  du  signe  de  la  couronne  qu'elle  dit  avoir  esté  baillé  àl'arcevesque 
de  Rains,  interroguée  s'elle  s'en  veult  rapporter  à  luy  :  respond  :  «  Faictes 
le  y  venir,  et  que  je  l'oe  parler,  et  puis  je  vous  respondray  ;  ne  il  ne 
oseroit  dire  le  contraire  de  ce  que  je  vous  en  ay  dit  î.   » 


I.  O  omet  Deus.  —  2.  C  :  esdam  (sic).  —  l-  U,  fol.  31,  r". 


328  PROCES     DE     CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

SABBATI    XII.     MAIL    ' 

*Item,  die  sabbati,  xii.  dicti  mensis  maii,  immédiate  sequenti,  in 
domo  habitationis  nostne,  Rothomagi,  episcopi  praedicti;  prassi- 
dentibus  nobis,  judicibus  antedictis,  et  assistentibus  venerandis 
dominis  et  magistris  :  Radulpho  Rousselli,  thesaurario  ;  Nicolao  de 
Venderès  et  Andréa  Marguerie,  archidiaconis  et  canonicis  ecclesiie 
Rothomagensis;  —  Guillelmo  Erardi,  magistro  in  sacra  theologia  ; 
—  Roberto  Barberii,  Dionysio  Gastinelli,  Johanne  Dulcis  et 
Auberto  Morelli,  in  canonico  jure  licentiatis  ;  —  Thoma  de  Cour- 
cellis,  Nicolao  Coppequesne  %  bachalariis  in  sacra  theologia  ;  —  Nico- 
lao Loiselleur  5  et  fratre  Ysambardo  de  Petra.  Nos,  episcopus  prse- 
dictus,  recitavimus  ea  quie,  die  mercurii  novissime  praeterita,  fue- 


*Die  sabbati,  duodecima  maii,  in  domo  dicti  domini  Bclvacensis,  hora 
vesperum,  congregatis  coram  eodem,  ac  etiam  coram  domino  vicario 
Inquisitoris,  dominis  et  magistris:  Radulpho  Rousselli,  thesaurario  ;  Nico- 
lao de  Vendere\,  archidiacono  ;  Andréa  Marguerie,  Guillelmo  Erart,  in 
theologia  [doctore],  Roberto  Barberii,  Dionysio  Gastinel,  Auberto  Mo- 
relli, Thoma  de  Courcellis,  Nicolao  Couppequesfie,  Johanne  Dulcis^ 
Ysembardo  de  Petra  et  Nicolao  Loyseleur. 

Expositis  his  4  quœ  fuerunt  facta,  dicta  die  mercurii,  etc.,  quaerendo 
quid  ulterius  erat  agendum,  an  expediens  erat  eamdem  Johannam  ponere 
in  torturis,  etc. 

Primo  dictus  magister  Radulphus  Rousselli  dixit  quod  sibi  videtur 
quod  [non],  ne  processus  ita  bene  factus,  prout  fuerit,  valeat  calump- 
niari. 

Magister  Nicolaus  de  Venderei  dixit  quod  sibi  videtur  quod  non  est 
expediens  quod  ponatur  in  torturis  pro  nunc. 

Magister  Andréas  Marguerie  dixit  quod  non  expedit  pro  nunc. 

Magister  Guillelmus  Erart  dixit  quod  frustra  poneretur  in  torturis, 
cum  habeatur  materia  satis  ampla,  et  sine  torturis. 

Magister  Robertus  Barberii,  ut  supra.  Et  iterato  moneatur  caritative 
una  vice  pro  omnibus,  etc.,  ut  se  submictat  Ecclesiîe  ;  et  si  non,  in 
nomine  Domini  procedatur  ulterius,  etc. 


I .  En  marge  de  ABC  ;  C ajoute  menais.  —  i.C  :  Couppequesne.  —  3.  C  ;  Loisekur. 
—  4.  \ls.  :  Ea. 


PROCES     DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC  329 

rant  peracta  ;  quxrentes  ab  eisdem  assistentibus  consilium  quid 
superesset  agendum,  et  signanter  an  expediret  prasdictam  Johan- 
nam  ponere  in  tormentis.  Auditis  autem  opinionibus  singulorum 
et  consideratis  illis  qua^,  in  die  mercurii  antedicta,  per  ipsam 
Johannam  responsa  fuerant,  attentis  etiam  ejus  dispositione, 
voluntate  et  circumstantiis,  in  ea  re  :  conclusimus  quod  non  opus 
erat  nec  expediebat  ipsam  in  tormentis  antedictis  ponere,  et  quod 
ulterius  ad  alia  deinceps  procederemus. 


SABBATI    XIX.    '    MAIL 


*Item,  sabbati   immédiate  sequenti,  xix.  die  dicti  mensis  maii, 
coram  nobis,  judicibus  antedictis,  in  cappella  domus  archiepiscopa- 


Magister  Dionysius  Gast'niel  dixit  quod  non  expedit  eann  ponere  in 
torturis. 

Magister  Aubertus  Morelli  dixit  quod  sibi  videtur  quod  expedit  eam 
ponere  in  torturis,  ad  sciendum  veritatem  [de]  mendaciis  ejus. 

Magister  Thomas  de  Courcellis  dixit  quod  sibi  videtur  bonum  esse 
eam  ponere.  Dixit  etiam  quod  venit  interroganda  utrum  se  submittere 
velit  judicio  Ecclesia;. 

Magister  Nicolaus  Coiippequcsne  dixit  quod  non  expedit  eam  ponere  in 
torturis  ;  sed  iterum  moneatur  caritative  de  se  submittendo  determinationi 
Ecclesiae. 

Magister  Johannes  Dulcis,  ut  supra. 

Frater  Ysembardus  de  Petra,  ut  supra  ;  sed  moneatur  ultimate  de  se 
submictendo  Ecclesias  militanti. 

Magister  Nicolaus  Loyseleur  dixit  quod  sibi  videtur  quod,  pro  medicina 
animas  suas,  bonum  esset  eam  poni  in  torturis  ;  tamen  se  refert  opinio- 
nibus pn^dictorum. 

Magister  Guillelmus-  Hectoii  J  supervenit,  qui  fuit  opinionis  quod  non 
est  ponenda  in  torturis. 

Magister  Johannes  Magistri,  vicarius,  dixit  quod  est  iterum  interro- 
ganda utrum  credat  se  debere  submittere  Ecclesiae  militanti  +. 

*  Jiino  Domini  inillesimo  qnadringentesimo  tricesimo  primo,  die  sabbati, 
décima  nona  mensis  maii,   congregatis   iii  cappella  Diaiierii  archiepiscopalis, 


I.  En  marge  de  ABC.  —  2.  Ms.    :  Guillermus.  —  3.  Ihid.  :  Hector.  —  4.  C/, 
fol.  31,  r"  et  vo. 


330  PROCES     DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    D  ARC 

lis  Rothomagensis  exsistentibus  et  pro  tribuiiali  sedentibus,  com- 
paruerunt  venerabiles  viri,  domini,  patres  et  magistri  :  ^Egidius  Fis- 
campnensis,  Guillelmus  de  Mortuomari,  in  theologia  ;  Nicolaus  de 
Gemeticis,  Guillelmus  de  Cormeliis,  in  jure  canonico,  doctores, 
abbates;  —  necnon  Abbas  de  Pratellis  et  prior  Sancti  Laudi,  Prier 
de  Longavilla,  Johannes  de  Nihat,  Jacobus  '  Giiesdon,  Johannes 
Foucherii,  Mauricius  de  Quesneyo,  Johannes  Fabri,  Guillelmus 
Boucherii,  Petrus  Houdenc  %  Johannes  de  Castellione,  Erardus 
Eniengart  "',  Johannes  Beanpère,  Petrus  Mauricii,  Nicolaus  Midi, 
doctores; —  Guillelmus //^//a;/  •♦,  Nicolaus  Coppequesne  ^ ,  Thomas 
de  Courcellis,  Ricardus  de  Groucheto  '',  Petrus  Minerii,  Radulphus 
Silvestris,  Johannes  Pigache,  bachalarii  in  sacra  theologia;  —  Radul- 
phus Rousselli,  in  utroque  ;  Johannes  Guerini,  Pasquerius  de  Val- 
libus,  in  canonico  jure  doctores;  —  Robertus  Barberii,  Dionysius 
Gastincl,  in  canonico  ;  Andréas  Margucrie,  in  civili  ;  Nicolaus  de 
Vcnderès,  Johannes  Pinchon,  in  canonico;  Johannes  Ad-Ensem,  ^gi- 
dius  de  Campis,  Nicolaus  Caval,  in  civili  ;  Johannes  Brulloti,  in 
canonico  jure,  licentiati;  Nicolaus  Loiselleur  '',  canonici  ccclesiiv 
Rothomagensis  ;  —  Johannes  Dulcis,  Guillelmus  de  Liveto,  Petrus 
Carrel,  Gauffridus  de  Croteyo,  Ricardus  de  Sauls  ^,  Burellus  de 


corani  domiiiis  episcopo  Belvacensi  et  victirio  domini  Liqiiisitoris,  domiiiis  et 
magisiris  :  Radiilpho  Rousselli,  Nicolao  de  Venderez,  Ahhaie  Fiscampnensi, 
Andréa  Marguerie,  Johanne  Pinchon,  Johanne  de  Chasteillon,  Erardo 
Eniengart,  Guiilehno9  le  Bouchier'°,  Priore  de  Longavilla,  Johanne  Beau- 
père,  Nicolao  Midi,  Manricio  de  Ouesneio^^,  Petro  de  Hodeng,  Johanne 
Fabri,  Ahhaie  de  Mortuomari,  Priore  Sancti  Laudi,  Petro  Mauricii,  Jacoho 
Guesdon,  Johanne  Fouchier,  Ahhatc  de  Cormeilliis,  Thoma  de  Courcellis, 
Nicolao  Couppequesne,  Radulpho  Silvestris,  Johanne  Pigache,  Ricardo  de 
Groucheto,  Nicolao  Loyseleur,  Pasquerio  De  Vaulx,  Dionysio  Gastinel, 
Johanne  Maugier,  Johanne  Secart  '^,  Johanne  Ad-Ensem,  Gaufrido  de  Cro- 
tay,  Giiillelmo^'i  de  Caméra,  Johanne  de  Ouemino,  Martino  Lavenu,  Ysem- 


I.  C  ajoute  de.  —  2.  C  :  Hodenc.  —  3.  C  :  Emcngard.  —  4.  C  ;  Haittoti.  — 
5.  C  ;  Couppequesne.  —  6.  C  :  Grcuceto.  —  7.  C  ;  Loiseteur.  —  8.  AC  :  Saulx.  — 
9.  Ms.  :  GuUlerino. —  10.  Ihid.  :  Bouclier.  —  11.  Ibid.  :  Ouercu.  —  12.  Ms.  et  Q  : 
Feeart. —  13.  M  s.  :  Gtiilttrmo. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  33 1 

Cormeliis,  Aubertus  Morelli,  Johannes  de  Quemino,  Laurentius  de 
Busco',  Johannes  Columbelli,  Radulphus  Ans^ny  \  Guerouldus 
Postelli,  aliqui  in  canonico,  alii  in  civili  jure  licentiati. 

In  quorum  pr^sentia,  nos,  episcopus  saepedictus,  exposuimus 
qualiter  duduni  receperamus  deliberationes  et  opiniones  notabilium 
doctorum  et  magistrorum,  in  multitudine  copiosa,  super  assertio- 
nibusdatis  etconfessatisperpraînominatam'  Johannam;  quibus  qui- 
dem  deliberationibus  habitis,  ulterius  ad  conclusionem  causœ  pro- 
cedere  poteramus,  quoniam  merito  sufficere  videbantur.  Verum  ut 
honoreni  et  reverentiam  matri  nostr^e  Universitati  studii  Parisien- 
sis  deferremus,  amplioremque  et  clariorem  materiie  elucidationem 
haberemus,  pro  majori  serenatione  conscientiarum  et  omnium  xd'i- 
ficatione,  assertiones  memoratas  prsefatas  matri  Universitati  et  prœci- 
pue  Facultatibus  theologice  et  decretorum  transmittere  duximus,  deli- 
berationes doctorum  et  magistrorum  ejusdera  Universitatis  et  potis- 
simedictarumduarum  Facultatumrequirendo.  Qu3e  quideni  Univer- 
sitas,  et  signanter  ipsi^  duœ  Facultates,  zelo  fidei  non  mediocriter 
accensïe,  diligenter,  mature  et  solemniter  suas  super  singulis  delibera- 
tiones dederunt,  et  eas  nobis  sub  instrumento  publico  transmiserunt. 
Quas  quidem  deliberationes,  in  ipso  instrumento  contentas,  de 
verbo  ad  verbum  tune  perlegi  palam  et  intelligibiliter  fecimus, 
audientibus  cunctis  pra^nominatisdoctoribus  et  magistris.  Deinceps 


hardo  de  Petra,  Guillehiio  de  Liveto,  Johaiiiie  Diilcis  et  Johanue  CoJiiiiihelli, 
Ricardo  de  Salicihus  +  ei  Laiirentio  de  Biisco  >,  Pelro  le  Minier,  Pefro  Carré, 
Radulpho  Anguy  ^. 

Primo  domiiiiis  episcopus  rccitavit  dediictiouevi  processus  ad  lo}ii;;iim. 

Et  deiiide  de  maiidato  doniiiioriun  jiidiciim  fuit  Icctuiu  iiistruiiieiitiiiii  deli- 
berationis  Universitatis  Parisieusis. 

Post  cujus  lecturaiii,fuit  etiam  lecta  scheditla  1  deliberatioinuii  iiiaaistrortiin 
et  doctoriiiii  plurinioriiin,  Rothoniagi  datariiiii,et  ciiiii  hoc  deliberationes  alionnii 
masistroruiu . 


I.  O  :  Busto.  —  2.  Ibid.  :  Aii^uy.  , —  3.  C  :  prxjatain.  —  4.  IbiJ.  :  Sidacibiis. — 
5.  Ms.  et  Q  :  Busto.  —  6.  M's.  et  O  :  Augity.  Ms.  en  marge  :  Deterniiiiatio  et  deti- 
1>eralio  Universitatis  Plmrisiensis  (sic).  —  7.  Ms.  :  cediila. 


332  PROCÈS     DE     CONDAMNATION     DE   JEANNE  d'aRC 

vero  hujuscemodi  deliberationibus  Universitatis  et  Facultatum  prse- 
dictarum  auditis,  pra^dicti  suas  deliberationes  dixerunt  et  explicave- 
runt  conformiter  ad  dictas  Facultates  et  Universitatem,  ultra  ea 
qune  super  his  alias  deliberaverunt,  tam  super  qualificationibus  asser- 
tionum  antedictarum,  quam  super  modo  procedendi  quem  ulterius 
tenere  debebamus.  Quarum  deliberationum  ac  '  etiam  litterarum 
dictae  Universitatis  tenores  hic  scribi  fecimus. 

Et  primo   sequitur  tenor   litterarum  dict.e   Universitatis,   domino 
n'ostro  regi  transmissarl'm   :  * 

«  A  très  excellent,  très  hault  et  très  puissant  prince  le  roy  de  France 
et  d'Angleterre,  nostre  très  redoublé  et  souverain  seigneur.  Très  excel- 
lent prince,  nostre  très  redoubté  et  souverain  seigneur  et  père,  vostre 
roialle  excellence  sur  toutes  choses  doit  estre  songneusement  3  appliquée 
à  conserver  l'onneur,  révérence  et  gloire  de  la  divine  majesté  et  de  sa 
saincte  foy  catholique,  entièrement,  en  faisant  extirper  erreurs,  faulses 
doctrines,  et  toutes  autres  offenses  contraires,  lin  ce  continuant,  vostre 
hautesce  ■^  en  tous  ses  affaires  trouvera  par  efïect,  aide,  secours  et  pros- 
périté, par  grâce  haultaine  avec  grant  acroissement  de  vostre  hault  renom. 
Aiant  à  ce  considéracion,  vostre  très  noble  magnificence,  la  niercy  sou- 
veraine, a  moult  bon  euvre  commencié  touchant  nostre  sainte  foy  :  c'est 
assavoir,  le  procès  judiciaire  contre  celle  femme  que  on  nomme  la 
Pucelle,  et  ses  escandes,  faultes  et  offenses  aussi  >,  comme  manifestes  en 
tout  ce  royaume,  dont  nous  avons  escript  par  plusieurs  fois  la  forme  ^ 
et  manière.  Duquel  procès  nous  avons  sceu  et  aussi  le  contenu  et  démené 
d'icellui,  par  les  lettres  à  nous  baillées,  et  la  relacion  faite,  de  par  vostre 
excellence  en  nostre  assemblée  solennelle,  par  noz  suppostz  7,  très  hono- 
rez et  **  révérens  maistres,  Jehan  Beaupère,  Jaque  de  Touraine  et  Nicole 
Midi,  maistres  en  théologie;  et   lesquels  aussi  nous  ont  donné  et  relaté 


Et  bis  9  sic  actis,  pctiit  dominits  Belvacensis  qitaliter  cral  tdlerius  procé- 
der! du  ni  "^. 


I.  O  :  et.  —  2.  ABC  en  marge  :  lenor  litterarum  Universitatis  Parisiensis  do- 
mino nostro  régi  (^AC  ajoutent  transmissarum).  —  3.  C  .•  songnieu sèment.  —  4.  AC  : 
haultesce.  —  5.  A  :  ainsi .  —  6.  C  :  fourme.  —  7.  A  :  suppo^.  —  8.  jQ  ajoute  très. 
—  9.  Ihid.  :  hiis.  —  10.  U.  fol.  31,  vo. 


PROCES     DE     CONDAMNATION    DE    JEANNE    DAKC  333 

response  sur  les  autres  poins  dont  ilz  estoient  chargiez.  Et  en  vérité,  oye  ' 
icelle  relacion   et  bien  considérée,   il  nous  a  semblé,  ou  -  fait   d'icelle 
femme  avoir  esté  tenue  grande  gravité,  sainte  et  juste  manière  de  procé- 
der, et  dont  chacun  doit  estre  bien  content.  Ht  de  toutes  ces  choses  nous 
rendons  grâces  très  humblement  à  icelle  majesté  souveraine  première- 
ment, et  en  après  à  vostre  très  haulte  noblesse  3,  de   humbles  et  loiales 
afteccions  ;  et  finablement  à  tous  ceulx  qui,  pour  la  révérence  divine,  ont 
mis  leur  peine,  labeur  et  diligence  en  ceste  matière,  au  bien  d'icelle  nostre 
saincte  foy.  Mais  au  surplus,  nostre  très  redoubté  et  souverain  seigneur, 
selon  ce  que  par  vos  dictes  lettres  et  icculx  maistrcs  révérens,  vous  a  pieu 
nous  mander,  enjoindre  et  requérir,  nous,  après  plusieurs  convocacions, 
grandes  et  meures  délibéracions  entre  nous  eues  et  tenues  sur  ce  +  par 
pluseurs  fois,  renvoions  pardevers  vostre  excellence  nos  advis,  conclu- 
sions et  délibéracions  sur  les  poins,   assercions  et  articles  qui  baille/  et 
exposez  nous  ont  esté;  et  sommes  tousjours  prestz  nous  emploier  entiè- 
rement en  telles  matières  touchans  directement  nostre  dicte  foy,  comme 
aussi  nostre  profession  le  veult  expressément,  et  de  tous  temps  l'avons 
monstre  de  tous  noz  pouvoirs  >.  Et,  se  aucune   chose   restoit  sur  ce    à 
dire  ou  exposer  de  par  nous,  yceulx  ^  hpnnourez  et  révérens  maistres, 
qui  de  présent  retournent  pardevers  vostre  noble  haultesse  ",  et  lesquelz  s 
ont  esté  présens  à  noz  dictes  délibéracions,  porront  9  plus  amplement 
déclarer  '°,  exposer  et  dire,   selon   icelle  nostre  intencion,  tout  ce  qu'il 
appartendra;  auquelx  "  il  plaira  vostre  magnificence  adjouster  foy,  en  ce 
que  dit  est,  pour  ceste  fois  de  par  nous,  et  iceulx  avoir  singulièrement 
recommandez  ;  car  véritablement  ilz  ont  fait  es  choses  dessusdites  très 
grandes   diligences,  par  sainctes  et  entières  affeccions,   sans  espargner 
leurs  painnes'-,  personnes  et  facultez,  et  sans  avoir  regart'3  aux  grans  et 
éminens  périlz  qui  sont  es  chemins  notoirement  ;  et  aussi  par  le  moyen 
de  leurs  grans  sapiences  ordenées  et  discrètes  prudences,  ceste  matière  a 
esté  et  sera,  se  Dieu  plaist,  conduitte  jusques  en  fin  sagement,  saincte- 
ment  et  raisonnablement.  Toutesvoies  finablement  nous  supplions  hum- 
blement à  vostre  excellente  haultesse  '4  que  très  diligemment  ceste  matière 
soit  par  justice  menée  à  fin  briefment  '>  ;   car,  en  vérité,   la  longueur  et 
dilacion    est  très  périlleuse,  et   si  est  très  nécessaire  sur  ce  notable  et 
grande  rèparacion,  à  ce  que  le  peuple  qui  par  icelle  femme  a  esté  moult 


I .  C  ;  ouye.  —  2.  C  :  au.  —  ^.  A  :  noblesce.  —  4.  C  omet  sur  ce.  —  ).  C  : 
pouatrs.  —  6.  AC  :  iceulx  —  7.  C  ;  hauUesce.  —  %.  C  :  Fesqulex,  —  9.  C  ;  pourront. 
—  10.  C  :  déclair er.  —  i\.  A  :  ausquel^;  C  :  auque.1:;^.  —  12.  C  ;  paines. —  13.  C: 
rt'^ard.  —  14.  AC  :  hauUesce.  —  ^S-  Q  ■'  briejvenient.    ■ 


334  PROCES    DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    D  ARC 

scandalisé,  soit  réduit  à  bonne  et  sainte  '  doctrine  et  crédulité.  Tout  à 
l'exaltation  et  intégrité  de  nostre  dicte  foy  et  à  la  loange  ^  d'icelle  éter- 
nelle divinité,  qui  vostre  excellence  vueille  maintenir  par  sa  grâce  en  pros- 
périté jusques  en  gloire  pardurable  !  Escript  à  Paris  en  nostre  congréga- 
cion  solennellement  célébrée  à  Saint-Bernard  3  le  xiiiF  jour  du  mois  de 
may,  l'an  mil  CCCC.  et  XXXI .  Vostre  très  humble  tille,  l'Université  de 
Paris.  —  Hébert.  » 

Item    seq.uitur   tekor    litterarum    dict.k    Un'iversitatis    Parisiensis 
kobis,  episcopo  pr.edicto,  transmissarum  •^  : 

«  Reverendo  in  Christo  patri  et  domino,  domino  episcopo  Belvacensi. 
Pastoralis  vigilantiiv  laborem  sedulum,  révérende  pater  et  domine,  sin- 
gularissimit  caritatis  fervor  imniensus  incitare  probatur,  ubi  stabili  con- 
stantissimaque  solertia  ad  fidei  sacrœ  tutamen  non  desistit  operari  soli- 
dissima  rectitudo,  pia  aftectione  publicai  salutis.  Probatum  siquidem 
exstitit  sinccrissimi  vestri  fervoris  virile  celeberrimumque  certamen,  quo 
tandem,  vigente  validissima  probitate,  ad  vesinv  justitios  manus  mulier 
illa  qua;  Puella  vociferatur,  propitiante  gratia  Christi,  deducta  est;  per 
cujus  latissime  dispersum  virus  ovile  christianissimum  totius  ferc  occi- 
dentalis  orbis  infectum  manifestatur;  cui  obsistcre  palam  non  defuit,  veri 
pastoris  opéras  exercere  curans,  vestra:;  revercntice  sollicitudo  pervigilis. 
Adversus  autem  perfida;  illius  mulieris  graves  oflfensas  processus  incep- 
tos  formamque  et  deductionem  eonim,  cum  nonnullis  assertionibus,  pro- 
positionibus  seu  articulis  atque  domini  nostri  régis  vestroi  etiani  reve- 
rendic  paternitatis  litteris,  credentiis  et  requestis,  nobis  palam  eleganter- 
que  exposuerunt  famosissimi  sacra;  théologie  doctorcs  et  alumni  nostri, 
magistri  Johannes  Pulchripatris,  Jacobus  Turonensis  5  et  Nicolaus  Midi. 
Post  eoruni  vero  susceptos  ad  plénum  sermones,  maximas  reverenda; 
vestrïe  domination!  gratiarum  largitiones  disposuimus  exhibere,  quje 
celeberrimi  hujus  operis  ad  divini  nominis  exaltationem,  fidei  ortho- 
doxie integritatem  et  gloriam,  et  totius  populi  fidelis  saluberrimam  a-di- 
ficationem,  nescit  quomodolibet  pigritare  ;  formam  insuper  processuum 
celebrem  sacrisque  conformem  juribus  attendentes,  maximis  disertissi- 
misque  prudentiis  emanatam  comprobavimus.  Omnes  etiam,  quas  litte- 
rarum seu  propriiv  vocis  oraculo   pra?foti  doctores  porrexerunt,  reques- 


ï.  C  :  saintte.  —  2.  AC  :  loenge.  —  3.  C  :  Benard.  —  4.  ABC  en  marge  :  Ténor 
litterarum  Universitatis  Parisiensis  nobis,  episcopo prscdicto,trans mi ssarum.—  ^.ABC 
et  O  ;  Textoris,  sur  grattage  en  fi  ;  C  de  Turonia. 


1 


PROCES  DE  CONDAMNATION  DE  JEANNE  D  ARC        335 

tas,  ob  ejusdem  domini  nostri  régis  contemplationem  revercnda^que  ves- 
tnç  dominationis  favorem  vetustum,  gratissime  concessimus,  sinceris 
zelantes  afFectibus  revcrendit  vcstrce  pateniitati  in  singulis  pro  viribus 
complaccre.  Verum  super  matoria  principali  plurimas  consultationes  ' 
deliberationesquc  gravissimas  haberc  curavimus,  ubi,  materia  agitaia  plu- 
ries  liberaque  vcritate  discussa,  pcr  nos  tandem  unanimi  consensu  con- 
clusas,  in  scriptis  redigi  voluimus  delibcrationes  et  determinationes  nos- 
tras,  quas  pr^etati  doctorcs  et  alumni,  apud  ejusdem  domini  nostri  sere- 
nitatem  vestrasque  reverenti^e  prc^esentiam  remeantes,  fideliter  exhibe- 
bunt.  Caetera  etiam  pro  parte  nostra  exponere  curabunt,  qiuv  continget 
latins  explicare,  veluti  ad  plénum  tenore  suo  manifcstabunt  littéral  quas 
nunc  dirigimus  eidem  domino  nostro  régi,  quarum  copia  pra^sentibus 
interclusa  est.  Ipsos  tamen  doctores  egregios  qui,  personis,  periculis  aut 
laboribus  non  parcentes,  in  hac  ftdei  materia  élabore  non  desistunt,  ves- 
tra  suscipiat  reverentia  specialiter  recommissos.  Ad  hujus  nihilominus 
incepti  operis  eeleberrinii  indefessam  paternae  solertia?  curam  persévé- 
rant! opéra  intendentes,  quousque,  secundum  exigentiam  rationis,  per 
offensarum  condignam  reparationem  divina  majestate  placata,  fidei  ortho- 
doxe^ Veritas  illibata  persistât,  et  cesset  iniqua  scandalosaque  «dificatio 
populorum,  ut  tandem  princeps  pastorum,  cum  apparuerit,  reverenda; 
vestrae  pastorali  soUicitudini  immarcescibilem  gloriac  coronam  retribuere 
dignetur.  Scriptum  Parisius,  in  nostra  congregatione  generali,  apud 
Sanctum  Bernarduni  solemniter  celebrata,  die  xiiii  mensis  maii,  anno 
Domini  millesimo  CCCC.  XXXI.  Vestri  Rector  et  Universitas  studii  Pari- 
siensis.  »  Sic  signatum  :  «  Hébert.  » 

Item  seq.uitur  deliberatio   Uxiversitatis  studii   Parisihnsis  -  : 

«  In  nomine  Domini,  amen.  Hujus  pr;\:;sentis  publici  instrumenti 
tenore  cunctis  pateat  evidenter  et  sit  notum  quod,  anno  ejusdem  Domini 
millesimo  quadringentesimo  tricesimo  primo,  indictione  nona,  mensis 
vero  aprilis  die  xxix*,  sede  apostolica  3,  ut  asseritur,  pastore  carente  5  ; 
aima  Universitate  studii  Parisiensis  apud  Sanctum  Bernardum  super  duo- 
bus  articulis  solemniter  convocata  et  congregata  ;  quorum  quidem  arti- 
culorum  primus  et  principalis  erat  ad  audicndum  litteras  et  quiedam 
proponenda  pro  parte  christianissimi  principis  domini  nostri  régis  ac  sui 
consilii,  et  dominorum  judicum,  in  facto  processus  cujusdam  mulieris, 


I.  A  omet  consultationes .    —   2.  JB  en  marge  :  Deliberatio  Univcrsitatis  sludii 
Parisiensis.  —  3 .  C  .•  archiepiscopali.  ■—  4.  Q  :  XIX.  —  S-Q  ■'  vacante. 


33^  PROCÈS    DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC 

nomitie  Johanmv,  vulgariter  dictiv  la  Pucellc,  in  materia  lidci,  et  super 
eisdem  deliberandis  ;  et  secundus  articulus  erat  communis,  super  suppli- 
cationibus  et  injuriis  ;  quibus  articulis  sic  per  venerandiv  circumspectio- 
nis  virum,  magistrum  Petrum  de  Gouda  ',  magistrum  in  artibus,  ejus- 
dem  Universitatis  Rectorem,  et  in  ipsa  congregatione  pra.'sidentem,  expo- 
sitis  ;  apertisque  et  lectis  litteris  pra^dictis,  et  exposita  credentia  in  eis- 
dem litteris  contenta,  per  organuni  alterius  ambassiatorum  domini  nos- 
tri  régis,  sui  consilii  et  judicum  pra.'dictoruni  ad  eamdem  Universitatem 
destinatorum,  ac  lectis  duodecim  articulis  hic  inferius  annotatis  :  Item, 
dominus  Rector  aperuit,  proposuit  et  declaravit  quod  materia  in  articu- 
lis, de  quibus  supra  fit  mentio,  contenta,  erat  magna  et  ardua,  fidem 
orthodoxam,  religionem  christianam,  sacras  sanctiones  concernens  ;  cujus 
dcterminatio  et  articulorum  hujusmodi  qualilicatio  pr;vcipue  spectabat  et 
pcrtinebat  ad  vencrandas  theologia\  scilicet,  et  decretorum  Facultates, 
secundum  suas  professiones  ;  subjungendo  quod  dicta  Univcrsitas  hujus- 
modi materias  determinationem  et  articulorum,  de  quibus  supra  fit  men- 
tio, qualificationem  deliberaret  et  concluderet,  praedictis  Facultatibus 
committendo;  quarum  Facultatum  dcterminatio  et  qualificatio,  ad  eam- 
dem Universitatem  per  easdem,  autearum  nominibus,  ret'erretur.  Quibus 
sic  expositis,  idem  dominus  Rector  omnia  et  singula,  tune  in  dicta  con- 
gregatione exposita,  in  omnium  et  singulorum  magistrorum  et  doctorum 
ibidem  exsistentium  deliberationibus  posuit,  et  deinceps  singuLt  Faculta- 
tes et  Nationes,  ad  partem,  in  locis  -  ubi  in  arduissimis  causis  et  negotiis 
deliberandis  hactenus  congregari  consueverunt,  ad  deliberandum  tam 
super  pragmissis  quam  aliis,  abierunt  et  recesserunt  ;  facientes  singuli  in 
eisdem  locis  sessionem  solitam.  Post  quarum  quidem  Facultatum  et 
Nationum  maturam  deliberationem,  singulis  deliberationibus  carumdem, 
ut  moris  est,  in  communi  publicatis  et  repetitis  ;  tandem  saepedicta  Uni- 
vcrsitas, per  organum  praelibati  domini  Rectoris,  ex  concordi  singularum 
Facultatum  et  Nationum  deliberatione,  conclusit  quod  prœdictx-  mate- 
ri^e  determinationem  cum  articulorum,  de  quibus  supra,  qualificatione, 
dictis  theologiae  et  decretorum  Facultatibus  committebat  faciendas  et 
eidem  Universitati  referendas.  » 

«  Ilem,  anno  et  indictione  praedictis,  mensis  maii  die  décima  quarta 
sede  apostolica,  ut  fertur  ',  pastore  carente,  prœfata  aima  Universitate 
studii  Parisiensis  apud  Sanctum  Bcrnadum  praedictum  solemniter  super 
duobus  articulis  congregata,  quorum  primus  et  principalis  erat  ad  audien- 


I.  ABC  et  Q  :  Gouda.  —  2.  Q  :  îoco.  —  3.  C  : pra^feitur . 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  337 

dum  deliberationes  vcnerendaruni  l'acultatum,  theologiiv  scilicct  et 
decretorum,  prnsdictarum,  in  materia  fidei,  alias,  videlicet  die  vicesima 
nona  mensis  aprilis  novissimi  pr^eteriti,  eisdem  a  pr^edicta  Universitatc 
commissa  ;  cujus  quidem  articuli  materia  per  organum  dictidomini  Rec- 
toris  luculenter  et  seriose  exposita,  idem  dominus  requisivit  dictas  Facili- 
tâtes, in  eadem  congregatione  pra^sentes,  quatinus  suas  determinationes 
in  materia  pntdicta,  et  articulorum  qualificationes  in  conspeciu  dictiv 
Universitatis  publice  aperirent  et  referrent.  Quibus,  sic  Jt  pnvmittitur, 
requisitis,  veneranda  Facultas  theologia.-,  per  organum  venerabilis  et  ■ 
circumspecti  viri,  magistri  Johannis  de  Trecis,  ejusdem  Facultatis  decani 
tune  vices  gerentis,  respondit  quod  fréquenter  et  vicibus  iteratis  quasli- 
bet  praedictarum  theologia2  et  decretorum  Facultatum,  tam  in  se  tota, 
quam  in  deputatis  per  eamdem,  fuerat  congregata  super  materia  prœ- 
dicta,  pro  determinatione  habenda  in  eadem  et  qualificatione  articulorum, 
de  quibus  supra,  facienda;  et  tandem  qutelibet  earumdem,  post  maturam 
diuturnamque  deliberationem,  determinaverat  -  per  modum  doctrinas 
super  prfemissis,  modo  et  forma  contentis  de  verbo  ad  verbum  in  quo- 
dam  quaterno  papyreo  5,  quem  praîfatus  magister  Johannes  in  suis  mani- 
bus  tenebat,  ac  publice  in  conspectu  ipsius  Universitatis  legendum  exhi- 
bait, altaque  et  intelligibili  voce,  cum  articulis  de  quibus  supra  qualifi- 
catis,  legi  fecit.  Quorum  articulorum,  determinationum  et  qualificatio- 
num,  in  prasdicto  quaterno  papyreo  4  contentorum,  tenores  de  verbo  ad 
verbum  sequuntur  5  et  sunt  taies  : 


«      SEQ.UUNTUR     ARTICULI     DE      DICTIS     ET     FACTIS     JOHANN^E,      VULGARITER 

NUNCUPAT^  la  Pucelle  ^.  » 

«  Et  primo,  quïedam  fœmina  dicit  et  affirmât  quod,  dum  esset  ietatis 
annorum  tredecim  vel  eocirca,  etc.  7.  » 


I.  AC  :  ac.  —  2.  ABC  :  delerminaverunt.  —  5.  AC  :  papireo.  —  4..  A  :  papireo. 
—  5.  BC  :  secuntur.  —  6.  C  en  marge:  Articuli  de  dictis  et  factis  Johanux.  — 
7.  Voyez  plus  haut,  p.  270  et  55. 


Procès  ue  Jeanne  u'Akc. 


338  PROCÈS     DE     CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC 

«  SeQUUMTUR  DELIBERATA  et  CON'CLUSA  PER  SACRAM  FaCULTATEM  THEO- 
LOGIE s  IN  UnIVERSITATE  PaRISIEMSI,  in  aUALIFICATIONIBUS  ARTICULO- 
RUM  DE  DICTIS  ET  FACTIS  JOHANN.E,  VULGARITER  DICT/E.  la  Pucellc, 
COMPOSITORUM  ET  SUPERIUS  DESCRIPTORUM,  Q.UAS  Q.UALIFICATIONES,  ET 
PER  EAMDEM  FaCCLTATEM  DELIBERATA  ET  CONCI.USA,  OMNIAQUE  ET  SIN- 
GULA  HANC  MATERIAM  CONCERNENTIA  SUBMITTIT  DICTA  FaCULTAS  OMNl- 
MOD.E  DETERMINATIONI  DOMINI  NOSTRI  SUMMI  PONTIFICIS  AC  SACRO- 
SANCT1  GENERALIS  CONCILII.  » 

[I] 

«  Et  PRIMO,  quoad  prinium  articulum,  dicit  ipsa  Facilitas  per  modum 
doctrinaj,  pensatis  fine,  modo  et  materia  revelationum,  qualitate  persona.' 
aclococum  aliis  circumstantiis,  quod  vel  sunt  ficta  mendacia,  seductoria 
et  perniciosa,  vel  pr;ï;dictx'  apparitioncs  et  rcvelationes  sunt  superstitiosic, 
a  malignis  spiritibus  et  diabnlicis,  Belial,  Satan  -  et  Behemmoth,  proce- 
dentes.  » 

[H] 

«  Item,  quoad  secundum  articulum,  quod  illud  quod  continet  non 
videtur  verum,  imo  potius  est  mendacium  praiîsumptuosum,  seducto- 
rium,  perniciosuni  et  fictum,  ac  angelicif  dignitatis  derogativum.  » 

[III] 

«  Item,  quoad  tertium  articulum,  quod  non  sunt  sufficientia  signa  in 
eo  contenta,  et  dicta  fœmina  leviter  crédit  ac  teniere  asserit.  Insuper,  in 
comparatione  quam  facit,  maie  crédit  et  errât  in  fide.  » 

[IVJ 

«  Item,  quoad  quartum  articulum,  quod  in  eo  continetur  superstitio, 
divinatoria  et  pncsumptuosa  assertio  cum  inani  jactantia.  » 

«  Item,  quoad  quintum  articulum,  quod  dicta  fœmina  est  blasphéma  5 
in  Deum  et  contemptrix  Dei  in  suis  sacramentis,  legis  divinx' 
et  4  sacnt'  doctrine  ad  sanctionum  ecclesiasticarum  prcevaricatrix,  maie 
sapiens  et  errans  in  fide,  et  se  jactans  inaniter,  et  habenda  est  suspecta  de 
idolatria  et  exsecratione  sui  ac  vestium  suarum  demonibus>,  ritumgenti- 
lium  imitando.  » 

I.  ABC  en  marge  :  Deliheralio  facultatis  theohgix.  —  2.  AC  :  Sathaii.  — 
3.  ABC  :  NapheiiKi.  —  4.  AC  :  iic.  —  5.  ABC  ;  Q  omet  :  âernonihus. 


PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  339 

[VI] 

«  Item,  quoad  sextuni  articulum,  quod  dicta  fœniina  est  proditrix, 
dolosa,  crudelis  et  sitibunda  etiusionis  sanguinis  humani,  seditiosa  et  ad 
tyrannidem  provocans  ;  blasphematrix  '  Dei  in  niandatis  et  revelationi- 
bus  suis.  » 

[VII] 

«  Item,  quoad  septimum,  quod  dicta  fœmina  est  impia  in  parentes, 
pragvaricatrix  praecepti  dehonoratione  parentum,  scandalosa,  blasphéma  ^ 
in  Deum  ;  et  errât  in  tide,  ac  temerariam  et  pn\;sumptuosam  promissio- 
nem  fecit.  » 

[VIII] 

«  Item  quod,  in  octavo  articulo,  continetur  pusillanimitas  vergens  in 
desesperationem,  interprétative  in  sui  ipsius  homicidium  ;  pntsump- 
tuosa  et  tenieraria  assertio  de  remissione  culpiv  pnçtcnsa  ;  et  quod  dicta 
fœmina  maie  sentit  de  libertate  humani  arbitrii.  » 

[IX] 

«  Item  quod,  in  nono  articulo,  continetur  privsumptuosa  ac  tenieraria 
assertio,  ac  mendacium  perniciosura;  et  contradicit  sibi  in  prsecedenti 
articulo,  ac  maie  sapit  in  fide.  » 

[X] 

«  Item  quod,  in  decimo  articulo,  continetur  prassumptuosa  assertio  ac 
tenieraria,  divinatio  superstitiosa,  blasphemia  5  in  sanctas  Katharinam  et 
Margaretam,  et  transgressio  pnecepti  de  dilectione  proximi.  » 

[XI] 

«  Item,  quoad  undecimum  articulum,  quod  dicta  fœmina,  supposito 
quod  revelationes  et  apparitiones  de  quibus  se  jactat  habuerit  cuni 
determinatis  circa  primum  articulum,  est  idolâtra,  invocatrix  da^moniuu, 
et  errât  in  fide,  temere  asserit  et  illicitum  emisit  juramentum.  » 

[XII] 

«  Item,  quoad  duodecimum  articulum,  quod  dicta  fœmina  est  schis- 
matica  4,  maie  sentiens  de  unitate  et  auctoritate  Ecclesias,  apostatrix  ;  et 
hue  usque  pertinaciter  errât  5  in  fide.  » 


I.    ABC   :  blapheinatrix.   —  2.   ABC  :  blaphettui.  —  3.  ABC  :  hlaphema.  — 
/).  AC  :  scismatica.  —  5.  C  .'  erraiis. 


340  PROCES     DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    D  ARC 


n 


«  Sequitur  deliberatio  et  determinatio,  per  modum  doctrin.k,  vene- 

RAND.E  FaCULTATIS  DECRETORUM  IN  UnIVERSITATE  PaRISIENSI,  SUPER 
DUODEC1M    ARTICULIS  '    DICTA    ET    FACTA   JOHANN^,     VULGAR1TER     DICT.E 

la  Pucelle,  concernentibus,  supra    annotatis   et    descriptis;   quas 

DÉLIBERATIONEM  ET  DETERMINATIONEM  SUBMITTIT  DICTA  FaCULTAS 
ORDINATIONI  ET  DETERMINATIONI  SUMMI  PoNTIFICIS  SaNCT.1-:  SeDIS 
APOSTOLIC.E    AC    SACROSANCTI    GENERALIS  CONXILII.    » 

«  Si  dicta  fœmina,  compos  sui,  affirmaverit  perlinaciter  propositionos 
in  duodecini  articulis  suprascriptis  dcclaratas,  et  facta  contenta  in  eisdem 
opcrc  adimpleverit,  visitatis  diligenter  propositionibus  supradictis,  vide- 
tur  Facultati  decretorum,  per  modum  consilii  vel  doctrin;TS,  caritative 
loquendo  : 

[I] 

«  Primo,  quod  dicta  fœmina  est  schismatica  *,  cum  schisma  '  sit  illi- 
cita  divisio,  per  inobedientiam,  ab  unitatc  EcclesiiV  facta,  et  ipsa  se  sépa- 
rât ab  obedientia  Ecclesi;e  militantis,  prout  dicit,  etc.  » 

[H] 

«  Item,  quod  ipsa  fœmina  est  erronea  in  fide  ;  contradicit  articulo 
fidei,  contento  in  symbolo  minori,  unam  sanctam  ecclesiam  catholi- 
CAM  ;  et,  ut  ait  beatus  Hieronymus,  contradicens  huic  articulo  -se  non 
solum  imperitum,  malivolum  et  non  catholicum,  sed  haereticum  com- 
probabit.  » 

[III] 

«  Item,  et  quod  ipsa  fœmina  est  etiam  apostatrix,  tum  quia  coniam, 
quam  sibi  Deus  dédit  ad  velamen,  malo  proposito  sibi  amputari  fecit, 
tum  etiam  quia,  eodem  proposito,  relicto  habitu  niuliebri,  virorum  habi- 
tum  imitata  est.  » 

[IV] 

«  Item,  et  quod  ipsa  fœmina  est  mendosa  ac  divinatrix,  cum  dicit  se 
missam  a  Deo,  et  loqui  angelis  ac  Sanctis,  et  non  ostendit  per  operatio- 
nem  miraculi  vel  scriptura;  testimonio  speciali  ;  unde.  cum  Dominus 
vellet  mittere  Moisem  in  ^Egyptum  ad  filios  Israël,  ut  crederent  ei  quod 


I.  ABC  en  marge  :  Deliberatio  Facidtatis  decretorum.  —  2.  AC  :  icismatica.  — 
5.  AC  :  scîsma. 


PROCÈS     DE    CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC  34 1 

mittcretur  ab  ipso,  dédit  eis  signum  ut  converteret  virgam  in  colubrum, 
et  colubrum  in  virgam.  Iterum,  ut  reformaret  Johannes  quoque  Bap- 
tista,  spéciale  sua?  missionis  testimonium  protulit  '  ex  Scriptura,  dicens  : 
«  Ego  vox  clamantis  in  deserto  ;  dirigitc  viam  Doniini  »,  sicut  ait  Isaias 
propheta.  » 

[V] 

«  Item,  et  quod  ipsa  fœmina,pn\;suniptione  juris  et  de  jure,  errât  in  fide, 
tum  primo  cum  ipsa  sit  anathema  auctoritate  canonis,  remansitque  in 
eodem  statu  per  magna  tempora  ;  tum  secundo,  quia  dicit  se  malle  non 
recipere  corpus  Christi,  et  non  confiteri,  tempore  statuto  per  Ecclesiam, 
quam,  dimisso  habitu  virili,  reassumere  habitum  mulierum  ^.  Est  etiani 
vehementissime  5  suspecta  de  h^eresi,  et  super  articulis  fidei  diligenter 
examinanda.  » 

[VI] 

«  Item,  ipsa 4  fremina  etiam  errât  in  hoc  quod  dicit  se  esse  itacertam 
quod  ducetur  in  paradisum,  sicut  si  jam  ipsa  esset  in  gloria  Beatorum  ; 
cum,  in  ista  peregrinatione,  an  viatorlaude  vel  œrumna  dignussit,  ignora- 
tur,  sed  a  solo  Judicesupremo  cognoscitur.Quare,  sipra;dicta  fœmina,ca- 
ritative  exhortata  et  débite  monita  a  judice  competenti,ad  fidei  catholica; 
unitatem  sponte  recurrere  et  errorem  suum  ad  arbitrium  dicti  judicis  pu- 
blice  abjurare,  et  satisfactionem  congruam  noluerit  exhibere,  sa^cularis 
judicis  arbitrio  est  relinquenda,  debitam  receptura  pro  qualitate  facinoris 
ultionem.  » 

«  Post  quorum  articulorum,  détermination um  et  qualificationum  lec- 
turam,  prœdictus  dominus  Rector  publiée  et  alta  voce  petiit  a  prtedictis 
venerandis  Facultatibus  theologia;  et  decretorum,  si  priedictaî  delibera- 
tiones,  determinationes  et  qualificationes,  sic  ut  piiemittitur  lectîe,  in  pr.'e- 
dicto  quaterno  contentas,  essent  sic  deliberata;  et  conclusse  per  pn-edictas 
Facultates.  Quo  audito,  dictae  Facultates  seorsum  responderunt,  videlicet, 
Facultas  >  theologiie  per  organum  pr^edicti  magistri  Johannis  de  Trecis, 
et  Facultas  decretorum  per  organum  venerabilis  viri  magistri  Gueroldi  ^ 
Boisselli,  ejusdem  decretorum  Facultatis  decani,  quod  prasdicto;  determi- 
nationes et  qualificationes  erant  qualificationes  et  determinationes  data; 
et    conclusiv    per    prasdictas    Facultates.  Quibus    sic  dictis,    prcedictus 


i.  Q  :  practulit.  —  2.  C  :  muliebreiii.  —  5.  C  :vehementer.  —  4.  A  :    Etiavi  ipsa. 
—  5.  B  :  Fiiciihates.  —  6.  (?  ;  Gtieioiiici. 


342  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

dominus  Rector  aperuit  et  dcclaravit  qualiter  pntdicta  Univcrsitas 
prasdictani  materiam,  determinationes  et  qualificationes  articulorum, 
de  quibus  supra,  faciendas  praîdictis  theologiae  et  decretorum  Faculta- 
tibus,  alias  ut  dictumest,  commiserat;  et  quod  ipsa  Universitas  prœdictas 
determinatioiîes  et  qualificationes,  sic  ut  pi'iemittitur,  per  prasdictas  ' 
theologic-e  et  decretorum  Facultates  factas,  ratas  et  gratas  haberet  et  suas 
reputaret.  Quibus  hoc  in  effcctu  et  substantia  similibus  ita  dictis,  siiepedic- 
tus  2  dominus  Rector  omnia  et  singula  in  dicta  congregatione  exposita, 
dicta  et  narrata  in  omnium  et  singulorum  magistrorum  et  doctorum  ibi- 
dem exsistentium  deliberationibus  posuit.  Et  deinceps,  singulœ  FacuU 
tafes  et  Nationes  ad  partem,  in  locis  ubi  in  arduissimiscausis  et  negotiis 
deliberandis  hactenus  congregari  consueverunt,  ad  deliberandum  tam 
super  pra-missis  quam  pluribus  aliis  arduis  negotiis,  ipsam  Universitatem 
tangcntibus,  abieruiit  et  reccsserunt,  facientes  singuli  in  eisdem  locis  ses- 
sioncm  solitam.  Post  quarum  quidem  Facultatum  et  Nationum  niaturam 
diuturnamque  deliberationem,  singulis  deliberationibus  earumdem,  ut 
moris  est,  in  communi  publicatis  et  repetitis,  tandem  prjefata  Universitas, 
per  organum  dicti  domini  Rcctoris,  ex  concordi  singularum  Facultatum 
et  Nationum  deliberatione,  conclusit  quod  pra^dictas  determinationes  et 
qualiiicationes,  per  dictas  thcologia'  et  decretorum  Facultates,  sic  ut 
prasmittitur,  factas,  ratas  et  gratas  habebat,  ac  etiam  suas  reputabat.  De 
et  super  quibus  pr^cmissis  omnibus  et  singulis,  vcnerandarum  circum- 
spectionum  viri,  magistri  Johannes  Pulchripatris,Jacobus  de  Turonia  5  et 
Nicolaus  Midi,  sacrée  theologiae  professores,  petierunt  et  eorum  quilibet 
petiit  sibi  fieri  atque  tradi  publicum  instrumentum  seu  publica  instrumenta, 
unum  vel  plura,  per  nos  notarios  publicos  infra  scriptos.  » 

«  Acta  fuerunt  hit'c  Parisius,  ubi  supra,  sub  anno,  indictione,  diebus  et 
mensibus  prasdictis,  prassentibus  ibidem  venerabilibus  ac  circumspectis 
viris,  dominis  et  magistris,  videlicet,  dum  prnemissa,  dicta  die  xxix.  men- 
sis  aprilis,  lièrent  :  Petro  de  Dierreyo,  sacras  theologia;  professore  ;  Gue- 
roldo  4  Boisselli,  decretorum  doctore;  Henrico  Tybout,  in  artibus  et  medi- 
cina  magistro  ;  Johanne  Barrey,  Gerolfo  de  Holle  et  Ricardo  Ahessore,  in 
artibus  magistris  ;  Johanne  Vacheret,  principali  bedello  5  venerandiï;  Facul- 
tatis  theologiae,  et  Boemundo  de  Lutrea,  principali  bedello  ^  venerabilis 
Nationis  Gallicanae  ;  et  dum  alia,pn'edicta  die  décima  quarta  mensis  maii, 
dicerentur  et  fièrent  :  Johanne  Soquet,  ]o\\znnt  Gravcstain,  in  sacra  pagina 


I.  C  :  dictas.  —  i.  A  :  dictas.  —  ;.  ^B  et  O  :  Textoris.  —  4.  AC  :  Giierouldo 
—  5 .  C  ;  hidello.  —  S.  C  omet  vimrjnl.P  F.iciillatis  ibsologi.v,  et  Bœnnmdo  de  Lutrea 
principali  Ivdcllo. 


PROCES     DE     CONDAMNATION     DK    IKANNE    D  ARC  343 

profcssoribus  ;priedicto  Guerouldo  '  Boisselli;  Simone  deMara,in  artibus 
et medicina  magistro  ;  Andréa  Peîc  ,Guillclmo  Oscobarl^,  Jacobo Nutritoris, 
JohanneTrophardi  et  Martino  Béreth,  [magistris]  in  artibus;  cum  aliorum 
doctorum  et  magistrorum  singularum  Facultatum  multitudine  copiosa, 
nec  non  pnvdictis  Johannc  Vacheret  et  Bœmundo  de  Lutrca,  bedcllis, 
testibus  ad  pr^emissa  vocatis  specialiter  et  rogatis.» 

Sic  signatum  : 

«  Et  ego  Johannes  Bourrilieti  5,dictus  Francisci,presbyter,  magister  in 
artibus  et  licentiatus  in  decretis  ac  bachalarius  in  theologia,  publicusque 
apostolica  et  imperiali  auctoritatibus  4  notarius,pra5missis  omnibus  et  sin- 
gulis,  dum  sic,  ut  pritmittitur,  in  dictis  congregationibus  Universitatis 
dicerentur,  exponerentur,in  ejusdeliberationeponerentur  et  pereamdem 
deliberarentur  et  concluderentur,  una  cum  venerabili  viro  masistro, 
Michaele  Heberti  >,  clerico  Rothomagensis  diœcesis,  magistro  in  artibus, 
publico  apostolica  et  imperiali  auctoritatibus  ^  ac  almae  Universitatis 
Parisiensis  praedictœ  notarié  et  scriba  7,  et  ^  testibus  suprascriptis  9,  pr^e- 
sens  interfui  ;  eaque  sic  fieri  vidi  et  audivi.  Et  ideo  huic  prassenti  publico 
instrumente  exinde  confecto,  manu  alterius  fideliter  scripte,  signum 
meum  apposui  consuetum,  hic  me  propria  manu  subscribendo,  in  fidem 
et  testimonium  veritatis  requisitus  et  rogatus.  J.  Bourrilieti  '°.  » 

«  Et  ego  ",  Michael  Hebertus  '^,  clericus  '3  Rothomagensis  diœcesis,  ma- 
gister'4  in  artibus,  publicus '5  apostolica  et  imperiali  auctoritatibus  ac 
almae  Universitatis  studii  Parisiensis  '^  notarius  '7  et  scriba,  qui  prasmissis 
omnibus  et  singulis,  dum  sic,  ut  prtemittitur,  in  dicta  Universitate  dice- 
rentur, exponerentur  et  in  ejus  deliberatione  ponerentur  et  per  eamdem 
•deliberarentur  et  concluderentur,  unacumvenerabili  viro  magistro  Johanne 
Bourrilieti  '^,  dicto  Francisci,  notario  publico,  et  testibus  suprascriptis, 
praîsens  interfui,  eaque  sic  fieri  vidi  et  audivi.  Idée  exinde  confecto,  huic 
prnesenti  publico  instrumente,  manu  mea  propria  scripte,  signum  meum 
apposui  consuetum,  hic  me  subscribendo,  in  fidem  et  testimonium  veri- 
tatis pr;çmissorum  requisitus  et  rogatus.  Hébert.  » 


i.  A  :  GuerouJdi.  —  2.  C  :  Oscocart.  —  i,.Q  :  BouriUieti.  — ^.  A  :  mictoritate. 

—  5.  C  omet  magistro,  Michaele  Heherii.  —  6.  ABC  :  mictoritate.  —  7.  ABC  : 
scrihœ.  —  ^.  A  otnel  et.  —  9.  ABC  :  injrascriptis.  —  10.  O  :  Boiirrillieti.  — 
1 1  .  ABC  :  me.  —  12.  Ibid.  :  Michaele  Heberti.  —  13.  Ihid.  :  clerico.  —  14.  Ihid.  : 
magistro. —  15.  Ihid.  :  publico.  —  16.  /4 J5  ajoutent  ^///'//Vo.  —  17.  ABC  :  notario. 

—  18.  O  ;  Bourrillieti. 


344  proces  de  condamnation  de  jeanne  d  arc 

Deliberationes  doctorum  et  magistrorum  Rothomagi  tunc  exsisten- 

TIUM,    Q.UI    DELIBERAVERUNT     SECUNDUM    UnIVERSITATEM     PaRISIENSEM  '• 

*  Deinde  magister  Radulphus  Rousselli,  thesaurarius  et  canonicus 
ecclesine  Rothomagensis,  utriusque  juris  doctor,  tunc  ibidem  exis- 
tens,  deliberavit  quod  causa  notabiliter  et  solemniter  ventilata  est, 
et  quod  restabat  concludi  et  definiri  in  causa,  in  pr^esentia  partium; 
et  nisi  dicta  Johanna  redeat  ad  viam  veritatis  et  salutis,  censenda 
est  hicretica.  Et  stat  cum  deliberatione  Universitatis  studii  Pari- 
siensis. 

Magister  Nicolaus  de  Venderès,  licentiatus  in  jure  canonico,  archi- 
diaconus  de  Augo  et  canonicus  ecciesiai  Rothomagensis,  deliberavit 
prout  magister  Radulpiius  Rousselli,  hoc  addito  quod  potest  con- 
cludi et  sententia  dari  in  una  eademque  die,  et  relinqui  ^  justitiae 
saeculari. 

Reverendus  in  Christo  pater,  dominus  iEgidius,  abbas  Sanctae 
Trinitatis  Fiscampnensis,  doctor  in  sacra  theologia,  deliberavit  quod, 
certa  die,  débet  promotor  interrogari  an  velit  aliud  dicere,  et  tunc 
dicta  Johanna  poterit  '  moneri  ;  et,  hoc  facto,  nisi  velit  se  revocare 
et  redire  ad  viam  veritatis,  censenda  erit  hieretica,  et  sententia 
ferri,  et  relinqui  justitias  saeculari. 


*  Et  primo  Magister  Radulphus  Rousselli  deliberavit  quod  causa  notabiliter 
ventilata  [est]  et  restabat  concludi  et  definiri  4  in  causa  in  prxsentia  partium, 
et  stat  cum  Universitate  Parisien  si. 

Magister  Nicolaus  de  Venderez  dicit  ut  supra;  sed potest  concludi  et  senten- 
tia dari  in  una  die.  Item  dicit  quod  censenda  est  heeretica,  nisi  redeat  ;  et  simi- 
liter  Radulphus  Rousselli. 

Dominus  Fiscampnensis  dicit  quod,  dicta  die,  débet  promotor  interrogari  an 
velit  aliud  dicere,  et  tunc  poterit  moneri;  et  nisi  velit  revocare,  etc.,  poterit 
concludi  et  sententia  ferri,  et,  nisi  vellet  redire  ad  Ecclesiam  et  obedire,  tunc 
poterit  reliqui  justitix  sxculari.  Item  dicit  dominus  Fiscampnensis  quod  cen- 
senda est  haeretica. 


I.  A  omet  cette  rubrique  marginale  ;  6  l'arrête  à  exsistentium ;  C  :  ad  iiiiiversita- 
teiii.  —  2.  C  ;  reliqui.'—  3.  C  ;  potest.  —  4.  Ms.  :  diffiniii. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  345 

Magister  Johannes  de  Castellione,  doctor  in  sacra  theologia, 
archidiaconus  Ebroicensis,  deliberavit  quod  illi  qui  non  plane  deli- 
beraverunt  tenentur  deliberare  secundum  deliberationem  Universi- 
tatis  Parisiensis.  Et  quantum  est  in  se,  ipse  stat  cum  deliberatione 
Universitatis  pr^dictas.  Et  de  aliis,  ut  dominus  Fiscampnensis. 

Reverendus  in  Christo  pater,  dominus  Guillelmus,  abbas  de  Cor- 
meliis,  decretorum  doctor,  deliberavit  prout  Universitas  studii  Pari- 
siensis, 

Magister  Andréas  Marguerie,  licentiatus  in  legibus,  et  bacchala- 
rius  in  decretis  ',  archidiaconus  Parvi-Caleti  et  canonicus  ecclesiae 
Rothomagensis,  attentis  monitionibus  eidem  Johann^e  factis,  stat 
cum  deliberatione  Universitatis  Parisiensis.  Et  quoad  processum, 
dicit  quod  simul  et  semel  potest  fieri  conclusio  ^,  et  dari  sententia. 

Magister  Erardus  Emengart  ',  doctor  in  sacra  theologia,  delibe- 
ravit quod  iterum  dicta  Johanna  moneatur,  et,  hoc  facto,  nisi 
redierit  ad  viam  veritatis,  stat  cum  deliberatione  Facultatis  theolo- 
giie  Universitatis  studii  Parisiensis. 

Magister  Guillelmus  Boucherii,  doctor  in  sacra  theologia,  stat  in 
deliberatione  alias  per  ipsum  data,  cum  aliis  doctoribus  ■♦,  magistris  ^ 
et  bachalariis,   ix.  aprilis,    addendo  quod    iterum   caritative   dicta 


Magister  Johannes  de  Chasteillon  dicit  quod  illi  qui  non  plene  deliherave- 
runt  ^  se  retulerunt  ad  deliberationem  Universitatis  Parisiensis.  Item.,  de  aliis, 
ut  dominus  Fiscampnensis. 

Dominus  de  Cormeilliis  est  et  stat  cum  deliberatione  Universitatis  Pari- 
siensis. 

Magister  Andréas  Marguerie,  visis  monitionibus  et  requisitis  eidem  factis, 
est  sibi  cum  dominis  de  Universitate.  Item,  quoad  processum,  simul  et  semel 
potest  fieri  conclusio  et  sententia. 

Magister  Erardus  Emengard  stat  cum  dominis  Facultatis  theolooiae  Univer- 
sitatis  Parisiensis  et  addit  quod  iterum  moneatur. 

Magister  Guillelmus  le  Bouchier  ^  stat  cum  aliis  per  eum    alias  delibe- 


I.  C  omet  et  haclialarius  in  decretis.  —  2.  C  omet  conclusio.  —  5.  BC  :  Emen- 
^ard .  —  4.  /i  ajoute  et.  —  5.  i?  omet  magistris.  —  6.  Ms.  ajoute  et.  —  7.  Ms.  : 
Cuiller  mus  Bouclncr. 


34^  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Johanna  moneatur,  et  sibi  declaretur  deliberatio  Universitatis  Pari- 
siensis;  et,  hoc  facto,  si  noluerit  obedire,  procedendum  est  ulterius. 
Et  stat  cum  deliberatione  dictas  '   Universitatis  studii  ^  Parisiensis. 

Dominus  Petrus  ',  prier  de  Longavilla-Giffardi  **,  sacrai  theologiae 
doctor,  deliberavit  prout  magister  Guillclmus  Boucherii. 

Magister  Joiiannes  Pinchon,  licentiatus  in  jure  canonico,  arciii- 
diaconus  Josiaci  et  canonicus  ecclesiœ  Parisiensis,  stat  in  delibera- 
tione magistri  Guillelmi  >  Boucherii. 

Magister  Pasquerius  de  ValUbus,  decretorum  doctor,  ecclesiarum 
Parisiensis  et  Rothomagensis  canonicus,  deliberavit  prout  Univer- 
sitas  studii  '^  Parisiensis. 

Magister  Johannes  Pulchripatris,  sacrae  theologi^e  doctor,  ecclesia- 
rum Rothomagensis  et  Bisuntinensis  canonicus,  deliberavit  ut 
Universitas  studii  Parisiensis;  et  de  modo  ulterius  procedendi,  se 
refert  ad  nos,  judices. 

Magister  Dionysius  Gastinel,  in  utroque  jure  licentiatus,  cano- 
nicus ^  Rothomagensis,  dixit  quod,  ipsa  Johanna  monita,  nisi  obe- 
dierit,  stat  cum  deliberatione  dictiu  Universitatis  studii  Parisiensis. 

Magister  Nicolaus  Midi,  doctor  in  sacra  theologia,  canonicus 
ecclesi^e  Rothomagensis,  deliberavit  quod,  eodem  die,  potest  con- 


ralis,  el  ciim  hoc  addii  quod  ifcnim  moneatur  et  declare[j{\tur  sihi  deîiherata 
per  Uiiiversitaleni  Parisicnsem  ct^,si  noluerit  obedire,  procedendum  est  ulte- 
rius ;  et  stat  cum  Universiiale. 

Magister  Jolmnnes  Pinchon,  ut  prxcedens. 

Prior  de  Longavilla,  ut  prœccdens. 

Magister  Pasquerius  de  \^aulx  stat  cum  opinione  Universitatis  Parisiensis. 

Magister  Johannes  Beaupère  se  refert  ad  deliherationem  Universitatis  Pari- 
siensis ;  et,  de  modo  procedendi  ulterius,  se  refert  ad  dominos  judices. 

Magister  Dionysius  9  Gastinel  stat  cum  Universitate  Parisiensi  et  dicit  quod 
débet  nwneri. 


I.  C  omet  ilictir.  —  2.  AB  omettent  studii.  —  5.  C  omet  Petrus.  —  4,  AC  : 
Gniffardi ;  B  omet  Giffardi.  —  5.  ^  ;  Pétri  (sic).  —  6.  C  omet  studii.  —  7.  C 
ajoute  ecclesix.  —  8.  Ms.  ajoute  non.  —  9.  Ms.  :  Dyonisius. 


PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  347 

cludi  et  ferri  sententia  ;  et  de  aliis,  se  refert  ad  ea  '  alias  per  ipsum 
deliberata  %  cum  aliis  doctoribus  et  bachalariis,  ix.  die  aprilis, 
ultime  prœteriti. 

Magister  Mauricius  de  Quesneyo,  sacr;t  theologiae  doctor,  deli- 
beravit  quod  iterum  moncnda  est  dicta  Jolianna  caritative  ;  et,  nisi 
obedierit,  stat  cum  deliberatione  Facultatis  theologias  Universitatis 
studii  Parisiensis. 

Magister  Petrus  Houdenc  ',  sacra.^  theologiae  doctor,  deliberavit 
quod,  pro  ^  salute  animée  et  corporis  '  Johann^,  débet  moneri  cari- 
tative ^,  antequam  domini  judices  veniant  ad  conclusionem;  etdictis 
monitionibus  factis,  nisi  redierit  ad  Ecclesiam,  videtur  pertinax 
et  ha^retica  ;    et  de  conclusione  facienda  se  refert  ad   nos,  judices. 

Magister  Johannes  Fabri,  sacne  theologi;ii  doctor,  stat  in  alia 
deliberatione  sua  alias  per  ipsum  data,  cum  aliis  doctoribus  et 
magistris  ',  ix.  die  aprilis,  et  cum  deliberatione  Facultatis  theolo- 
gias  Universitatis  ^  Parisiensis  ;  addendo  quod  dicta  Johanna  adhuc 
monenda  est  caritative,  et  dies  sibi  assignanda. 

Religiosus  vir  frater  Martinus  Lavenit  stat  cum  deliberatione  pnv- 
dicti  magistri  Johannis  Fabri  '. 


Magister  Nicolans  iMidi  dicit  quod  eadem  die  poiest  coiichidi  et  ferri  senten- 
tia ;  et  de  aliis  se  refert  ad  ea  per  ipsum  alias  deliberata. 

Magister  Mauricius  de  Quesneyo  ""  dicit  quod  prius  monenda  est,  et  carita- 
tive ;  et  se  refert  \ad^  opinioneni  theologoruin  Universitatis  Parisiensis. 

Magister  Petrus  de  Hodeng  dicit  quod,  pro  salute  anirnœ  suœ,  débet  moneri 
antequam  domini  judices  veniant  ad  conclusionem  ;  et,  monilionibus prareden- 
tibus,  nisivelit  redire  ad  Ecclesiam,  videtur  pertinax  et  hœretica  ;  et,  de  con- 
clusione facienda,  se  refert  ad  dominos  judices. 

Magister  Johannes  Fabri  stat  in  alia  deliberatione  sua  et  cum  deliberatione 
Facultatis  theologiœ.  Item,  quod  adhuc  est  monenda  et  dies  sibi  assignanda. 

Frater    Martinus  Lavenu    et  frater    Thomas  Amouret  ;   Domini  advocati 


I.  C  ajoute  qu3;.  —  2.  C  :  deliberavit.  —  ^.  A  :  de  Houdenc  ;  C  :  Hodenc.  — 
4.  Sur  grattage  en  A  et  B.  —  >.  C  ajoute  ipsiiis.  —  6.  Sur  grattage  en  A  et  B.— 
7.  A  omet  et  magistris.  —  H.  A  ajoute  studii.  —  9-  A  ajoute  ici  :  Religiosus  vir 
frater  TJjornas  Amouret  deliberavit  conforniiter  proiit  stipradictus  magister  Johannis 
(i/f)  Fabri.  —   10.  Ms.  :  Oiiercii. 


348  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Venerabiles  et  discret!  viri,advocati  curiœ  archiepiscopalis  Rotho- 
magensis  ',  quorum  aliqui  sunt  licentiati  in  utroque,  alii  in  cano- 
nico,  et  alii  in  jure  civili,  videlicet,  magistri  Guillelmus  ^  de  Liveto, 
Petrus  Carré,  Guerouldus  Postelli,  Gauffridus  de  Croteyo,  Ricardus 
de  Salicibus,  Burellus  de  Cormeliis,  Johannes  Dulcis,  Aubertus 
Morelli,  Johannes  de  Quemino,  Laurentius  de  Busco  "',  Johannes 
Columbelh  ■*,  Raduiphus  Anguy  >  et  Johannes  Tabernarii,  delibe- 
raverunt  quod,  dicta  Johanna  prius  monita  de  redeundo  ad  viam 
veritatis  et  salutis  et  se  submittendo  Ecclesia;,  nisi  voluerit  obedire, 
procedendum  est  ulterius  juxta  deliberationem  Facultatis  decreto- 
rum  Universitatis  studii  Parisiensis,  cum  qua  dehberatione  stant 
tredecim  praedicti  advocati. 

Reverendus  in  Christo  pater,  reHgiosus  vir,  dominus  abbas  Guil- 
lehnus  monasterii  de  Mortuo-Mari,  sacrœ  théologie  professer,  deU- 
beravit  quod  dicta  Johanna  iterum  moneatur  caritative,  et,  nisi 
voluerit  obedire,  ulterius  procedatur;  et  stat  cum  deliberatione 
Facultatis  thcologia;  Universitatis  studii  Parisiensis. 

Religiosus  vir,  magister  Jacobus  Guesdon,  sacr:ç  theologic-e  pro- 
fesser, deliberavit  conformiter  ad  dominum  abbatem  de  Mortuo- 
Mari  ^. 

Religiosus  vir,  magister  Johannes FOT«:/;/>;-,sacrit  theologiae  doctor, 
deliberavit  conformiter  ad'  dominum  abbatem  de  Mortuo-Mari  ^. 


curiœ  dixeruni  quod.  monita  prius  de  redeundo  ad  Ecclesiam,  nisi  velit  obe- 
dire, procedendum  est  ulterius  juxta  deliberationem  Facultatis  decretoriim, 
cum  qua  deliberatione  stant. 

Dominus  abbas  de  Mortuomari,  magister  Jacobus  Guesdon,  magister 
Johannes  Fouchier  stant  -cum  deliberatione  Facultatis  theologiœ,  et,  nisi  velit 
obedire  y  ulterius  procedatur. 


\.  A  :  in  curia  archiepiscopati  Rothomagensi.  —  2.  C  :  Guitternnts.  —  3.  ABC  et 
Q  :  Busto.  —  4.  C  :  Johannes  Columbelli  vient,  dans  l'énumération,  avant  Johannes 
de  Quemino.  —  5.  ABC  et  Q  :  Aiiguy.  —  6.  A  :  deliberavit  prout  dominus  abbas  de 
Mortuo-Mari.  —  7.  ^  ajoute  dictuni.  —  8.  5  omet  ici  tout  le  paragraphe  :  Reli- 
giosus vir,  magister  Johannes  Fouchier...  et  le  reporte  p.  351  après  celui  concernant 
la  délibération  de  Bertrandus  de  Ouercu. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    I)  ARC  "349 

Magister  Johannes  Maugicr,  licenciatus  in  jure  canonico,  cano- 
nicus  ecclesiiTî  Rothomagensis,  deliberavit  quod  dicta  Johanna 
adhuc  monenda  est  caritative,  et,  iiisi  voluerit  '  obedire,  quod  ulte- 
rius  procedatur.    • 

Magister  Nicolaus  Coppequesne  -,  canonicus  ecclesiiv  Rothoma- 
gensis, bachalarius  in  theologia,  deliberavit  conformiter  ad  Univer- 
sitatem  Parisiensem  '. 

Magister  Radulpiius  Silvestris,  bachalarius  in  sacra  theologia, 
stat  in  prima  deliberatione  '*  sua,  alias  per  ipsum  data,  sccundum 
tenorem  cujusdam  schedula^  >  manu  sua  signata^  ^  ;  addendo  quod 
dicta  Johanna  iterum  débet  moneri  ad  partem  et  etiam  publice, 
coram  populo;  et,  si  noluerit  redire  ad-viam  veritatis  et  salutis  ^,  de 
modo  ulterius  procedendi  se  refert  ad  nos,  judices. 

Magister  Petrus  Minerii  %  in  sacra  theologia  bachalarius,  delibe- 
ravit conformiter,  prout  magister  '  Radulphus  Silvestris  pr^-edictus. 

Magister  Johannes  Pigache,  bachalarius  in  sacra  theologia,  deli- 
beravit conformiter  ad  deliberationem  Universitatis  '°  studii  Pari- 
siensis. 

Magister  Ricardus  de  Groucheto  '',  in  sacra  theologia  bachalarius. 


Magister  Johannes  Maugier;  adbnc  moneatur  et  postea  procedatur. 

Magister  Nicolaus  Couppequesne  stat  cum  deliberatione  Univej'sitatsi 
Parisiensis. 

Magister  Radulphus  Silvestris  stat  in  deliberatione  alias  per  cuin  dicta,  et 
débet  moneri  caritative,  ad  partem  (?)'^  et  etiam  in  publico,  coram  populo,  et 
de  aliis  se  refert  ad  dominos  judices. 

Magister  Petrus  Minier '3,  ut  prœcedens. 

Magister  Johannes  Pigache  stat  cum  deliberatione  Universitatis  Parisiensis. 

Magister  Ricardus  de  Groucheto,  ipsa  prœmonita,  reputat  eani  hxreticam, 
nisi  velit  redire  [ad]eaprxmonita. 


I.  AC  :  si  noliurit.  —  2.  C  :  Couppequesne.  —  3.  A  :  deliberavit  prout  Uiiivcr- 
sitas  studii  Parisiensis.  —  4.  A  :  stat  cum  deliberatione .  —  5.  BC  :  scedulx.  — 
6 .  A  :  secundum  scedidam  manu  sua  sio^natam.  —  ~-  A  omet  et  salutis.  —  8.  C  : 
Minier.  — ^.A  omet  magister.  —  10.  C  :  conformiter  ad  Universitateiii.  —  11.  C  ; 
Groucelo.  —  \2.  Ms.  :  adperle  ;  peut-être  faut-il  lire  aperle.  —  13.  Ms.  :  Muiiier. 


330'  PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

deliberavit  quod  dicta  Johanna  adhuc  monenda  est  caritative  ;  et, 
ipsa  monita,  nisi  obediat  Ecclesi^e,  censenda  est  hicretica. 

Religiosus  vir,  frater  Ysambardus  de  Petra  stat  in  sua  delibcra- 
tione,  alias  per  ipsum  data  cum  aliis,  ix.  aprilis  ;  addendo  quod  dicta 
Johanna  '  adhuc  caritative  monenda  est,  et  quod,  si  noluerit  obe- 
dire  Ecclesias  post  monitionem,  de  modo  ulterius  procedendi  se 
refert  ad  nos,  judices. 

Magister  Petrus  Mauricii,  canonicus  ecclesiae  Rothomagensis, 
sacrae  théologie  doctor_,  stat  in  deHberatione  ahas  per  ipsum  data 
cum  ahis  doctoribus,  ix.  die  aprilis  *  ;  addito  quod,  una  die,  iterum 
caritative  ipsa  Johanna  moneatur  et  declaretur  ei  pœna  quam  patie- 
tur,  si  noluerit  obedire  et  se  submittere  Ecclesiiç  ;  in  quo  casu, 
quod  >  scilicet  remanebit  inobediens,  procedendum  est  ulterius. 

Magister  Thomas  de  Courcellis,  in  sacra  theologia  bachalarius, 
ecclesiarum  Laudunensis  et  Morinensis  canonicus,stat  cum  illis  per 
eum  alias  deliberatis  ^  cum  aliis,  ix.  die  '•  aprilis.  In  aliis  deliberavit 
prout  magister  Petrus  Mauricii  pr«dictus,  addendo  quod,  si  ipsa 
Johanna  noluerit  obedire  Ecclesi^e  post  monitionem,  censenda  est 
haeretica . 

Magister  Nicolaus  Aucupis,  ecclesiarum  Carnotensis  et  Rotho- 
magensis canonicus,  magister  in  artibus,  deliberavit  conformitcr, 
prout  magister  Thomas  de  Courcellis,  immédiate  nominatus. 


Frater  Ysemhardus  de  Petra  stat  cum  deliberatioiie  alias  per  eum  [data]  ;  et 
iterum  mpneatur;  et  de  aliis  se  refert  ad  dominos  judices. 

Magister  Petrus  Mauricii  se  refert  ad  ea  per  eum  alias  deliberata,  et  in  uno 
die  moneatur  et  declaretur  eidem  pœna  ;  et  deinde,  si  noluerit  obedire,  proceda- 
tur  ulterius. 

Magister  Thomas  de  Courcellis  stat  in  alias  per  eum  deliberatis  et  addil 
quod,  nisi,  caritative  monita,  velit  redire,  repulat  eam  hœreticam,  et  de  aliis 
ut  prxcedens. 

Magister  Nicolaus  Loyseleur,  ut  prsecedens. 


\.  C  :  nmlicr.  —  2,  A  ajoute  hoc  devant  addito.  —  3.  C  /  quo.  —  4.  .-/  /  stat  in 
aliis  iilius  per  ipsum  iteliheratis.  —  5.  /:/C  omettent  «i/V. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  351 

Miigister  fohannes  Ad-Ensem,  licentiatus  in  legibus,  Rothoma- 
gensis  ecclesias  canonicus,  deliberavit  quod  dicta  Johanna  una  die 
caritative  monenda  est  ;  quod  si  remanserit  inobediens,  concluda- 
tur  in  causa  et  feratur  sententia. 

Religiosus  vir,  magister  Bertrandus  de  Quercu,  decretorum  doc- 
tor,  decanus  de  Lehuno  in  Sanguineterso,  ordinis  Cluniacensis, 
deliberavit  conformiter,  prout  Facultas  decretorum  Universitatis  stu- 
dii  Parisiensis. 

Magister  Guillelmus  Erardi,  doctor  in  sacra  theologia.  sacrista  et 
canonicus  ecclesi^e  Lingonensis,  deliberavit  conformiter,  prout 
venerabileCapitulumecclesias  Rothomagensis  '  et  Universitas  studii 
Parisiensis. 

De  quibus  omnibus  tandem  nos,  judices  saspedicti,  eisdem  reve- 
rendis  patribus,  dominis  et  magistris  regratiati  sumus,  concludentes 
quod  Johannam  ^  antedictam  adhuc  caritative  moneremus  quatenus 
reverti  vellet  ad  viam  veritatis  et  salutis  animas  et  corporis,  et  ulte- 
rius,  juxta  ipsorum  bonam  deliberationem  et  sana  consilia,  ad  alia 
quas  agenda  restabant  procederemus,  concludendo  in  causa,  et  diem 
pro  jure  reddendo  assignando. 

MERCURH    XXin.    MAH  3. 

Item,  die  mercurii  immédiate  sequenti,  xxiii.  dicti  mensis  maii, 
nobis  judicibus  antedictis  pro  tribunali  sedentibus,  et  ipsa  Johanna 
coram  nobis  adducta  in  quadam  caméra  castri  Rothomagensis,  prope 
locum  carceris  ejusdem  Johann:^;  pr^esentibus  reverendis  patribus. 


Magister  Johmmes  Ad-Eiiscm  ;  in  una,  die,  prias  inonita,  concludalur  el 
feratur  sententia. 

His  deliberationihns  doniini  judiccs  regratiati  fuerunt  assistentes,  et  con- 
cïuserunt  quod  moneretur  et  deinde  procederetnr  juxta  eorumdeni  assistent i uni 
deliberationes  4. 


I.  C  omet  Kolhotnageiisis.  —  2.  C  :  Jolninna  (sic).         j.  En  marge  de  ABC  ; 
C  ajoute   Ziciiui  devant  iiiaii.   —  4.   U,  fol.    31   vo-32  r".  Tout  ceci  omis  Q. 


352  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

dominis  episcopis  Morinensi  et  Noviomensi,  —  riecnon  dominis  et 
magistris,  Johanne  de  Castellione,  archidiacono  Ebroicensi;  Johanne 
Pulchripatris,  Nicolao  Midi,  Guillelmo  Erardi,  Petro  Mauricii,  doc- 
toribus  in  sacra  theologia;  —  Andréa  Marguerie,  in  legibus;  Nico- 
lao de  Venderès,  in  decretis,  licentiatis,  archidiaconîs  et  canonicis  in 
ecclesia  Rothomagensi. 

Fecimus,  coram  ssepedicta  Johanna,  exponi  certa  puncta  in  qui- 
bus,  juxta  deliberationem  Facultatum  theologia;  et  decretorum  Uni- 
versitatis  studii  Parisiensis,  dicta  Johanna  erraverat  et  defecerat  ; 
atque  sibi  [declarari]  defectus,  crimina  et  errores  qui  in  singulis 
punctis,  juxta  eamdem  deliberationem,  continebantur;  ipsam  admo- 
nendo  et  admoneri  faciendo  ut  a  pra^dictis  defectibus  et  erroribus 
recedere,  se  ipsam  corrigere  et  emendare,  atque  correctioni  et 
determinationi  sanctœ  matris  Ecclesia  se  submittere  vellet;  prout 
h^ec  omnia  in  schedula  '  subscripta  latius  continentur,  tune  eidem 
Johannae  verbis  gallicis  exposita  ^  per  magistrum  Petrum  Mauri- 
cii 5,  canonicum  ecclesi;e  Rothomagensis,  eximium  doctorem  in 
sacra  theologia. 

CUJUS    (iLlDEM    SCHEDUL.H  +    lENOR    SEQUITUK    : 
I 

'  «  Primo,  tu,  Johanna,  dixisti  quod,  ab  aitate  XIII  annorum  vel 
circiter,  tu  habuisti  revelationes  et  apparitiones  angelorum  et  sanc- 
tarum  Katharinae  et  Margaretse,  quos  fréquenter  oculis  tuis  corpora- 
libus  vidisti;  et  locuti  sunt  tecum  ac  s^pe  loquuntur,  dixeruntque 
tibi  multa,  plenius  déclara  ta  in  tuo  processu.  » 

«  Quantum  vero  ad  istud  punctum^  clerici  de  Universitate  Pari- 
siensi  et  alii  consideraverunt  modos  illarum  revelationum  et  appa- 
ritionum  finem,  materiam  rerum  revelatarum,  qualitatem  personne 
tuae;  et,    omnibus  consideratis   qu«  consideranda  erant,  dixerunt 


I.  AB  :  scedula  ;  C  :  sedula.  —  2.  ABC  :  expositz.  —  3.  jS  en  marge  :. 
Defectus  Johanna;  ;  C  en  marge  :  Magister  Pelrus  Mauricii  exponit  Johannx  suas 
defectus.  —  4.  AB  :  scidule;  C  :  sedule. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  3  53 

quod  istasunt  mendose  conficta,  seductoria  et  perniciosa,  vel  quod 
hujusmodi  revelationes  et  apparitiones  sunt  superstitiosa;,  procédan- 
tes a  malignis  spiritibus  et  diabolicis.  » 

II 

«  Item,  tu  dixisti  quod  rex  luus  habuit  signum,  pcr  quod  cogno- 
vit  te  esse  '  missam  a  Deo,  videlicet,  quia  sanctus  Michael,  associa- 
tus  multitudine  angelorum,  quorum  quidam  habebant  alas,  alii 
coronas,  cum  quibus  erant  sanctœ  Katharina  et  Margareta,  venit  ad 
te  in  villa  de  Chasteau-Chinon  ;  et  hi  omnes  tecum  incesserunt  per 
gradus  castri  in  cameram  régis  tui,  coram  quo  angélus  se  inclinavit, 
qui  deferebat  coronam.  Et  una  vice,  dixisti  quod,  quando  ipse  rex 
tuus  habuit  illud  signum,  erat  solus;  alia  vice,  dixisti  quod  ipsa 
corona,  quam  signum  appellas,  fuit  tradita  archiepiscopo  Remensi, 
qui  tradidit  eam  tuo  régi  pr^dicto,  pr^esentibus  multis  principibus 
et  dominis  quos  nominasti.  » 

«  Et  quantum  ad  istud,  pra;fati  clerici  dicunt  quod  hoc  non  est 
verisimile_,  sed  est  mendacium  pra^sumptuosum,  seductorium,  per- 
niciosum,  negotium  conlictum  et  derogativum  dignitati  angelicse.  » 

III 

«  Item,  tu  dixisti  quod  cognoscis  angelos  et  Sanctas,  per  bonum 
consilium,  confortationem  et  doctrinam  qu^  tibi  dederunt,  et  per 
hoc  quod  se  nominaverunt  tibi,  et  quod  Sanctœ  te  salutaverunt; 
credis  etiam  quod  sit  sanctus  Michael,  qui  tibi  apparuit,  et  quod 
facta  eorum  et  dicta  sunt  bona,  asque  firmiter  sicut  credis  fidem 
Christi.  » 

«  Quantum  ad  istud,  clerici  dicunt  quod  illa  non  sunt  sufficien- 
tia  signa  ad  cognoscendum  angelos  et  Sanctas  praedictos,  quodque 
leviter  credidisti  et  temere  asseruisti;  et  ulterius,  quantum  ad  com- 
parationem  quam  facis  de  credendo  aeque  firmiter,  etc.,  tu  erras  in 
fide.  » 

I.  Q  omet  esse. 

Procès  de  Jeanne  d'Arc.  23 


354  PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

IV 

«  Item,  tu  dixisti  quod  es  certa  de  quibusdam  futuris  contingen- 
tibus  et  quod  scivisti  res  absconditas;  cognovisti  etiam  homines, 
quos  nunquam  antea  videras,  et  hoc  per  voces  sanctarum  Kathari- 
nae  et  Margaretae.  » 

«  Et  quantum  '  ad  istud,  clerici  dicunt  quod  in  hoc  est  supersti- 
tio,  divinatio,  prœsumptuosa  assertio  et  inanis  jactantia.  » 

V 

«  Item,  dixisti  quod,  de  pnecepto  Dei  et  ejus  bene  pUicito,  tu  por- 
tasti  et  continue  portas  habitum  virilem;  et  quia  habebas  prasceptum 
Dei  de  portando  hune  habitum,  tu  ^  cepisti  brevem  tunicam,  gip- 
ponem,  caHgas  Hgatas  cum  multis  aguilletis;  portas  etiam  capillos 
tonsos  in  rotundum  supra  summitatem  aurium,  non  diniittendo 
aliquid  super  te,  quod  sexum  fœmineum  approbet  aut  demonstret, 
excepto  eo  quod  tibi  natura  contulit;  et  s^pe  recepisti  in  hoc  habitu 
sacramentum  eucharisti^e;  et,  quanquam  pluries  admonita  fueris  de 
dimittendo,  nihilominus  noluisti  facere,  dicens  quod  malles  mori 
quam  dimittere  hune  habitum,  ad  minus  nisi  hoc  esset  de  pr^ecepto 
Dei  ;  et  quod,  si  tu  esses  adhuc  in  isto  habitu,  cum  aliis  de  parte 
tua,  esset  unum  de  magnis  bonis  Francix\  Dicis  etiam  quod,  pro 
nulla  re,  faceres  juramentum  de  non  portando  hune  habitum  et 
arma;  et  in  omnibus  his,  dicis  te  bene  fecisse  et  de  mandate 
Dei.  )) 

«  Quantum  ad  istud  punctum,  clerici  dicunt  quod  tu  blasphémas 
Deum  et  contemnis  ipsum  in  sacramentis  suis;  transgrederis 
legem  divinam,  sacram  Scripturam  et  canonicas  sanctiones;  maie 
sentis  et  erras  in  fide;  te  jactas  inaniter  et  es  suspecta  de  idolatria 
et  exsecratione  tui  ipsius  ac  tuarum  vestium,  ritum  gentilium  imi- 
tando.  » 


I.  C  ajoute  est.  —  2.  O  omet  ///. 


PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE   D  ARC  355 

VI 

«  Item,  tu  dixisti  quod  saspe  in  tuis  litteris  posuisti  ista  nomina, 
Jhesus  Maria,  et  signum  crucis,  designando  quod  illi  ad  quos  scri- 
bebas  non  facerent  contenta  in  litteris.  In  aliis  autem  litteris  te 
jactasti  quod  faceres  occidi  omnes  illos  qui  non  obedirent,  et  quod 
ad  ictus  videretur  quis  haberet  melius  jus  a  Deo  cœli;  et  sa^pe 
dixisti  te  nihil  fecisse,  nisi  per  revelationem  et  pnL^ceptum 
Domini.  » 

«  Quantum  ad  istud,  clerici  dicunt  quod  tu  es  proditrix,  dolosa, 
crudelis,  desiderans  crudeliter  effusionem  sanguinis  humani,  sedi- 
tiosa,  provocans  ad  tyrannidem,  blasphemans  Deum  in  suis  man- 
datis  et  revelationibus.  » 

VII 

«  Item,  dicis  quod,  per  revelationes  quas  habuisti  in  £etate 
XVII  annorum,  tu  recessisti  a  domo  parentum  tuorum  contra 
ipsorum  voluntatera,  propter  quod  p^ne  fuerunt  démentes;  et 
ivisti  ad  Robertum  de  Baudricuria,  qui,  ad  tuam  requestam,  tibi 
tradidit  habitum  virilem  et  unum  ensem  cum  certis  gentibus,  pro 
conducendo  te  ad  regem  tuum;  et,  quando  venisti  pênes  eum, 
sibi  dixisti  quod  veniebaspro  expugnando  adversarios  ejus;  et  eidem 
promisisti  quod  poneres  eum  in  magno  dominio,  et  quod  haberet 
victoriam  de  suis  adversariis,  et  quod  Deus  mittebat  te  ad  hoc. 
Dicis  etiam  quod  ista  bene  fecisti,  obediendo  Deo,  et  per  revelatio- 
nem.  » 

«  Quantum  ad  istud,  clerici  dicunt  quod  tu  fuisti  impia  in  paren- 
tes, transgrediens  praeceptum  Dei  de  honorando  parentes,  scanda- 
losa,  blasphéma  in  Deum,  errans  in  fide,  et  fecisti  promissionem 
prtesumptuosam  ac  temerariam.  » 

VIII 

Item,  dixisti  quod  tu  sponte  '  saltasti  a  turri  de  Beaurevoir,  mal- 
iens mori  quam  tradi  in  manu  ""  Anglicorum  et  vivere  post  destruc- 

I.  C  ;  spontanée.   —  2.  C  :  luaniis. 


356  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

tionem  Compendii;  et  quamvis  sancta;  Katharina  et  Margareta 
prohibèrent  quod  non  saltares,  tamen  non  potuisti  te  continere  ;  et 
quamvis  etiam  esset  magnum  peccatum  offendere  illas  Sanctas, 
tamen  tu  scivisti  per  voces  quod  Deus  remiserat  tibi,  postquam 
inde  confessa  fuisti.  » 

«  Quantum  ad  istud  punctum,  clerici  dicunt  quod  in  hoc  fuit 
pusillanimitas  vergens  in  desperationem,  interprétative,  in  tui 
ipsius  homicidium  ;  etiam  in  hocdixisti  temerariam  assertionem  et 
pnçsumptuosam  de  remissione,  quam  prastendis  habere  de  peccato  ; 
ac  maie  sentis  de  Ubertate  humani  arbitrii.  » 

IX 

«  Item,  tu  dixisti  quod  sanctse  Katharina  et  Margareta  promise- 
ru  nt  te  conducere  in  paradisum,  dummodo  serves  virginitatem  quam 
eis  vovisti  et  promisisti  ;  et  de  hoc  es  ita  certa  ac  si  jam  esses  in 
gloria  Beatorum;  nec  credis  fecisse  opéra  peccati  mortalis,  et  videtur 
tibi  quod,  si  esses  in  peccato  mortali,  Sanctae  non  visitarent  te 
quotidie  ',  sicut  faciunt.  » 

«  Quantum  ad  istud,  clerici  dicunt  quod  in  hoc  dixisti  pra^sump- 
tuosam  et  temerariam  asscrtionem,  mendacium  perniciosum;  et 
contradicit  illi  quod  prius  dixisti;  et  ulterius,  quod  maie  ^  sentis  in 
fide  christiana.  » 

X 

«  Item,  dixisti.  te  bene  scire  quod  Deus  diligit  aliquas  certas  per- 
sonas  vivantes  plus  quam  te,  et  quod  hoc  scivisti  per  revelationem 
sanctarum  Katharinae  et  Margareta;  etiam  quod  ista^  Sanctae 
loquuntur  galUcum  ',  non  anglicum,  cum  non  sint  de  parte  ipso- 
rum;  et  postquam  scivisti  voces  illas  esse  prorege  tuo,  non  dilexisti 
Burgundos.  » 

«  Quantum  ad  istud,  clerici  dicunt  quod  in  hoc  est  temeraria  et 
praesumptuosa  assertio,  superstitiosa  divinatio,  blasphemia  ■♦  contra 


i.  A  :  cothidie;  C  :  quolhidie.  —  2.  C  :  maies  (sic).  —  3.  C  ajoute  el.  —  4.  AC  : 
blasphéma. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  357 

sanctas    Katharinam    et  Margaretam,  et   transgressio  pra^cepti    de 
dilectione  proximi.  » 

XI 

«  Item,  dixisti  quod  illis,  quos  sanctum  Michielem,  sanctas  Katha- 
rinam et  Margaretam  appellas,  exhibuisti  plures  reverentias,  genua 
tiectendo,  removendo  capucium,  osculando  terram  super  quam 
gradiebantur,  vovendo  eis  virginitatem  ;  quod  etiam  ipsas  Sanctas  es 
osculata  et  amplexata,  ac  eas  invocasti  ;  etiam  credidisti  prxceptis 
eorum  a  principio  quo  venerunt  ad  te,  absque  hoc  quod  peteres 
consilium  a  curato  vel  altero  ecclesiastico  viro  ;  et  nihilominus  cre- 
dis  illas  voces  venire  ex  parte  Dei,  ieque  firmiter  sicut  credis  fidem 
christianam,  et  quod  dominus  noster  Jhesus  Christus  passus  est. 
Uherius  tu  dixisti  quod  si  aliquis  malus  spiritus  tibi  '  appareret  in 
figura  sancti  MichaeHs,  bene  scires  cognoscere  et  discernere.  Tu 
etiam  dixisti  quod,  ad  requestam  tuam,  jurasti  quod  non  diceres 
signum  datum  régi  tuo,  et  finaliter  addidisti,  «  nisi  hoc  esset  de 
mandato  ^  Dei.  » 

«  Quantum  ad  istud,  clerici  dicunt  quod,  supposito  quod  habue- 
ris  revelationes  et  apparitiones  de  quibus  te  jactasti,  modis  quibus 
dixisti,  tu  es  idolâtra,  dc-emonum  invocatrix,  errans  in  fide,  temere 
asserens,  et  fecisti  juramentum  illicitum.  » 

XII 

«  Item,  tu  dixisti  quod,  si  Ecclesia  vellet  quod  faceres  contrarium 
prîtcepti  quod  dicis  te  habere  a  Deo,  tu  non  faceres  pro  quocum- 
que  ;  et  quod  bene  scis  contenta  in  tuo  processu  venire  de  prœcepto 
Dei,  et  quod  esset  tibi  impossibile  facere  contrarium  ;  nec  de  istis 
vis  te  referre  judicio  Ecclesia  quae  est  in  terris,  nec  alicujus  hominis 
viventis,  nisi  soli  Deo.  Et  dicis  ulterius  quod  non  facis  ista  res- 
ponsa  ex  capite  tuo,  sed  de  pr^ecepto  Dei,  quamvis  articulus  fidei 
qui  est  Unaiii  sanctam  Ecclesiam  catholicani,  etc.,  fuerit  tibi  pluries 
declaratus,  et  quod  quilibet  christianus  débet  submittere  omnia  dicta 

I.  JC  omettent  tibi.  —  2.  AC  :  prurepto. 


î:, 
358  PROCÈS   DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

et  facta  sua  Ecclesiae  militanti,  praecipue  in  facto  revelationum  et 
talium  remm.  » 

«  Quantum  ad  istud,  clerici  dicunt  quod  es  schismatica  ',  maie 
sentiens  de  unitate  et  auctoritate  Ecclesiae,  apostata  et  hucusque  ^ 
pernitaciter  errans  in  fide.  » 

Postquam  vero  per  hune  modum  assertiones  pr^edicta;  ipsi 
Johanna;,  cum  qualificationibus  per  praefatam  Universitatem  Pari- 
siensem  datis,  narrât^  et  déclarât^  fuerunt,  tandem  monita  est  per 
dictum  doctorem  '  etiam  verbis  gallicis,  ut  plurimum'adverieret 
circa  dicta  et  facta  sua  et  priEsertim  circa  ultimum  artictilum  ;  dice- 
baturque  sibi  per  hune  modum  : 

«  Johanna,  amica  carissima,  nunc  tempus  est,  circa  fînem  vestri 
processus,  bene  pensare  quîe  dicta  sunt  ;  quoniam,  Hcct  per  domi- 
num  Belvacensem  et  dominum  vicarium  Inquisitoris,  ac  alios  doc- 
tores,  ex  parte  eorum  transmissos,  pubHce  et  ad  partem  nunc  per 
quatuor  [vices]  et  sic  deinceps,  propter  honorem  et  reverentiam 
Dei,  fidem  et  legem  Christi  Jhesu  ^,  serenationem  conscientiarum, 
sedationem  scandaii  orti,  ad  saiutem  animae  vestras  et  corporis, 
diligentissime  admonita  fueritis  ;  simulque  declarata  vobis  tue- 
rint  damna  tum  anima;  quam  corporis,  qu^e  estis  incursura, 
nisi  vos  et  dicta  vestra  correxeritis  et  emendaveritis,  vos  et 
facta  vestra  Ecclesiae  subjiciendo,  judiciumque  ipsius  acceptando; 
cui  rei  hucusque  noluistis  attendere.  Et  quanquam  ex  factis 
erga  vos,  jam  plurimi  potuissent  contentari,  tamen  domini 
judices  praedicti,  zelantes  saiutem  vestram  tam  anima;  quam  corpo- 
ris, dicta  vestra  ad  Universitatem  Parisiensem,  quas  est  lux  omnium 
scientiarum  et  exstirpatrix  errorum,  transmiserunt,  ut  per  illam 
examinarentur;  receptisque  deliberationibus  suis,  ipsi  domini  judices 
ordinaverunt,  ad  finem  prasdictum,  vos  iterato  moneri,  vos  adver- 
tendo  de  erroribus,  scandalis  et  aliis  defectibus  per  vos  commissis  ; 


l.  A  :  scismatica.  —  2.  C  .•  husque  hune  (sic).  —  3.  .4  en  marge  :  Monitio  carita- 
tiva  facta  Johannx  per  dictum  doctorem  ;  B  en  marge  :  Monitio  caritativa  facta 
fohannx  post  fixe  per  dictum  doctorem  ;  Cen  marge  :  Monitio  caritativa  facta  fohannœ. 
—  4.  C  ;  Jhesu  Christi. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE   D  ARC  359 

rogantes,    hortantes  et  monentes   vos  per  viscera   Domini   nostri 
Jhesu  Christi,  qui  tam  credulem  mortem  pro  redemptione  humani 
generis  pati  voluit,   dicta  vestra  corrigatis  et  judicio  Ecclesi^  sub- 
jiciatis,   sicut  quilibet  fidelis  tenetur  et  obligatur  ;  nec  permittatis 
vos  separari  a  Domino  Jhesu  Christo,  qui   vos   creavit  ut   essetis 
su^e  gloriiu  particeps  ;  nec  velitis  eligere  viam  îeternae  damnationis 
cum  inimicis  Dei,  qui  omni  die  inquietare  homines  moliuntur,  se 
interdum  transfigurando  in  speciem  Christi,  Angeli  et  Sanctarum, 
dicendo  et  asserendo  se  taies  esse,  ut  satis  late  '  in  vitis  Patrum  et 
Scripturis  continetur.    Propterea,  si  res  qu^cumque    vobis  tahter 
apparuerint,  noUte  credere  ;  imo  prorsus  credulitatem  aut  imagina- 
tionem  de  talibus  rébus  habitam  repellatis,  acquiescendo  dictis  et 
opinionibus    Universitatis  ^  Parisiensis  et  aliorum  doctorum,   qui 
legem  Dei  et  sacram   Scripturam  noverunt,  quibus   videtur  quod 
tahbus  apparitionibus  non  est  credendum,  nec  cuiquam  apparitioni 
insoHt.-e  aut  novitati  prohibitae,    nisi   per   sacram  Scripturam    aut 
signum  sufficiens  et  miraculum,  quorum  neutrum  habuislis  ;  sed 
leviter  taUbus  credidistis,  non  convertendo  vos  ad  Deum  per  oratio- 
nem  devotam,  ut  vos  certam  de  taUbus  redderet,  nec  recurristis  ad 
aliquem  prielatum  aut  alium  virum  ecclesiasticum  doctum,  qui  vos 
informare  posset  ;  quod  tamen  facere  debuistis,  attento  statu  vestro 
et  simplicitate  vestras  scienti^e.  Et  capiatis  exemplum  :  si  rex  vester 
sua  auctoritate  vobis  aiiquod  fortaUcium  custodiendum  commisisset, 
inhibendo  ne  quemcumque  venientem  reciperetis  ;  esto  quod  diceret 
se  venire  auctoritate  régis,  nisi   Htteras  aut  aliud  signum   certum 
vobis  afferret,  non  deberetis  sibi  credere  nec  eum  recipere.  Sic  cum 
Dominus  noster  Jhesus   Christus,  ascendens  in  cœlum^   regimen 
Ecclesiae  suœ  Beato  Petro  apostolo  et  suis  successoribus  commiserit, 
prohibuit  ne  a  caetero  ahquos  venientes  in  suo  nomine  acceptaret, 
nisi  ahter  quam  eorum  dictis  constaret  sufficienter.  Nec  pro  certo 
ilHs    quos  dicitis  sic  vcnisse   debuistis   fidem   adhibere  ;    nec   nos 
vobis  fidem  debemus  dare,  cum  Dominus  '  oppositum  prsecipiat.  » 

I.  C  ;  Idtis  (sic).  —  2.  C  ajoute  sliulii.  —  3.  C  ;  Deus. 


3éO  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

«  Primo,  Johanna,  advertere  debetis  quod,  si  in  dominio  "régis 
vestri,  dum  eratis,  surrexisset  miles  aut  alius  quicumque  de  domi- 
nio suo  et  obedientia  «atus,  dicens  :  «  Régi  non  obediam,  nec  ei  aut 
ejus  officiariis  me  submittam  »,  nonne  ipsum  dixissetis  condem- 
nandum  ?  Quid  ergo  de  vobis  dicetis,  qui\;  fuistis  progenita  in  fide 
Christi,  per  sacramentum  baptismi,  filia  Ecclesiîe  effecta  et  spônsa 
Christi,  si  non  obediatis  officiariis  Christi,  videlicet,  pr^elatis  Eccle- 
S13C  ?  Quale  judicium  de  vobis  dabitis  ?  Hxc  dicere,  rogo,  desistatis, 
si  Deum,  creatorem  vestrum,  sponsum  pretiosum  diligatis  et  salu- 
tem  vestram  ;  et  obediatis  Ecclesia;,  ipsius  subeundo  judicium. 
Sciatis  quod,  nisi  sic  feceritis  etperseveraveritis  in  hoc  errore,  anima 
vestra  seterno  damnabitur  supplicio,  perpetuo  crucianda,  et  de  cor- 
pore  plurimum  dubito  ne  in  perditionem  veniat.  Neque  vos  retineat 
pudor  humanus  et  verecundia  inutilis  qua  forte  detinemini,  cum 
jam  in  magnis  honoribus  fueritis,  quos  amittcre  existimatis,  sic  ut 
loquor  agendo.  Prieponendus  est  enim  '  honor  Dei  et  salus  vestra 
tam  corporis  quam  anima:  ;  qua;  omnia  pereunt,  nisi  quod  dico 
feceritis,  quoniam  tali  modo  dividitis  vos  ab  Ecclesia  et  fide  quam 
spopondistis  ^  in  sacro  baptismate,  et  truncatis  auctoritatem  Dei  ab 
Ecclesia,  quae  tamen  ipsius  auctoritate  et  spiritu  ducitur,  regitur  et 
gubernatur.  Dixit  ctiam  pnvlatis  Ecclesiit  :  «  Qui  vos  audit,  me 
audit,  et  qui  vos  spernit,  me  spernit  »  ;  dum  ergo  non  vultis 
subjici  Ecclesic'e,  facto  receditis;  et  nolendo  vos  subjicere  eidem, 
non  subjicitis  vos  Deo,  et  erratis  in  illum  articulum,  Unaiii  sanclani 
Ecclesiam,  quœ  qualis  sit  et  cujus  auctoritatis,  alias  vobis  in  prœce- 
dentibus  monitionibus  sufficienter  est  declaratum.  » 

«  Vos  ergo,  his  attentis,  ex  parte  dominorum  meorum,  domini 
Belvacensis  et  domini  vicarii  Inquisitoris,  judicum  vestrorum, 
moneo,  rogo  et  hortor  ut,  per  illam  pietatem  quam  geritis  erga 
passionem  Creatoris  vestri  et  dilectionem  quam  habetis  ad  salutem 
animée  vestras  et  corporis,  omnia  prsedicta  corrigatis  et  emendetis, 
et  vos  reducatis  ad  viam  veritatis,  obediendo  Ecclesiae,   subeundo 

I.  P  omet  enim.  -^  2.  AC  :  spopondidistis  (jic^. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  36 1 

j'udicium  et  déterminai ionem  ejus,  quoad  pnedicta.  Et  sic  agendo, 
salvabitis  animam  vestram,  redimetis,  ut  aestimo,  corpus  a  morte  ; 
si  vero  hoc  non  feceritis,  sed  '  perseveraveritis,  sciatis  animam  ves- 
tram obrui  damnatione,  et  de  destructione  corporis  dubito.  A  qui- 
tus vos  praeservari  dignetur  Jhesus  Christus.  » 

*Postquam  vero  ipsa  Johanna  in  hune  modum  admonita  exstitit 
ethujusmodi  exhortationes  audivit,  consequenter  ad  ista  respondit 
sub  hac  forma  :  «  Quantum  est  de  dictis  et  factis  meis,  qu^e  ego 
dixi  in  processu,  ego  ad  haec  -  me  refero  ^  et  volo  ea  sustinere  ■».  » 

Item,  interrogata  utrum  credatne  quod  ipsa  teneatur  submittere 
dicta  et  tacta  sua  Ecclesi*  mihtanti  vel  alteri  quam  Deo  :  respon- 
dit :  Ego  volo  manutenere  iUum  modum,  quantum  ad  hoc,  quem 
ego  semper  dixi  et  tenui  in  processu.  »  Item  dixit  5  quod,  si  ipsa 
esset  in  judicio  et  videret  ignem  accensum,  ligna  parata  et  tortorem 
aut  illum  qui  deberet  immittere  ignem,  paratum  ad  hoc  faciendum. 


*  Anno  Domini  millesimo  quadringentesimo  tricesimo  primo,  die  mcrciirii 
vicesima  tcrtia  moisis  maii,  coram  dominis  judicihus,  assistentihus  rcvercndis 
patrihus,  dominis  Morim'iisi  ^  et  Noviomensi  7  episcopis,  nccnon  dominis  et 
magistris  Johanne  de  Chasteillon,  Johaiine  Beaupère,  Nicolao  Midi,  Pelro 
Mauricii,  Andréa  Margiierie  et  Nicolao  de  Venderez,  Guillelmo  ^  Erardi. 

Ad primiuu  et  alios  articulas,  qualiflcationes  per  magistrinn  Petriim  Mau- 
ricii eidem  Johannx  solemniter  expositas,  et  monitiones  et  reqiiisitiones  carita- 
tivas  eidem  Johannx  factas  :  respond  :  «  Quant  à  mes  fais  et  mes  diz  que 
i'ay  diz  eu  procès,  je  m'y  raporte  et  les  veul  soustenir.  » 

Iteiii,  interroguée  s'elle  cuide  et  croist  qu'elle  ne  soit  point  tenue  sub- 
meictre  ses  diz  et  fais  à  l'Eglise  militant  ou  à  autres  que  à  Dieu  :  res- 
pond :  «  La  manière  que  j'ai  tousjours  dicte  et  tenue  eu  procès,  je  la 
vueil  maintenir  quant  ad  ce.  » 

Item,  dit  que,  s'elle  estoit  en  jugement,  et  véoit  le  l'eu  alumé  et  les 
bourrées  alumer,  et  le   bourreau   prest  de  bouter  le  feu,  et  elle   estoit 


i.  C  :  et.  — -2.0  ;  twc,  —  3.  C  ;  ego  me  ad  Imc  refero.  —  4.  BC  en  marge  ; 
Responsio  Johannz  superba.  —  5.  AC  :  cUcit.  —  6.  Ms.  :  Moriniensi.  —  7.  fhiil.  : 
Noviniensi.  —  8.  Und.  :  Giiillermo. 


302  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

et  ipsa  esset  infra  ignem  :  non  tamen  diceret  aliud,  et  sustineret 
illud  quod  dixit  in  processu,  usque  ad  mortem. 

Deinceps  nos,  judices  antedicti,  petivimus  a  promotore  '  in  hac 
causa  et  ab  eadem  Johanna  an  vellent  amplius  aliquid  dicere  *.  Qui 
dixerunt  quod  amplius  nihil  dicturi  erant.  Et  tune  ad  concludendum 
in  causa  processimus,  secundum  formam  cujusdam  schedula^  ', 
quam  nos,  episcopus  prœdictus,  in  manibus  nostris  tenebamus, 
cujus  ténor  sequitur  : 

«  Et  nos,  tanquam  in  hac  parte  judices  compétentes,  prout 
etiam,  si  et  in  quantum  opus  est,  nos  esse  compétentes  decerni- 
mus  et  declaramus,  renuntiato  per  vos,  seu  pro  renuntiato  habito, 
IN  IPSA  CAUSA  CONCLUDIMUS  ;  conclusoque  per  nos,  crastinum  dicm 
vobis  assignamus  ad  audiendum  per  nos  jus  reddi  sive  nostram 
sententiam  ferri  in  hujusmodi  causa,  et  ad  faciendum  et  proceden- 
dum  ulterius,  prout  fuerit  juris  et  rationis.  Prœsentibus  ad  hx^c  : 
fratre  Ysambardo  de  Petra,  domino  Mattha^o  le  Bateiir,  presbyteris, 
et  Ludovico  Orsel  ',  clerico  Rothomagensis,  Londoniensis  et  Novio- 
metisis  diœcesium  ^,  lestibus  ad  haec  vocatis.  » 

jOVIS    XXIV.  MEXSIS  MAIL  ET  PRIMA    SENTENTIA  ^ 

Item,  eodcm  anno,  jovis,  post  festum  Pentecostes,  vicesima 
quarta  die  mensis  maii,  nos,  judices  antedicti,  de  mane  accessimus 


dedans  le  feu,  si  n'en  dyroit-elle  autre  chose  et  soustendroit  ce  qu'elle  a 
dit  eu  procès  jusques  à  la  mort  7. 

Et  iticonfiiienti,  quia  promotor  et  ipsa  nohierunt  aliquid  dicere,  couclusiim 
fuit  in  causa,  ut  continetur  in  schedula  ^  cujus  ténor  talis  est  :  «  Et  nos  tan- 
quam in  hac  parte,  etc.  9  ». 

Anno  Domini  millesimo  quadringentesimo  tricesimo  priuw,  die  jovis  post 
Pentecosten  '»  Domini,  vicesima  quarta  mensis  maii,   in  puhlica  ac  solenmi 


I.  C  ;  ad  promotoreni .  —  2.  ABC  en  marge  :  concluditur  in  causa.  —  3.  ABC  : 
scedulx.  —  4.  AC  :  Oursel.  —  5.  ABC  :  diocesum.  —  6.  En  marge  de  ABC.  — 
7 .  En  marge  du  ms.  .•  La  grande  vertu  et  constance  de  ta  Pticelle.  — 8.  Ms.  :  cedula. 
—  9.  U,  fol.  32,  ro.  —  10.  Ms.  :  Pentecostes  (sic). 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  363 

ad  locum  publicum;  in  cœmiterio  abbatue  Sancti  Audoeni  Rotho- 
magensis,  ipsa  Johanna  ibidem  exsistente  coram  nobis,  in  scafaldo 
seu  ambone.  Ubi  in  primis  solemnem  prœdicationem  per  magistrum 
Guillelmum  Erardi,  virum  egregium,  sacnc  theologi^e  doctorem  ', 
ad  salutarem  admonitionem  ipsius  Johann;!^  et  totius  populi,  cujus 
illuc  aderat  copiosa  multitudo,  pronuntiari  fecimus;  assistentibus 
nobis  :  reverendissimo  in  Christo  pâtre  -  Henrico,  permissione 
divina  tituli  Sancti  Eusebii  '  sacrosanctœ  Romane  Ecclesi;\e  presby- 
tère, Cardinali  Anglias  vulgariter  nuncupato;  — reverendisque  in 
Christo  patribus,  dominis  Episcopis  Morinensi,  Noviomensi,  Nor- 
vicensi  ;  —  dominis  Abbatibus  Sancti^  Trinitatis  Fiscampnensis, 
Sancti  Audoeni  Rothomagensis,  Gemeticensi,  de  Becco  '^-Helluini, 
de  Cormeliis,  Sancti  Michœlis-in-periculo-maris,  de  Mortuo-Mari, 
de  Pratellis  ;  —  Prioribus  de  Longavilla-Giffardi  >  et  Sancti  Laudi 
Rothomagensis  ;  —  magistris  Johanne  de  Castellione,  Johanne  Pul- 
chripatris,  Nicolao  Midi,  Mauricio  de  Quesneio,  Guillclmo  Bou- 
cherii,  Johanne  Fabri,  Petro  de  Hoiidenc  °,  Petro  Mauricii,  Johanne 
Foucherii,  doctoribus; —  Guillelmo  Haiton  ^,  Nicolao  Coppequesné  *, 
Thoma  de  Courcellis,  Radulpho  Silvestris,  Ricardo  de  Groucheto  ', 
Petro  Minerii,  Johanne  Pigache,  bachalariis'°  in  sacra  theologia  ;  — 
Radulpho  Rousselli,  in  utroque,  Johanne  Garini'S  in  canonico  jure 


congregatioiic  fada  iii  cœmiterio  Sancti  Audoeni  Rotboniaoeiisis  ;  coram  domi- 
nis cpiscopo  Belvacensi  et  vicario  doniini  Inquisitoris,  assistentibus  reverendis- 
simo in  Christo  paire  et  domino  Henrico  '-,  cardinali  AngVuv,  reverendis  in 
Cljristo  patribus  et  dominis,  dominis  Adoritiensi,  Noviomensi  ^>  et  Norvicensi  '+ 
episcopis,  cum  dominis  et  magistris  Joljanne  Benupère,  Nicolao  Midi,  Nicolao 
de  Venderez,  Andréa  Marguerie,  Dionysio''^  Gastinel,  Johanne  de  Chasteil- 
lon,  dominis  abbatibus  sancti  Audoeni,  Fiscampnensi,  Sancti  Michselis-in-peri- 
culo-marino,  Mauricio  de  Quesneyo  '^,  Joljanne  Pinchon,  Johanne  Ad-Ensem. 


I.  C  : professorcm.  —  2.  A  :  domino.  —  5.  C  ;  Eiiscuhii.  —  4.  AC  :  Becclw.  — 
5.  C  :Guifardi.  —  6.  C  :  Hodenc.  —  7.  C  :  Haitton.  —  8.  C:  Couppcqiiesiie.  ^ 
9.  C  :  Grouceto.  —  10.  C  ;  hacalariis.  —  1 1.  C  ;  Guerini.  —  12.  Ms.  :  Hitc^oii (sic). 
—  i?.  Ibii.  :  \kn'ionmsi.  —  14.  Ihiil.  :  Nonui:cnsi.  —  15.  flnd.  :  Dyoïiisio.  —  16. 
Ihiit.  :  Qiwrcii. 


364  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

doctoribus;  —  Nicolao  de  Venderès,  Johanne  Pinchon,  Johanne  Dulcis, 
Roberto  Barberii,  in  canonico;  Andréa  Margmrie,  Johanne  Ad- 
Ensem,  in  civili;  Auberto  Morelli,  Johanne  ColumbelH,  Johanne  de 
Quemino,  in  canonico  jure  Hcentiatis;  —  et  quam  pluribus  ' 
aliis. 

Incepitque  doctor  prsefatus  pnx^dicationem  suam  *,  sumens  ver- 
bum  Dei  pro  themate,  Johannis  xv°  scriptum  :  «  Palmes  non 
potest  fructum  a  semetipso  facere,  nisi  nianserit  in  vite.  »  Et  dein- 
ceps  solemniter  dixit  '  quaHter  omnes  ■♦  cathohci  in  vera  vite  sanc- 
tae  matris  Ecclesise,  quam  Christi  dextera  plantavit,  debent  perma- 
nere  ;  ostendendo  prasfatam  Johannam  per  multos  errores  et  gravia 
crimina  ab  unitate  ejusdem  sanctœ  matris  Ecclesiae  separatam  fuisse, 
populumque  christianum  multipHciter  scandaHzasse  ;  admonendo  et 
exhortando  ipsam  et  universum  populum  salutaribus  doctrinis. 

Qua  quidem  prasdicatione  finita,  prasfatus  doctor  eamdem  Johan- 
nam hujuscemodi  verbis  allocutusest  :  «  Ecce  dominos  meos  judices, 
qui  repetitis  vicibus  vos  sommaverunt  et  requisiverunt  quod  velle- 
tis  submittere  omnia  dicta  et  facta  vestra  sancta;  matri  Ecclesiae, 
vobis  aperiendo  et  remonstrando  quod  in  dictis  et  factis  vestris  erant 
multa  quc-e,  sicut  videbatur  clericis,  erant  maie  dicta  et  erronea.  » 

Ad  quod  dicta  "■  Johanna  respondit:  «  Ego  respondebo  ^  vobis  '. 
Quantum  est  de  submissione  Ecclesias,  ego  respondi  eis  de   isto 


«_^  Palmes  ^  non  potest  fnicinm  a  semetipso  facere  nisi  nmnscrit  in  vite  » 
Johannis  XV^°  originaliter  scribuntur,  etc.  9.  » 

Post  prsedicationem,  dominus  prxdicator  dixit  eidem  Johannx  :  «  Veecy 
Messeigneurs  les  juges,  qui  plusieurs  fois  vous  ont  sommée  et  requise 
que  voulsissiez  submectrc  tous  vous  fais  et  dis  à  nostre  mère  Saincte 
Eglise,  et  que,  en  ses  diz  et  fais,  estoient  plusieurs  choses,  lesquels, 
comme  il  sembloit  aux  clercs,  n'estoient  bonnes  à  dire  ou  soustenir.  » 

A  quoy  elle  respond  :  «  Je  vous  respondray.  »  Et  à  la  submission  de 


i.AC  :  plurimis.  —  2.  ABC  en  marge  :  Inititim  prxdicalionis.  —  3.  ABC  : 
ditxit  (sic).  —  4.  A  ajoute  veri.  —  5.  AC  :  ipsa.  —  6.  C  :  respondeo.  —  7.  BC 
en  marge  :  Responsio  Johanna'.  corani  populo.  —  8.  Ms.  :  Palmes.  —  9.  U,  fol.  32, 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  365 

puncto.  De  omnibus  operibus  quas  ego  dixi  et  feci,  ipsa  transmit- 
tantur  ad  Romain,  pencs  dominum  nostrum  Summum  Pontificem, 
ad  quem  et  ad  Deum  primo  ego  me  refero.  Et  quantum  ad  dicta  et 
facta  quce  ego  feci,  ego  illa  feci  ex  parte  Dei. ,»  Item,  dixit  quod  de 
factis  et  dictis  suis  non  onerat  aliquam  personam,  nec  suum  regem, 
nec  alium  ;  et  si  sit  quicumque  defectus,  est  in  ipsa  et  non  inaltero. 

Interrogata  utrum  velit  revocare  omnia  dicta  et  facta  sua,  quse 
sunt  reprobata  per  clericos  :  respondit  :  «  Ego  refero  me  Deo  '  et 
domino  nostro  Papa;.  » 

Et  fuit  sibi  dictum  quod  hoc  non  sutficiebat,  et  quod  non  poterat 
fieri  quod  iretur  quiusitum  dominum^nostrum  Papam  ita  remote  ; 
etiam  quod  Ordinarii  erant  judices,  quilibet  in  sua  diœcesi,  et  ideo 
erat  necesse  quod  ipsa  se  referret  sanctae  matri  Ecclesias,  et  quod 
teneret  illud  quod  clerici  et  viri  talia  cognoscentes  dicebant  et  quod 
determinaverant  de  suis  dictis  et  factis.  Et  de  hoc  fuit  monita  per 
nos  usque  ad  trinam  monitionem. 


l'EgUse,  dist  :  «  Je  leur  ay  dit  tn  ce  poii.t  de  toutes  les  œuvres  que  j'ay 
falotes,  et  les  diz,  soient  envoyées  à  Romme  devers  nostre  saint  père  le 
Pape,  auquel  et  à  Dieu  premier  je  me  rapporte.  Et  quant  aux  dis  et  fais 
que  j'ay  fais,  je  les  ay  fais  de  par  Dieu.  » 

Item,  dit  que  de  ses  fais  et  dis  elle  ne  charge  quelque  personne,  ne  son 
roy,  ne  autre  ;  et  s'il  y  a  quelque  faulte,  c'est  à  elle  et  non  à  autre. 

Interroguée  se  les  fais  et  dis  qu'elle  a  fais,  qui  sont  reprouvez,  s'elle 
les  veult  révoquer  :  respond  :  «  Je  m'en  raporte  à  Dieu  et  à  nostre  saint 
père  le  Pape.  » 

Et  pour  ce  que  il  luv  fut  dit  que  il  ne  suffisoit  pas,  et  que  on  ne 
povoit  pas  pour...  aler  quérir  nostre  saint  Père  si  loing  ;  aussi  que  les 
Ordinaires  estoient  juges  chacun  en  leur  diocèse  ;  et  pour  ce  estoit 
besoing  qu'elle  se  rapportast  à  nostre  mère  saincte  Eglise,  et  qu'elle 
tenist  ce  que  les  clercs  et  gens  en  ce  se  congnoissans  en  disoient  et 
avoient  déterminé  de  ses  diz  et  fais  ;  et  de  ce  fut  amonnestée  jusques  à 
la  tierce  monicion. 


I .  Re/ero  me  Deo  sur  grattage  en  B. 


366  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Deiiiceps,  cum  dicta  mulier  aliud  dicere  non  vellet,  nos,  episco- 
pus  prasdictus,  incepimus  proferre  sententiam  nostram  definitivam  '. 
Quam  cum  pro' magna  parte  legissemus,  eadem  Johanna  incepit 
loqui,  et  dixit  quod  volebat  tenere  totum  illud  quod  Ecclesia  ordi- 
naret  ^,  et  quod  nos  judices  vellemus  dicere  et  sententinre,  dicens 
quod  ex  toto  nostram  ordinationi  obediret.  Dixitque  pluries  quod 
postquam  viri  ecclesiastici  dicebant  quod  apparitiones  et  revelationes, 
quas  dicebat  se  habuisse,  non  erant  sustinenda;  nec  credendae,  ipsa 
non  vellet  eas  sustinere,  sed  ex  toto  se  referebat  sanctae  matri  Eccle- 
si;B  et  nobis  judicibus. 

Tune  quoque,  pr^esentibus  prasnominatis,  et  in  conspectu  copiosLU 
multitudinis  cleri  et  populi,  fecit  et  protulit  revocationem  et  abju- 
rationem,  secundum  formam  cujusdam  schedula;  5  sibi  tune  lectse, 
verbis  gallicis  confectiis,  quam  ipsamet  etiam  pronuntiavit,  atque 
ipsam  schedulam  ■*  propria  manu  signavit  sub  forma  quassequitur  : 

AbJURATIO  JOIIANX.r.  > 

«  Toute  personne  qui  a  erré  et  mcspris  en  la  foy  chrestienne,  et  depuis, 
par  la  grâce  de  Dieu,  est  retournée  en  lumière  de  vérité  et  à  l'union  de 


Et  après  ce,  comme  la  sentence  fut  encommancée  à  l(u)ire,  elle  dist 
qu'elle  vouloit  tenir  tout  ce  que  les  juges  et  l'Eglise  vouklroient  dire  et 
sentencier,  et  obéir  du  tout  à  l'ordonnance  et  voulenté  d'eulx.  Et  alors, 
en  la  présence  des  dessusdits  et  grant  multitude  de  gens  qui  là  estoient, 
elle  révoqua  et  fist  son  abjuracion  en  la  manière  qui  en  suit... 

Et  dist  plusieurs  fois  que,  puisque  les  gens  d'église  disoient  que  ses 
apparicions  et  révélacions  n'estoient  point  à  soustenir  ne  à  croire,  elle  ne 
les  vouloit  soustenir  ;  mais  du  tout  s'en  rapportoit  aux  juges  et  à  nostre 
mère  saincte  Eglise. 

Et  postea  fuit  sententia  laia  per  dominos  judices^  ut  continetur  in  ea  ^. 

i.  A  en  marge  :  Sententia  de  qua  hic  fit  nicntio  est  in  fine  hiijiis processus  ;  B  en 
marge  :  Dicta  sententia  est  scripta  in  fine  hujus  lihri  ;  C  en  marge  :  Ista  sententia 
est  scripta  in  fine  ejtis  processus.  Voyez  ci-après,  à  la  date  du  30  mai.  —  2.  A  tn 
marge  -.Johanna  dicit  se  velle  ohedire  Ecclesix  ;  BC  en  marge  :  Ante  finem  sententiae, 
Johanna,  timens  ignem,  dixit  se  velle  ohedire  Ecclesix.  —  3 .  AB  :  scedulx  ;  C  :  sedulx. 
4.  A  B  :  scedulam  ;  C  ;  sedulam.  —  5 .  i?  omet  en  tête  :  Ahjuratio  Johannx  ;  BC  en 
marge  :   Ahjuratio  facta  per  Johannam.  —  6.  U,  fol.  32,  v". 


PROCÈS    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'arC  367 

nostre  mère  saincte  Eglise,  se  doit  moult  bien  garder  que  l'ennemi  d'en- 
fer ne  le  reboute  et  face  '  recheoir  en  erreur  et  en  damnacion.  Pour  ceste 
cause,  je  jehanne,  communément  appellée  la  Pucclle,  misérable  péchcr- 
resse  ^,  après  ce  que  j'ay  cogneu  '  les  +  las  de  erreur  ouquel  je  estoie 
tenue,  et  que,  par  la  grâce  de  Dieu,  sui  retournée  à  nostre  mère  saincte 
Eglise,  affin  que  on  voye  que  non  pas  fainctement,  mais  de  bon  cuer  s  et  de 
bonne  volonté  ^  sui  retournée  à  iccUe,  je  confesse  que  j'ay  très  gricfment 
péchié,  enfaignant7  mençongeuscmentavoir  eu  révélacions  et  apparicions 
de  par  Dieu,  par  les  anges  ^  et  saincte  Katherine  et  saincte  Marguerite,  en 
séduisant  les  autres,  en  créant  folemcnt  et  légiérement,  en  faisant  supersti- 
cieuses  divinacions,  en  blaphemant  Dieu,  ses  Sains  et  ses  Sainctes  ;  en 
trespassant  la  loy  divine,  la  saincte  Escripture,  les  droiz  canons  ;  en^portant 
habit  dissolu  difforme  et  deshonneste  contre  la  décence  de  nature,  et  che- 
veux 9  rongnez'"  en  ronten  guise  de  homme'',  contre  toute  honnestetédu 
sexe  de  femme  ;  en  portant  aussi  armeures  pargrant  présumpcion;  en  '-  dési- 
rant crueusementeffusion  de  sang '3  humain;  en  disant  que  toutes  ces  choses 
j'ay  fait  par  le  commandement  "^  de  Dieu,  des  angelz  "5  et  des  Sainctes  des- 
susdictes,  et  que  en  ces  choses  j'ay  bien  fait  et  n'ay  point  mespris  ;  en 
mesprisant  Dieu  et  ses  sacremens  ;  en  faisant  sédicions  et  ydolatrant,  par 
aourer  '^  mauvais  esperis  '7,  et  en  invocant  iceulx.  Confesse  aussi  que  j'ay 
esté  scismatique  et  par  pluseurs  manières  ay  erré  en  la  foy.  Lesquelz'^  crimes 
et  erreurs,  de  bon  cuer '9  et  sans  ficcion,  je,  de  la  grâce  de  nostre  Sei- 
gneur, retournée  à  voye  de  vérité,  par  la  saincte  doctrine  et  par  le  bon 
conseil  de  vous  et  des  docteurs  et  maistres  que  m'avez  envoyez,  ab- 
jure de  ceste  regnie,  et  de  tout  y  renonce  ^o  et  m'en  dépars  ^».  Et  sur  toutes 
ces  choses  devant  dictes,  me  soubzraetz  à  la  correccion,  disposicion, 
amendement  et  totale  déterminacion^^  de  nostre  mère  saincte  Eglise  et 
de  vostre  bonne  justice.  Aussi  je  voué^^jure-^  et  prometz-s  à  monseigneur 
saint  Pierre,  prince  des  apostres,  à  nostre  saint  père  le  Pape  de  Romme, 
son  vicaire,  et  à  ses  successeurs,  et  à  vous,  mes  seigneurs -^,  révérend  père 
en  Dieu,  monseigneur  l'évesque  deBeauvais^7,  et  religieuse  personne  frère 
Jehan  Le  Maistre,  vicaire  de  monseigneur  l'Inquisiteur  de  la  foy,  comme 


I.  C  :  facche.  —  2.  C  :  pécheresse.  —  3.  C  ;  congneu.  —  4.  AC  :  le.  — 
5.  C  ;  cuetir.  — 6.  AB  :  voidentè ;  C  :  volent é.  —  7-  C  ;  fai^nant.  —  8.  C  ; 
angles.  —  9.  C  ;  cheveulx.  —  10.  C  :  roingniex^.  —  1 1,  C  :  d'otnme.  —  12.  A  :  et.  — 
13.  C  :  sanc.  —  14.  C  :  commemleiiieitt.  —  15.  AC  :  angles.  —  16.  C  :  adourer.  — 
l'j.C  :  esperil^.  —  r8.  C  :  Lequel:^.  —  19.  C  :  cueur.  —  20.  C  :  reiinonce.  —  21. 
C:  dépar.  —  22.  C  :  soubiinecti.  —  23.  O  interprète  vous.  —  24.  AC  :  jure,  voue. 
—  25.  C  ;  pioinect:!^.  —  26.  C  :  seignieurs.  —  27.  C  :  Beuvays. 


368  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

à  mes  juges,  que  jamais  •  par  quelque  -  enhortement  ou  autre  manière, 
ne  retourneray  aux  erreurs  devant  diz,  desquelz  5  il  a  pieu  à  nostre  Seigneur 
moy  délivrer  etostel'-i  ;  mais  à  tousjours  >  demourray  en  l'union  de  nostre 
mère  saincte  Eglise,  et  en  l'obéissance  de  nostre  saint  père  le  pape  de 
Romme.  Et  cecy  je  diz,  afferme  et  jure  par  Dieu  le  Tout-Puissant,  et  par 
ces  sains  Evangiles  ^.  Et  en  signe  de  ce,  j'ay  signé  ceste  cédule  de  mon 
signe.  »  Ainsi  signée  :  «Jeha\ne>J«.  » 

ItKM  SEQUITUR  TENOR  D1CT.«  ABJURATIONTS  VERBIS  LATINIS  CONFECT.E. 

«  Quotiens  humanïe  mentis  oculus  7  ex  caliginosis  errorum  tene- 
bris  adlimpidam  lucem  veritatis,  Dei aspirante  clementia,  regreditur, 
diligenti  providentia  elaborandum  est  ne  rursum  auctor  erroris 
irruat,  et  reversos  ad  sanct^e  matris  Ecclesia:  unitatem  iterum  ad 
pristinam  impietatem  depellat.  Idcirco,  ego,  Johanna,  vulgariter  dicta 
Puella,  misera  peccatrix,  comperto  erroris  laqueo  quo  implicita  ^ 
detinebar,  ad  unitatem  sanctas  matris  Ecclesi^,  divina  gratia  ducente, 
reversa,  ne,  non  pura  mente  et  vero  corde,  sed  simulate  ad  eamdem 
unitatem  rediisse  videar,  confiteor  me  gravissime  deliquisse,  appari- 
tiones  et  revelationes  a  Deo  per  angelos  et  sanctas  Katharinam  et 
Margaretam  mendose  confingendo,  alios  seducendo,  leviter  et 
temere  credendo,  superstitiose  divinando,  blasphemando  Deum, 
Sanctos  et  Sanctas,  praevaricando  legem  divinaiTi,  sacram  Scripturam 
et  canonicas  sanctiones,  portando  habitum  dissolutum,  deformem 
et  inhonestum  contra  decentiam  naturas,  ac  etiam  capillos  tonsos 
in  rotundum,  more  hominum,  contra  omnem  honestatem  sexus 
muliebris  ;  portando  etiam  arma  per  magnam  praesumpiionem  ;  dcsi- 
derans  crudeliter  efFiisionem  sanguinis  humani  ;  dicendo  quod  omnia 
istafeci  per  prœceptum  Dei,  Angelorum  et  Sanctarum  prïedictarum, 
et  quod  in  istis  bene  feci  nec  in  aliquo  defeci  ;  contemnendo  Deum 
in  suis  sacramentis,  seditiones  agendo,  idolatrando  et  d^emones  invo- 
cando,  crimen  schismatis  incurrendo,  et  in  fîde  multipliciter  errando. 
Quas  omnia  crimina  corde  vero,  pura  mente  et  tîde  non  ficta^  ad 


I.   C  :  janiès .  —  2.  C  :  quelconque.  —  3.  C  .•  desquiex.  —  4.  C  :  ester  et  délivrer. 
—  5.  C  :  tourjours.  -^  6.  C  :  Eiivangiles.  —  y.  B  :  oculis  (sic).  —  8.  C  ;  implicata. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  369 

viam  veritatis  per  sanam  doctrinam  et  consilium  4octorum  ac  ' 
mau;istrorum  ad  me  ex  vestraordinationedestinatorum,  faventesîratia 
Salvatoils,  reducta,  abjure,  detestor  et  abnego,  ab  eisque  recedo. 
Atque  de  et  super  omnibus  pr^dictis  me  disposition!,  correc- 
tioni,  emendationi  ac  omnimodae  determinationi  sanctre  matris 
Ecclesia;  et  judicaturae  vestra^  submitto  ;  voveoque,  juro,  spon- 
deo  atque  promitto  Beato  Petro,  apostolorum  principi,  atque 
sanctissimo  domino  nostro  Papa^  moderno,  ejus  vicario,  succes- 
soribusque  suis,  et  vobis,  dominis  meis,  reverendo  in  Christo 
patri,  domino  Petro,  episcopo  Belvacensi,  et  religioso  viro,  fratri 
Johanni  Magistri,  domini  Inquisitoris  ii^ereticas  pravitatis  vicario, 
tanquam  meis  judicibus  :  me  nunquam,  quorumlibet  suasionibus 
vel  quocumque  alio  modo,  in  hsec,  a  quibus,  Redemptoris  nostri 
gratia  libérante,  erepta  sum,  reversuram  ;  sed  semper  me  in  unitate 
catholicse  Ecclesiie  etcommunione  Romani  Pontificis  permansuram. 
Et  hsec  dico  atque  juro  per  Deum  omnipotentem  et  liiec  sancta  Dei 
Evangelia.  » 

Tandem  vero  sua  revocatione  et  abjuratione,  ut  prasfertur,  per 
nos  judices  recepta,  nos,  episcopus  pra^fatus  -,  protulimus  senten- 
tiam  nostram  definitivam  in  hune  modum  : 

Sententia    post    abjurationem ', 

ce  In  nomine  Domini,  amen.  Universos  Ecclesis  pastores, 
qui  fidelem  dominici  gregis  curam  gerere  exoptant,  summa 
ope  nitidecet  ut,  quanto  errorum  perfidiosus  sator  pluribus 
dolis  virulentisque  fraudibus  ovile  Christi  satagit  inficere, 
tanto  majori  vigilantia  et  instantiori  soliicitudine  perniciosis 
ejus  conatibus  obsistere  laborent,  priiesertim  instantibus 
periculosis  temporibus  quibus  plerosque  pseudo-prophetas, 
introducentessectas  perditionis  et  erroris,  venturos  in  mun- 
dum  apostolica  sententia  praedixit  ;  qui  variis  et  peregrinis 

1.  O  :  et.  —  2.  C  :  prxdichts.  —  5.  En  marge  en  ABC. 

Procès  de  Jeanne  d'Arc.  24 


370  PROCÈS     DE     CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

doctrinis  fidèles  Christi  abducere  possent,  nisi  sancta  mater 
Ecclesia,  sanae  doctrinal  et  sanctionum  canonicarum  pra:si- 
diis,  eorum  adinventiones  erroneas  diligentiori  opéra  depel- 
lere  studeret.  Cum  itaque  coram  nobis,  Petro,  miserationc 
divina  Belvacensi  episcopo,  et  fratrejohanne  Magistri,  vica- 
rio  in  hac  civitate  et  diœcesi  praiclari  doctoris  magistri 
Johannis  Gravèrent,  Inquisitorisha^retica;  pravitatis  in  regno 
Francia:;,  et  per  eumdem  ad  causam  prcesentem  specialitcr 
deputato,  judicibus  competentibus  in  hac  parte,  tu,  Johanna, 
vulgariter  dicta  la  PuccUc,  super  quamplurimis  perniciosis 
criminibus  delata  fueris  et  in  judicium  fidei  evocata  ;  hinc 
est  quod,  visis  et  diligenter  inspectis  série  tui  processus  et 
omnibus  in  eodem  agitatis  pra^cipue  responsionibus,  confes- 
sionibus  et  assertionibus  per  te  datis,  attentaque  percelebri 
deliberatione  magistrorumFacultatum  theologiae  et  decreto- 
rum  in  Universitate  Parisiensi,  imo  etiam  et  ipsius  tolius 
Universitatis  aliorumque  insuper  praelatorum,  doctorum  et 
peritorum,tam  in  sacra  pagina  quam  in  juribus  canonico  et 
civili,  in  hac  urbe  Rothomagensi  exsistentium  et  aHbi,  in 
multitudine  copiosa,  super  quahficationibuset  determinatio- 
nibus  tuarum  assertionum,  dictorum  et  factorum  ;  habi- 
tisque  consilio  et  matura  deliberatione  cum  practicis  fidei 
christiana:  zelatoribus;  consideratis  etiam  et  attentis  per  nos 
circa  haec  merito  attendendiset  considerandis,  ac  qua3  nos  et 
quemlibet  recte  judicantem  monere  potuerunt  etdebuerunt: 
Nos,  Christum  et  honorem  fidei  orthodoxa:  prae  oculis  ha- 
bentes,  ut  de  vultu  Domini  judicium  nostrum  prodeat,  dici- 
mus  et  decernimus  '  te  gravissime  deliquisse  revelationes 
et  apparitiones  divinas  mendose  confingendo,  alios  sedu- 
cendo,  leviter  et  temere  credendo,  superstitiose  divinando, 

i.  Q  :  dccrevimtis'. 


PROCl-S    DE     CONDAMNATION    DE   JEANNE   D  ARC  371 

blasphemandoDeum  el  Sanclas,  pra;varicandolegem,sacram 
Scripturam  et  canonicas  sanctiones,  contemnendo  Deum  in 
suis  sacramentis,  seditiones  moliendo,  apostatando,  crimen 
schismatis  '  incurrendo,  et  in  fide  catholica  multipliciter 
errando.  Verumquia,  sa^pius  caritative  monitact  diutius  ex- 
spectata,  tandem,  Deo  opitulante,  ad  gremium  sanctre  ma- 
tris  Ecclesiaj  rcdiens,  prout  credimus,  corde  contrito  et  fide 
non  licta  tuos  errores  ore  apcrto  revocasti,  ipsis  erroribusin 
publica  pntdicalionc  propulsatis,  cl,  pcr  tuum  proprium 
organum,  cum  omni  hcuresi,  vivit  vocis  oraculo  abjurasti  ; 
secundum  formam  ecclcsiasticis  sanctionibus  congrucntcm, 
abexcommanicationis  vinculis  quibus  tenebaris  adstricta  te 
absolvimus  per  praesentes,  si  tamen  ad  Ecclesiam  vero  corde 
et  fide  non  ficta  redieris,  injuclaque  tibi  et  injungenda  per 
nos  servaveris.  Quoniam  vero  in  Deum  et  sanctam  Ecclesiam, 
ut  praefertur,  temere  deliquisti,  ad  peragendum  salutarem 
pœnitentiam,  in  perpetuum  carcerem,  cum  pane  doloris  et 
aqua  tristitia^,  ut  ibi  commissa  defleas  et  deflenda  postea  non 
committas,  gratia  et  moderatione  nostris  semper  '  salvis, 
sententialiter  '  et  définitive  ^  condemnamus.  » 

Eadem  die  post  meridiem  >, 

Item,  eadem  die  jovis,  post  meridiem,  nos,  frater  Johannes  Ma- 
gistri,  vicarius  antedictus,  assistentibus  nobis  dominis  et  magistris, 
Nicolao   Midi,  Nicolao  Loiselleiir  *',  Thoma   de  Courcellis  et  fratre 


Item,  illa  die,  post  praiidiiiin.  doiiiiiiiis  vicarius  luqiiisitoris  el  magisiri 
Nicolaus  Midi,  ac  Thomas  de  Courcellis,  Nicolaus  Loyseleur  et plures  aliiviri 


\.  A  :  scismatis.  —  2.  Q  omet  semper.  —  i.  Q  : finaliler.  —  4.  BC  :  diffiiiitive. 
-  5.  En  marge  de  ABC  (B  ajoute  Jovis).  —  6.  C  :  Loiseleiir. 


372  PROCES     DE     CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

Ysambardo  de  Petra,  cum  quibusdam  aliis  ;  accessimus  ad  locum 
carceris  in  quo  protunc  dicta  Johanna  aderat,  sibique  per  nos  et  per 
assistentes  fuit  expositum  qualiter  Deus  sibi  illo  die  magnam  miseri- 
cordiam  '  fecerat,  ac  etiam  viri  ecclesiastici  magnam  misericordiam 
secum  egerant,  recipiendo  ipsam  ad  gratiam  et  misericordiam  sanct?e 
matris  Ecclesiïe  ;propterquœ-  oportebat  ipsam  Johannam  humiliter 
parère  et  obedire  sententia^  et  ordinationi  >  judicum  et  virorum 
ecclesiasticorum,  suosque  errores  et  suas  adinventiones  pristinas  ex 
toto  relinquere  et  nullatenus  ad  illos  redire  :  exponendo  ei  quod, 
casu  quo  reverteretur  ad  talia,  decoiteroamplius  Ecclesia  ipsam  non 
reciperet,  sed  ex  toto  relinqueret.  Prasterea  eidem  dictum  fuit  quod 
vestes  viriles  dimitteret  et  muliebres  acciperet,  prout  eidem  per 
Ecclesiam  fuerat  ordinatum. 

Qux  quidem  Johanna  respondit  quod  libenter  ipsas  vestes  '^ 
muliebres  acciperet  et  percuncta  viris  ecclesiasticis  pareret  et  obedi- 
ret.  Ipsasque  vestes  muliebres  sibi  oblatas,  illico  depositis  vestibus  viri- 
libus,  induit,  atque  insuper  capillos,  quos  in  rotundum  tonsos  per 
prius  habebat,  abradi  et  deponi  voluit  et  permisit. 


ecclesiastici  ad  eain  accesserunl,  sibique  expostierinit  qualiter  Douiinus  uoster  et 
viri  ecclesiastici  gratiam  magnam  eidem  Johanuœ  illa  die  fecerant,  recipiendo 
ipsam  ad  gratiam  et  misericordiam  sanctœ  matris  Ecclesiae  ;  et  propterea  opor- 
tebat ipsam  Johannam  humiliter  parère  et  obedire  sententiae  et  ordinationi  domi- 
norum  judicum  et  virorum  ecclesiasticorum  atque  vestes  muliebres  resumere, 
prout  fuerat  ab  eisdem  dominis  judicibus  ordinatum  et  vestes  viriles  dimittere, 
quœquidem  >  vestes  muliebres  eidem  Johannx  oblatœ  ^  fuerunt  ;  quas  7  videns, 
dicta  Johanna  dixit  quod  libenter  et  benigniter  ipsas  ^  vestes  muliebres  acciperet 
et  in  omnibus  dominis  judicibus  et  viris  ecclesiasticis  pareret  et  obediret  prout  et 
ipsas  9  vestes  muliebres  incontinenti  accepit  et  vestes  viriles  dimisit  et  insuper 
capillos  tondi  voluit  et  permisit  '<». 


I.  AC  :  gratiam. —  2.  A  :  et  propterea.  —  l-  A  ajoute  dominontm.  — •  4.  C  omet 
vestes.  —  5.  Ms.  :  qtiiquideni,  —  6.  IJjid.  :  ohlati .  —  7.  Ihid.  :  quos.  —  8.  Ihid.  : 
ipsos.  —  9.  Ibid.,  id.  —  10.  U,  fol.  32,  vo. 


PROCES     DE     CONDAMNATIOX    DE    JEANNE    d'aRC  373 

[CAUSA  RELAPSUSJ 

LUN.F.    XXVIII    MAII   ' 

Item,  die  lun:t  immédiate  sequenti,  scilicet  xxviii.  dicti  mensis 
maii,  in  crastino  Sanctie  Trinitatis,  nos,  ]udices  antcdicti,  ad  locum 
carceris  dictas  Johannii;  accessimus,  ut  statum  et  dispositionem 
ipsius  videremus.  Ubi  présentes  adfuerunt  domini  et  magistri, 
Nicolaus  de  Vcnderès,  Guillelmus  Haiton  -,  Thomas  de  Courcellis, 
frater  Ysambardus  de  Petra,  Jacobus  ^  Camus,  Nicolaus  Berlin , 
Julianus  Flosquet  et  Johannes  Gris. 

Et  quia  dicta  Johanna  induta  erat  habitu  virili,  videlicet  tunica, 
capucio  et  gippone,  cum  aliis  ad  usum  viri  pertinentibus  (quem 
tamen  habitum  ex  ordinatione  nostra  per  prius  dimiserat,  et  mulie- 
brem  resumpserat),  ipsam  interrogavimus  quando  et  propter  quam 
causam  hujusmodi  habitum  virilem  iterum  acceperat.  Quse  quidem 
Johanna  respondit  quod  nuper  ipsum  habitum  virilem  acceperat  et 
muliebrem  dimiserat. 

Interrogata  cur  ipsa  ceperat  hujusmodi  habitum  virilem,  et  quis 
ipsam  ad  hoc  induxerat  :   respondit  quod  ex  sua  voluntate  ipsum 


Aiiuo  Domini  iiiillesinio  qiiadriiioeuh'siino  triccsiiiio primo, die  hnuv  viccsima 
ociava  mci/sis  maii,  coraiii  revcrendo  in  Chrisfo  paire  cl  domino,  domino  Bel- 
vaccnsi  cpiscopo,  cl  religioso  viro  fralrc  Johannc  Magistri,  vicario  privclari  doc- 
toris  magislri  Johannis  Graveren,  sacrœ  thcologix  professoris,  inquisiloris  jidei 
et  hivrelicœ  pravilatis  i)i  rcgiio  Franciœ  auclorilate  aposlolica  depulali,  perso- 
naliter  consliluta  Johanna,  vitlgariler  <f/'f/rt  la  Puccllc  ;  quœ  per  ipsos  dominos 
episcopiim  cl  vicarium,  conjudices  in  hac  parle,  quia  veslila  eral  cl  induta 
habitu  virili,  videlicet  tunica,  capucio  et  gipoiie  cuin  aliis  ad  hahilum  viri 
decoilibus,  quem  hahilum  nuper  ex  ordinatione  dictoruin  dominorum  judicum 
et  Ecclesiee  dimiserat  et  Ijabilum  niiiliebrem  reassumpscrat,  interrogata  quando 
et  quare  reacceperat  diclum  hahilum  viri:  respond  qu'elle  a  nagaires  reprins 
ledit  abbit  d'omme  et  lessié  l'abit  de  femme. 

Interroguée  pourquoy  elle  l'avoit  prins,  et  qui  luv  avoit  fait  prandre  : 

I.  lui  marge  de  AtiC  (C  ajoute  iiieiiu's).  —  2.  C  :  Haitlou.  —  3.  (,"  .•  Le  Caviiis. 


374  PROCÈS     DE     CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

acceperat,  nemine  ipsam  compellente,  et  quod  eumdem  habitum 
prœdiligebat  quam  muliebrem. 

Tune  fuit  sibi  dictum  quod  promiserat  et  juraverat  non  recipcre 
habitum  virilem.  Ipsa  vero  respondit  quod  nunquam  intellexit 
quod  fecerit  juramentum  de  non  recipiendo  ipsum  habitum  viri- 
lem. 

Iterum  interrogata  propter  quam  causam  illum  susceperat  :  res- 
pondit quod  hoc  fecerat  quia  erat  sibi  magis  Hcitum  vel  conveniens 
habere  habitum  virilem,  dum  erat  inter  viros,  quam  habere 
habitum  muHebrem.  Item  dixit  quod  ipsa  reccperat,  propte- 
rea  quia  non  sibi  fuerat  observatum  promissum,  videHcet  quod  iret 
ad  missam,  reciperet  corpus  Christi  et  poneretur  extra  compedes 
ferrcas  '. 

Interrogata  utrum  fecerat  prius  abjurationem,  et  specialiter  de 
non  recipiendo  habitum  virilem  :  respondit  quod  prxdiligit.  mori 
quam  esse  in  compedibus  ferreis  ;  sed  si  permittatur  quod  vadat  ad 
missam  et  ponatur.  extra  compedes  ferreas  ^,  deturque  sibi  carccr 
gratiosus,  ipsa  crit  bona  et  faciet  illud  quod  Ecclesia  voluerit. 


respond  qu'elle  l'a  prins  de  sa  voulenté,  sans  nulle  contraiiicte,  et  qu'elle 
ayme  mieulx  l'abit  d'omnie  que  de  femme. 

Item  luy  fut  dit  qu'elle  avoit  promis  et  juré  non  reprandre  ledit  abbit 
de  homme.  Respond  que  oncques  n'entendi  qu'elle  eust  fait  serement  de 
non  le  prandre. 

Interroguée  pour  quelle  cause  elle  l'avoit  reprins  :  respond  que,  pour 
ce  qu'il  luy  estoit  plus  licite  de  le  reprendre  et  avoir  habit  d'onime,  estant 
entre  les  hommes,  que  de  avoir  habit  de  femme. 

Ileni,  dit  qu'elle  avoit  reprins,  pour  ce  que  on  ne  luy  avoit  point  tenu 
ce  que  on  luy  avoit  promis,  c'est  assavoir  qu'elle  iroit  à  la  messe  et 
recepvroit  son  Sauveur  et  que  on  la  mectroit  hors  de  fers. 

Interroguée  s'elle  avoit  abjuré  et  mesmement  de  celuy  habit  non 
reprandre  :  respond  qu'elle  aymc  mieulx  à  mourir  que  de  estre  es  fers  : 
mais  se  on  la  veult  laisser  aler  à  la  messe  et  oster  hors  des  fers,  et 
meictre  en  prison  gracieuse,  et  qu'elle  eust  une  femme,  elle  sera  bonne 
et  fera  ce  que  l'Eglise  vouldra. 

I.  .-IDC  :  ferreos.  —  2.  ABC  :  ferreos. 


PROCES     DE     CONDAMNATION    DH    JEANNE    d'aRC  375 

Item,  quia  ab  aliquibus  nos,  judices,  audieramus  quod  illusio- 
nibus  suaruni  revelationum  prastensarum,  quibus  antea  renuntia- 
verat,  adhuc  inhasrebat,  ipsam  interrogavimus  an,  depost  diem 
jovis,  ipsa  audiverat  voces  sanctarum  Katharina;  et  Margaretœ. 
Respondit  quod  sic. 

Interrogata  quid  sibi  dixcrunt  ;  respondit  '  quod  Deus  mandavit 
sibi,  per  sanctas  Katharinam  et  Margaretam,  magnam  pietatem 
illius  grandis  proditionis  in  quam  ipsa  Johanna  consenserat, 
faciendo  abjurationem  et  revocationem  pro  salvando  vitam  suam  ; 
et  quod  ipsa  se  damnaverat  pro  salvando  vitam  suam.  Item  dixit 
quod,ante  diem  jovis,  voces  suae  sibi  dixerunt^  illud  quod  ipsa  illo 
die  faceret,  et  quod  protunc  ipsa  fecit.  Dicit  ultra  quod  voces  suae 
sibi  dixerunt,  quando  erat  in  scafaldo  seu  ambone,  coram  populo, 
quod  audacter  responderet  illi  pnedicatori  qui  tune  pr^edicabat. 
Dicebatque  eadem  Johanna  quod  ille  erat  falsus  prasdicator,  et  quod 
plura  dixerat  eam  fecisse  quae  ipsa  non  fecerat.  Item  dixit  quod,  si 
ipsa  diceret  quod  Deus  non  misisset  eam,  ipsa  damnaret  se,  et  quod 
veraciter  Deus  ipsam   misit.   Item  dixit  quod   voces  suas  dixerunt 


Interroguée  se,  depuis  jeudi,  elle  a  point  ouy  ses  voix  :  respond  que 
ouil. 

Interroguée  qu'elles  luy  ont  dit  :  respond  qu'elles  luy  ont  dit  que 
Dieu  luy  a  mandé,  par  sainctes  Katherine  et  Margarite,  la  grande  pitié 
de  la  trayson  qu'elle  consenty  en  faisant  l'abjuracion  et  révocacion  pour 
sauver  sa  vie  ;  et  que  elle  se  dampnoit  pour  sauver  sa  vie. 

Ileiii,  dit  que,  au  devant  de  jeudi,  que  ses  voix  lui  avoient  dit  ce  que 
elle  feroit,  et  qu'elle  fist  ce  jour.  Dit  oultre  que  ses  voix  luy  distrent  en 
l'ercharfault  que  elle  respondit  ad  ce  prescheur  hardiement,  et  lequel 
prescheur  elle  appelloit  faulx  prescheur,  et  qu'il  avoit  dit  plusieurs 
choses  qu'elle  n'avoit  pas  faictes. 

Ileiii,  dist  que,  se  elle  diroit  que  Dieu  ne  l'avoil  envoyée,  elle  se  danip- 
neroit  ;  que  vray  est  que  Dieu  l'a  envoyée. 


1.  j7iC  en  marge  :  Rcsjiciisi   niortifera .  —  2.  ABC  :  dixerant. 


376  PROCÈS    DE     CONDAMNATION     DE    JEANNE    d'aRC 

sibi,  depost  diem  jovis,  quod  ipsa  fecerat  mngnam  injuriam,  confi- 
tendo  se  non  bene  fecisse  illud  quod  fecerat.  Item,  dixit  quod  qu^e- 
cumque  dixit  et  revocavit,  ipsa  die  jovis,  hoc  solum  fecit  et  dixit 
prae  timoré  ignis. 

Interrogata  utrum  crédit  quod  voces  illas  sibi  apparentes  sint 
sanctae  Katharina  et  Margareta  :  respondit  quod  sic,  et  quod  sunt  a 
Deo. 

Interrogata  quod  diceret  veritatem  de  ilia  corona,  de  qua  supe- 
rius  fit  mentio  :  respondit  :  «  Ego  de  omnibus  dixi  vobis  '  inde 
veritatem  in  processu,  quantum  melius  ego  scivi.   » 

Tune  fuit  ei-  dictum  quod  ipsa  dixerat  '  in  scafaldo  seu  ambone, 
coram  nobis,  judicibus,  et  aliis,  et  coram  +  populo,  quando  fecit 
abjurationem,  quod  mendose  ipsa  se  jactaverat  quod  ill^  voces 
erant  sanctae  Katharina  et  Margareta.  Respondit  quod  ipsa  non 
intelligebat  sic  fiicere  vel  dicere. 

Item  dixit  quod  ipsa  non  dixit  vel  intellexit  quod  revocaret  suas 
apparitiones,  videlicet  quod  essent  sanctiç  Katharina  et  Margareta  ; 
et  totum  hoc  quod  fecit,  ipsa  fecit  prae  timoré  ignis,  et  nihil  revo- 
cavit quin  hoc  sit  contra  veritatem.  Item,  dixit  quod  ipsa  pricdiligit 


Ilein,  dist  que  ses  voix  luy  ont  dit  depuis  que  avoit  fait  grande  mauves- 
tié  de  ce  qu'elle  avoit  fait,  de  confesser  qu'elle  n'eust  bien  fait. 

Item,  dit  que,  de  paour  du  feu,  elle  a  dit  ce  qu'elle  a  dit. 

Interroguée  s'elle  croist  que  ses  voix  soient  saincte  Marguerite  et 
saincte  Katherine  :  respond  que  ouil,  et  de  Dieu. 

Interroguée  de  la  couronne,  respond  :  »  De  tout  je  vous  en  ay  dit  la 
vérité  eu  procès,  le  mieulx  que  j'ay  sceu.  » 

Et  quant  ad  ce  qui  luy  fut  dit  que  en  l'escharfault  avoit  dit  nianson- 
gneusenient  elle  s'estoit  vantée  que  c'estoient  sainctes  Katherine  et  Mar- 
guerite :  respond  qu'elle  ne  l'entendoit  point  ainsi  faire  ou  dire. 

Item,  dit  qu'elle  n'a  point  dit  ou  entendu  révoquer  ses  apparicions, 
c'est  assavoir  que  ce  fussent  sainctes  Marguerite  et  Katherine  ;  et  tout  ce 
qu'elle  a  fait,  c'est  de  paour  du  feu,  et  n'a  rien  révoqué  que  ce  ne  soit 
contre  la  vérité. 


I.  A  omet  vobis.  —  2.  C  :  cidem  Johaïuix.  —  3.   A  :  ilicerat  (sic).    — '4.  C 
quanâo  (sic). 


PROCES     DE    CONDAMNATION    DR    JEANNE    D  ARC  377 

fiicere  pasnitentiam  suam  una  vice,  videlicet  moriendo,  quam  lon- 
gius  sustinere  pœnam  in  carcere.  Item  dixit  quod  nunquam  fecit 
aliquid  contra  Deum  aut  fidem,  quidquid  jussum  sibi  fuerit  revo- 
care,  et  quod  illud  quod  continebatur  in  schedula  '  abjurationis, 
ipsa  non  intelligebat.  Item  dixit  quod  ipsa  -  non  intendebat  ali- 
quid revocare,  nisi  proviso  quod  hoc  placeret  Deo.  Item  dixit  quod, 
si  judices  velint,  ipsa  recipiet  habitum  muliebrem  ;  et  de  residuo 
nihil  aliud  faciet. 

Qiiibus  auditis,  ab  ea  discessimus,  ulterius  processuri,  secundum 
quod  juris  esset  et  rationis. 

MARTIS    XXIX.    MAH  3, 

Item,  in  crastino,  scilicet,  die  martis  post  Trinitatem  ■•,  xxix  die 
dicti  >  mensismaii,  nos,  judices  saspedicti,  fecimus  congregari  in 
cappella  domus  archiepiscopalis  Rothomagensis  doctores  et  viros 
peritos  tam  in  theologia  quam  in  jure  canonico  et  civili,  videlicet  : 
reverendos  in  Christo  patres,  dominos  Abbates  Sanctc-e-Trinitatis 
Fiscampnensis,  Sancti  Audoeni  Rothomagensis  et  de  Mortuo  Mari  ; 
—  dominos  et  magistros,  Petrum,  priorern  de  Longavilla-Giffardi, 
Johannem     de    Castellione,    Erardum    Emengart  ^,     Guillelmum 


Item,  dit  qu'elle  ayme  mieux  faire  sa  pénitance  à  une  fois,  c'est  assa- 
voir à  mourir,  que  endurer  plus  longuement  paine  en  chartre. 

Item,  dit  qu'elle  ne  fist  oncques  chose  contre  Dieu  ou  la  foy,  quelque 
chose  que  on  luy  ait  fait  révoquer  ;  et  que  ce  qui  estoit  en  la  cédule  de 
l'abjuracion,  elle  ne  l'entendoit  point. 

Item,  dit  qu'elle  dist  en  l'eure  qu'elle  n'en  entendoit  point  révoquer 
quelque  chose,  si  ce  n'estoit  pourveu  qu'il  pleust  à  nostre  Sire. 

Item  dit  que,  se  les  juges  veullent,  elle  reprandra  habit  de  femme  ;  du 
résidu  elle  n'en  fera  autre  chose. 

Prxsentihns  ad  hoc  magistris  Nicolao  de  \'enderez,  Giiillclmo  Hecton, 


I.  AB  :  sccdiila  :  C  :  sedula.  —  2.  AC  omeuent  ipsa.  —  3.  En  marge  de  ABC 
(B  ajoute  meiisis  devant  maii).  —  4..  A  :  die  martis  post  festimi  Triuitalis  Doinini  ; 
C  :  die  martis  ivimediata  scilicet  post  festum  Trinitatis  Domini.  —  ^.  A  omet  die  ; 
O  omet  dicti.  — 6.  C  :  Fmeii(^ard. 


378  PROCÈS     DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

Erardi,  Guillelmum  Boucherii,  Johannem  de  Nibat,  Johannem 
Fabri,  Jacobum  Guesdon,  Petrum  Mauricii,  in  sacra  theologia  ; 
Johannem  Guerini  et  Pasquerium  de  Vallibus,  in  jure  canonico 
doctores  '  ;  —  Andream  Marguerie.  Nicolaum  de  Venderès,  archi- 
diaconos  -  in  ecclesia  Rothomagensi  ;  —  Guillelmum  Haiton  ^ 
Nicolaum  Coppequcsnc  ^,  Guillelmum  de  Baudribosco,  Ricardum  de 
Grouchcto  5,  Thomam  de  Courcellis,  in  sacra  theologia  bachala- 
rios  ; — Johannem  P/Wfeo«,  Johannem  Ad-Ensem,  Dionysium  G<7^//- 
nel,  Johannem  Maugerii,  Nicolaum  Cdval,  Nicolaum  Loisellcur  ^\ 
Guillelmum  de  Gardinis,  canonicos  ecclesiie  Rothomagensis,  ali- 
quos  magistros,  alios  licentiatos  in  jure  canonico,  alios  in  civili, 
alios  in  mcdicina  ;  —  Johannem  Tiphaine,  Guillelmum  de  Caméra, 
Guillelmum  de  Liveto,  Gauffridum  de  Croteyo,  Johannem  Dulcis, 
Johannem  Columbelli,  Aubertum  Morelli,  Petrum  Carré^  aliquos 
licentiatos  in  jure  canonico,  alios  in  civili,  et  alios  in  medicina 
magistros  aut  licentiatos  ;  —  Martinum  Lavenu,  fratrem  Ysambar- 
dum  de  Petra  ;  —  et  dominum  '  Guillelmum  de  Deserto,  canoni- 
cum  ecclesiîe  Rothomagensis. 

*  In  quorum  pra;sentia,  nos,  episcopus  praedictus,  exposuimus 
qualitcr,  post  ultimam  scssionem  publicam  in  eodem  loco,  in  vigi- 
lia  Pentecostes,  celebratam,  feceramus,  juxta  consilium  ipsorum, 
Johannam  pricdictam  admoneri,  et  eidem  singula  puncta  exponi,  in 
quibus,  secundum   deliberationem   Universitatis  studii  Parisiensis, 


Thoma  de  CourceUh,  fratrc  Ysewhardo  dr  Petra,  domitio  Jacobo  le  Camus, 
Nicohw  Bertin,  Jiilitiiio  Floquet  cl  Johaune  Rvs  •*. 

*  Auno  Donibiiinillcsimo  quadrincrentcsiiiio  Iriccsiiiio  primo,  die  iiiartis  posl 
fcstiuii  Trinilatis  Douiini,  vicesiina  noua  iiiciisis  luaii,  iii  coitgrcgatioiic  solemni 
fada  in  cappella  maiierii  archiepiscopalis  Rothomagensis,  coram  dominis  judi- 
cihiis  prœfatis  ;  primo,  dominas  episcopus  e.xposnit  quod,  in  vigilia  Pentecostes 
Domini,  ipsi  domini  fuerunt  in  prœsenti  cappella  congregati,  et  ibi  dcclarala 
fuerunf  ea  quœfacta  fiicranl  pcr  ahnam  maircm  Universitatem  Parisienscm,  et 


I.  A  omet  doctores.  —  2.   C  :  archidiaconum.  —   3.   C   ;  Hait  ton.   —  4.  C 
Couppequesm.  —  5.  O :  Groiiccto.  —  6.   C  :  Loiseleur.  —  j.  A  omet  domimim.  — 
8.  U,  fol.  32,  vo  et  33,  r°. 


PROCÈS     DE    CONDAMNATION    DE    JEA>nINE    d'arC  ^79 

deficere  et  ernire  ctnsebatur;  exhortando  eam  ut  ah  illis  discedere 
et  ad  viam  veritatis  redire  vellet.  Et  cuin  nullatenus  acquiesceret, 
neque  ipsa  qiiidquam  ulterius  dicere  vellet,  similiter  quoque  pro- 
motor  ulteriiis  contra  ipsam  nihil  se  vélle  dicere  aut  proponere  affir- 
maret;  in  causa  concluseramus,  ipsis  partibus  diem  jovis  ex  tune 
immédiate  sequentem  ad  audiendum  jus  assignando,  prout  hivc  in 
superioribus  latius  continentur.  Insuper  recitavimus  ea  quiv,  die  ' 
jovis  superius  pnçmissa,  fuerant  expleta,  et  qualitfr  pni?dicta 
Johanna,  post  privdicationem  solemnem  et  admonitiones  sibi  factas, 
suos  errorcs  rcvocavcrat  et  abjuraverat,  suamquc  revocationem  et 
abjurationem  propria  manu  signaverat,  velut  in  pn-ecedentibus  ple- 
nius  est  narratum  ;  quodque,  eodem  die  jovis,  post  prandium,  per 
nos,  vicarium  domini  Inquisitoris  et  coassistentes  nobis,  caritative 


polissinic  pcr  FaciiJiaies  thcologix  ci  decretorinu .  Elidiii  fueruiil  dcdaraia  vota 
singiilonim,  videlicct  qiiod  ccncluderehir  in  causa,  et  procederetur  in  causa 
ulterius.  Fuerat  eiiam  per  nounuUos  solemnes  doctores  dictum  [quod],  quamvis 
fuisset  alias  in  soleinni  congregatione  edocta  et  monita,  tamen  videhatur  expc- 
dicns  quod  adbiic  dicta  inuticr  jiixta  dctermiiiationciii  Univcrsitatis  Parisiensis 
adnioncretur.  Et  ita  factuni  cxstitit.  Onines  qiialificaiiones,  et  cinn  Iwc  nieditata 
qita-  potcrant  faccre  ad  )natcriam,  per  organuin  inagistri  Pétri  Mauricii  fue- 
runt  eidcin  iniilieri  exposita  cl  dcclarata,  assistcntihus  doniinis  Morincnsi  et 
Novionieiisi,  ne  [p^r]  plures  altos  ihi  assistcntcs.  Et,  non  ohstanlihus  adnioni- 
tionihiis  ].'iijnsniodi,  scinpcr  pcrstitit  in  siio  daninabili  proposito  ;  et  sic  fuit 
concliisnin  in  causa,  conclnsioquc  jacla  fuit,  die  -  jovis  iiJtinio  lapsa,  assignaia 
ad  audiendum  jus  scu  sententiani  fcrri  in  Jornni  jnris  ;  scnicntiaquc  Joimata 
juxta  délibérât  ioneni  ahnœ  nia  tris  et  ipsoruni  doniinorum  assistent  iuui.  Fuit 
eliam  ad  ouuwm  cventuin,  in  casii  quo  revocaret,  certa  forma  sentoitix  fada  et 
coniposita>.  Et  advcnicntc  die  joi'is,  fuit  solcninis  scrnio  factus  in  cavniterio  4 
Sancti  Audoeni  ;  et,  sernume  facto,  fuit  adnionita  ut  parère  vellet  dictis  Eccle- 
siœ.  Et  quia  parère  nolebat,et  scntcnlia  inchoala,  ante  fneni  pet  Ht  loqui,  et  se 
snbniisit  Ecclesiœ  et  judicibus,  et,  juxia  formant  scbcduhv  >  sibi  lecta',  orc 
rcvocavit,  abjuravil  suos  errorcs,  ut  constat  per  schediilaitt  ^  hujustnodi  niait tt 


I.  C  omet  die.  —    2.  Ms.  :  dies.  —   3.   Ibjd.  :  iuconiposita  (sic).   —  4.  Ibid.  : 
ciiiiilerio.    -  5.  [bid .  :  scediita'..  —  6.  Ihid.  :  fccdidam. 


380  PROCÈS     DE     CONDAMNATION'    DE   JEANNE    d'aRC 

fuerat  admonita  ut  in  bono  proposito  persisteret  et  a  relapsu  sibi 
caveret.  Tune  quoque,  parendo  pr^ceptis  Ecclesife,  habitum  viri- 
lem  dimisit  ipsa  Johnnna  et  muliebrem  accepit,  quemadmodum 
supra  latius  dictum  est.  Verum,  suadente  Diabolo,  iterum  coram 
pluribus  narravit  quod  voces  suaï  et  spiritus  sibi  apparentes  véné- 
rant ad  e^m  et  plura  eidem  dixerunt  '.  Ipsa  quoque  Johanna, 
rejecto  habita  muliebri,  iterum  habitum  virilem  accepit.  Quod  cum 
nobis  judicibus  relatum  fuisset,  rediimus  ad  eam  et  ipsam  interro- 
gavimus,  velut  antea  dictum  est. 

Tune  quoque,  coram  eisdem  dominis  et  magistris  pnvnominatis, 
in  dicta  cappella  domus  archiepiscopalis  exsistentibus,  fecimus  legi 
confessiones  et  assertiones  ipsius  Johannae  novissime,  scilicet  die 
hesterna,  per  eam  coram  nobis  dictas,  qu;v  superius  scribuntur  -  ; 
petendo  ab  ipsis  exsistentibus  consilia  et  deliberationes  eorumdem. 
Qui  in  hune  modum  deliberaverunt. 

Magister  Nicolaus  de  Venderès,  licentiatus  in  jure  canonico, 
archidiaconus  de  Augo  et  canonicus  ecclesiae  Rothomagensis,  deli- 
beravit  quod  dicta  Johanna  censenda  est  et  censetur  h;eretica  ;  et, 


dictx  Johannx  signatam.  El  ipsa  eadcm  die  fuit  absolula,  siih  coudilionc  quod 
hoc  fier  el  corde  conirito  et  fide  non  ficia  ;  et  pœmtenlia  injuncta.  Item  eadem 
adivenint  domiiius  vicarius  et  quani  pliires  votahiles  doclores,  et  eam  monue- 
niiit  ut  pareret  mavdaiis  Eccleùœ  ;  et  eam  induxcrunt  ut  rcciperet  habitum 
muliebrem,  et  dimittcrct  habitum  virorum  ;  qiiem  habitum  muliebrem 
accepit,  alium  habitum  dimittendo.  Sed,  suadente  Diabolo,  in  nocte  sequenli  > 
et  pluribus  diebiis,  dixit  pluribus  quod  spiritus  sui  et  voces  redierant  ad 
eam,  et  plura  eidem  dixerant ;  el  similiter  de  habitu  muliebri  non  contenta, 
quant  primum  potuerat  accipere  et  habere  habitum  virilem,  illum  accepit.  Et 
die  hesterna,  domini  judices,  audito  clamore  de  prcrmissis,  redierunt  ad  eam,  et 
eam  repcrierunt  in  habitu  virili  ;  et  fecerunt  \legi^  ea  quœ  continentur  in 
schedula-^,  per  notariosque  lecta  fuit,  et  etiani  fuit  schednla  5  abjurationis. 

Ouibus  leclis,  domini  judices  pelierunt  a  dominis  assistentihus  deliberationes^. 
Et  primo  Nicolaus  de  Venderez  :  videtur  sibi  quod  censetur  et  est  censenda 


i.  A  :  dixerant.  — _  2.   C  :  âescrihuntur .  —  3.    Ms.  :  sedenti  (sic).  —  4.  Ibid.  : 
cedula.  —  ).  Ibid.,  idem .  —  6.  Ce  qui  suit  omis  par  Quicherat. 


PROCES     DE     CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  381 

sententia  lata  per  nos,  judices  pr^edictos,  ipsa  Johanna  relinquenda 
est  JListitia;  seculari,  rogando  eam  ut  cum  ea  velint  mite  agere. 

Reverendus  in  Christo  pater,  dominus  ^gidius,  abbas  monaste- 
rii  SanctiU-Trinitatis  Fiscampncnsis,  sacniï  theologiai  doctor,  delibe- 
ravit  quod  dicta  Johanna  relapsa  est.  Tamen  bonum  est  quod  sche- 
dula  '■  nuper  lecta  legatur  iterum  coram  ipsa  et  sibi  exponatur,  pro- 
ponendo  ei  verbum  Dei.  Et,  his  peractis,  nos  judices  habemus 
declarare  eam  hii^reticam  et  ipsam  relinquere  justitiiis  scvculari, 
rogando  eam  ut  cum  eadem  Johanna  mite  agant. 

Magister  Johannes  Pinchon,  hcentiatus  in  jure  canonico,  archi- 
diaconus  Josiaci,  canonicus  ecclesiarum  Parisiensis  et  Rothomagen- 
sis,  deUberavit  quod  dicta  muHer  relapsa  est  ;  et,  de  modo  ulterius 
procedendi,  se  refert  ad  dominos  theologos. 

Magister  Guilleimus  Erardi,  sacrae  theologiiv;  doctor,  sacrista  et 
canonicus  ecclesiarum  Lingonensis  et  Laudunensis,  deliberavit  quod 
dicta  mulier  relapsa  est  ;  et,  ex  quo  est  relapsa,  relinquenda  est 
justitiiv  sicculari.  De  residuo,  dicit  prout  dominus  Fiscampnensis 
antedictus. 

Magister  Robertus  Gikberi  %  sacras  theologiiç  doctor,  decanus 
cappelht  domini  nostri  régis,  deliberavit  conformiter,  prout  magister 
Guilleimus  Erardi. 


bcrctica  et,  scntcnlia  lala,  relinquenda  jnslilhv  sceciilari,  supplicando  ut  mite 
velit  cum  en  procède re. 

Dominus  Fiscampnensis  :  videtur  siin  quod  ipsa  relapsa  est  et  débet  proponi 
verbum  Dei  ;  itemquc  schedula  >  nuper  lecta  legatur  seu  declaretur.  Et,  his 
peractis,  domini  judices  habent  declarare  eam  hereticam  et  relinquere  justitise 
sœculari  cum  supplicatione  antedicta. 

Magister  Johannes  Pinchon  :  videtur  eidem  quod  sit  relapsa  et  de  residuo  se 
refert  ad  dominos  doctores  thcologix. 

Magister  Guilleimus  4  Erardi  dicit  quod  relapsa  est  ;  et,  ex  quo  relapsa,  est 
justitise  sœculari  relinquenda.  De  residuo,  ut  dominas  Fiscampnensis. 

Magister  Robertus  Gilbert,  decanus  cappelhv  domini  nostri  régis,  doctor  in 
sacra  pagina,  ut  prœcedens. 


I.  AC  :  icdiild  :  B  :  ,-edula.  —  2.  C  :  Gilberl.  —  3.  Ms.  :  cedtila.  —  4.  Ibid. 
Guillermus. 


382        PROCÈS  DE  CONDAMNATION  DE  JEANNE  d'aRC 

Reverendus  in  Christo  pater,  dominus  abbas  monasterii  Sancti 
Audoeni  Rothomagensis,  deliberavit  prout  dominus  abbas  Fiscamp- 
nensis  prœdictus  ' . 

Magister  Johannes  de  Castellionc,  sacrai  theologia;  -  doctor,  archi- 
diaconus  et  canonicus  ecclesias  Ebroicensis,  deliberavit  prout  domi- 
nus abbas  Fiscampnensis  praedictus. 

Magister  Erardus  Eniengart  %  sacne  théologie  doctor,  deliberavit 
conformiter  ad  deliberationem  domini  abbatis  Fiscampnensis  ante- 
dicti  I. 

Magister  Guillelmus  Boucherii,  sacnt  théologie'  doctor,  delibera- 
vit quod  dicta  mulier  relapsa  est  et  condemnanda  tanquam  hx-retica. 
Et,  de  residuo,  stat  in  deliberatione  pritdicti  domini  abbatis  Fis- 
campnensis. 

Reverendus  pater  dominus  Petrus,  prior  prioratus  de  Longavilla- 
Giffardi  >,  sacra;  theologiit  doctor,  deliberavit  quod  si,  cessante 
passione,  dicta  mulier  confessa  est  illaqua;  continentur  in  schedula  ^, 
stat  in  deliberatione  '  domini  abbatis  Sanct.t'-Trinitatis  Fiscamp- 
nensis. 

Magister  Guillelmus  Haiton^,  bacbalarius  in  sacra  theologia,  deli- 
beravit quod,  attentis  articulis  perlectis,  dicta  mulier  relapsa  est  et 


Dominus  abbus  sancti  Audoeni,  ut  dominus  Fiscampnensis,  et  quod  est 
relapsa. 

Magister  Johannes  de  Chasteillon,  ///  domi}ius  Fiscampnensis  9. 

Magister  Erardus  Emengard,  ut  prxcedens. 

Magister  Guillelmus  ^°  [\e]  Bouchier  :  relapsa  est  et  condemnanda  '^  tan- 
quam hœrelica.  Et,  de  residuo,  iil  dominus  Fiscampnensis. 

Donrinus  Prior  de  Longavilla  :  si,  cessante  passione,  confessa  fuerit,  ut  con- 
tinetur  in  schedula  '',Jicndum  est  ut  dicit  dominus  Fiscampnensis. 

Magister  Guillelmus  ^i  Hecton  :  quod,  attentis  articulis  perlectis  ^^,  videtur 


I.  C  omtt  prœd ictus.  —  2.  C  omet  sacra'  tht'otogix  et  ajoute  in  theologia  après 
doctor.  —  3.  C  ;  Emengard.  —  4.  C  ;  prœdicti.  —  5.  C  :  Giiiffardi.  —  6.  AC  : 
scedida;  C  :  cedula.  — 7.  /iC  ajoutent  dicti.  —  8.  C  ;  Gidllernius  Haillon.  — 
9.  t7,fol.  33,  vo.  —  10.  Ms  :  Guillermtis.  —  11. Ibid.  :  coiideinpnanda.  —  12.  Ibid.  : 
cedula.  —  13.  Ibid.  :  Giiille.rmns. —  14.  Ibid.  :  perlecta  est  (sic). 


PROCÈS     DIL    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC  383 

condemiKinda  tanqiuim  ha?retica.  Et  stat  in  deliberatione  domini 
Fiscampnensis. 

Magister  Andréas  Margmrie,  licentiatus  in  jure  civili  et  bachala- 
rius  in  jure  canonico,  archidiaconus  Parvi-Caleti  et  canonicus 
Rothomagensis  ;  magister  Johannes  Ad-Ensem,  licentiatus  in  jure 
civili,  canonicus  Rothomagensis  '  ;  magister  Johannes  Garini,  decre- 
torum  doctor,  canonicus  ecclesias  Rothomagensis,  deliberaverunt 
contormiter  ad  dominum  Fiscampnensem,  superius  nominatum. 

Magister  Dionysius  GasiincI,  in  utroque  jure  licentiatus,  canonicus 
Rothomagensis,  deliberavit  quod  dicta  mulier  relapsa  est  et  ha^re- 
tica,  ac  justitiae  s^tculari  relinquenda  et  absque  supplicatione. 

Magister  Pasquerius  de  Vallibus,  decretorum  doctor.,  ecclesiarum 
Parisiensis  et  Rothomagensis  canonicus,  deliberavit  conformiter  ad 
deliberationem  dicti  domini  abbatis  Fiscampnensis,  et  absque  suppli- 
catione. 

Magister  Petrus  de  Houdenc  ^,  sacrae  théologie  doctor,  deliberavit 
quod,  secundum  judicium  suum,  attentis  derisionibus  et  modis  ip- 
sius  mulieris,  sibi  videtur  quod  semper  fuerit  hagretica,  et  quod  de 
facto  relapsa  est,  et  per  consequens  censenda  est  ha^retica  et  relin- 


sibi quod  est  relapsa  et  condemnanda  tanquain  hxretica  etc.,  al  doniinus  Fis- 
campnensis. 

Magister  Andréas  Marguerie,  ut  doniinus  Fiscampnensis. 

Magister  Johannes  Garin,  ut  doniinus  Fiscampnensis. 

Magister  Johannes  Ad-Ensem,  ut  dominus  Fiscampnensis. 

Magister  Dionysius  3  Gastinel  :  quod  ipsa  4  relapsa  est  et  hxretica  ac  justi- 
tiœ  sxculari  relinquenda  absqtie  supplicatione. 

Magister  Pasquerius  de  \'aul.\,  ut  dominus  Fiscampnensis,  et,  de  supplica- 
tione, ut  prœcedens. 

Magister  Felrus  de  Hodengo  :  secundum  judicium  suum,  attentis  derisioni- 
bus >  et  modis,  sibi  videtur  quod  semper  fuit  hivretica  ;  et  de  facto  relapsa  est 


1.  C  :  par  interversiou,  magister  Jolianiies  Ad-Einetn  etc..  vient  après  iiia- 
i^'ister  Johannes  Garini  etc..  —  2.  C  :  Hodenc.  —  3.  Ibid.  :  Dyonisiiis.  — 
4.  IbiJ.  :  die  est  ajouté  devant  ipsa.  —  5.  Ms.  ;  derrisionibus. 


384        PROCÈS  DE  CONDAMNATION  DE  JEANNE  d'aRC 

quenda  in  manibus  justitire  sitcularis,  secundum  delibera- 
tionem  dicti  domini  '  Fiscampnensis. 

■  Magister  Johannes  de  Nibat,  sacrae  theologia;  doctor,  deliberavit 
quod  dicta  mulier  relapsa  est  et  impœnitens,  ac  censenda  est  h«re- 
tica.  Et  est  in  deliberationesa;pedicti  domini  abbatis  Fiscampnensis. 

Magister  Johannes  Fabri,  sacras  theologiic  doctor,  deliberavit  quod 
dicta  mulier  est  pertinax,  contumax  et  inobediens  ;  et,  de  residuo, 
stat  in  delibefatione  domini  abbatis  Fiscampnensis,  superius  nomi- 
nati  -. 

Reverendus  in  Christo  pater,  dominus  Guillelmus,  abbas  de  Mor- 
tuo-Mari,  sacnt  theologiïe  doctor,  stat  in  deliberatione  domini  Fis- 
campnensis pr;edicti. 

Magister  Jacobus  Gm<'5^o»,  sacrœ  théologie  doctor,  deliberavit  con- 
formiter  ad  deliberationem  pritfati  domini  abbatis  Fiscampnensis. 

Magister  Nicolaus  Coppeqmsm  ',  bachalarius  in  sacra  theologia, 
canonicus  ecclesias  Rothomagensis,  stat  in  deliberatione  domini  Fis- 
campnensis. 

Dominus  Guillelmus  de  Deserto,  canonicus  ecclesias  Rothomagen- 
sis, deliberavit  prout   dominus  abbas  Fiscampnensis  prajnominatus. 

Magister  Petrus  Mauricii,  sacr^  theologi^e  doctor,  canonicus  Ro- 
thomagensis, deliberavit  quod  dicta  mulier  censenda  et   judicanda 


et  consequenter  censenda  est  hxretica  et  relinquenda  in  manihus  justilix  sxciila- 
ris,  etc.,  ut  dominus  Fiscampnensis. 

Magister  de  Nibat  :  apparet  sibi  quod  débet  judicari  relapsa  et  impœnitens 
est  ac  censenda  hœretica  etc.,  ut  dominas  Fiscampnensis. 

Magister  Johannes  Fabri  :  pertinax  est,  contumax,  inobediens,  et,  de  resi- 
duo, ut  dominus  Fiscampnensis. 

Dominas  abbas  de  Mortuo-Mari,  ut  dominus  Fiscampnensis. 

Magister  Johannes  Maugier,  ut  dominus  Fiscampnensis. 

Magister  Jacobus  Guesdon,  ///  dominus  Fiscampnensis. 

Magister  Nicolaus  Couppequcsnc,  ut  dominus  Fiscampnensis. 

Magister  Guillelmus  4  de  Deserto,  ut  dominus  Fiscampnensis. 


I.  A  ajoute  ahhatis.  —  2.  Cornet  svpeiius  iiominati.  —  3.  C  ;  Coiippeijiic-siw. 
4.  Ibid.  :  Giiitlcniius'. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  385 

est  rclapsa;  et  stat  cum  deliberationc  projfati  domini  abbatis  Fis- 
campnensis. 

Magister  Guillelmus  Je  Baudribosco,  bachalarius  in  sacra  theolo- 
gia  ;  magister  Nicolaus  Caval,  licentiatus  in  jure  civili  ;  magister 
Nicolaus  Z,o/5f//<^«r  \  magister  in  artibus  ;  magister  Guillelmus  de 
Gardinis,  doctor  in  medicina,  canonici  ecclesiïe  Rothomagensis,  de^ 
liberaverunt  prout  dominus  Fiscampnensis  pnedictus. 

Magister  Johannes  Tipha'uie,  doctor  in  medicina  ;  magister  Guil- 
lelmus de  Liveto,  licentiatus  in  jure  civili;  magister  Gauffridus  de 
Croteyo,  licentiatus  in  jure  civili;  magister  Petrus  CarreJ  \  licen- 
tiatus in  jure  civili,  deliberaverunt  conformiter  ad  deliberationem 
dicti  domini  abbatis  '  Fiscampnensis. 

Magister  Johannes  Dulcis,  licentiatus  in  utroque  jure  ;  magister 
Johannes  CoUumbelli,  licentiatus  in  jure  canonico  ;  magister  Auber- 
tus  Morelli,  licentiatus  in  jure  canonico  ;  frater  Martinus  Lavenu, 
deordine  Fratrum  Pnvdicatorum  ;  magister  Ricardus  deGroucheto  "^, 


Magister  Pdrus  Mauncii  :  judicaïuia  est  et  cciisemia  rehipsa,  etc.,  lit  domi- 
nus Fiscampnensis. 

Magister  Guillelmus  >  de  Baudribosco, 
Magister  Nicolaus  Caval  '',  \ 

Magister  Nicolaus  Loiseleur, 
Magister  Guillelmus  '  de  Gardinis, 
Magister  Johannes  Tiphane, 
Magister  Guillelmus  **  de  Liveto, 
Magister  Gaufridus  de  Crotay, 
Magister  Johannes  Dulcis, 
Magister  Johannes  Colunibelli, 
Magister  Aube)  tus  Morelli, 
Magister  Petrus  Carré  (j/V), 
Frater  Martinus  Lavenu, 
Magister  Ricardus  de  Groucheto, 


ut  dominus  Fiscampnensis. 


i.  C  :  Loiseleur.  —  2.  A  :  Carre.  —  3.  ^  omet  al'batis.  —  4.  C  :  Groiiceio.  — 
5.  Ms.  :  Guiltcrmiis. —  6.  //'/(/.  /  Amal  (sic).  — 7.  Ibid.  :  Gnillermus.  —  8.  Ibid, 
idem. 


Procès  ue  Jeanne  d'Arc. 


^S 


386  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

bachalarius  in  '  theologia  ;  magister  Johannes  Pi^ache,  bachalarius 
in  theologia  ;  magister  Guillelnius  de  Caméra,  licentiatus  in  medi- 
cina,  deliberaverunt  conformiter,  prout  praedictus  dominus  -  abbas 
Fiscampnensis. 

Magister  Thomas  de  Courcellis,  bachalarius  in  theologia,  eccle- 
siarum  Laudunensis  et  Morinensis  '  canonicus  ;  frater  Ysambardus 
de  Petra,  de  ordine  Fratrum  Pr;\:dicatorum,  deliberaverunt  confor- 
miter ad  deliberationem  s;\:pedicti  domini  abbatis  Fiscampnensis  ; 
addendo  quod  dicta  mulier  adhuc  caritative  moneatur  de  salute 
anima;  suai,  et  dicatur  sibi  quod  non  habeat  amplius  sperare  de  vita 
sua  temporali. 

Magister  Johannes  Mrt«^7>/',  licentiatus  in  jure  canonico,  canonicus 
ecclesix'  Rothomagensis,  dcliberavit  prout  dominus  Fiscampnensis 
antedictus. 

Demum,  auditis  opinionibus  singulorum,  nos,  judices  pra.^dicti, 
eisdem  regratiati  sumus,  atque  conclusimus  ulterius  contra  ipsam 
Johannam,  tanquam  contra relapsam,  esse^  procedendum  secundum 
quod  juris  et  rationis. 

MeRCCUH    P.1:NU1.T1.MA     MAII    et    ULTIMA    die  >    HUJUS    PROCESSUS  ^. 

Item,  in  crastinum,  scilicet  die  mercurii  immediata  et  px-nultima 
mensis  maii  antedicti,  citata  fuit  ex  parte  nostri  prajdicta  Johannaad 


Magisicr  Johainics  Pigaclic,  ///  dominus  Fiscanipiieiiùs. 

Magister  GuUIcIdius  "  de  Ciuuera,  ut  dominus  Fiscampnensis. 

Fraler  Ysenihardus  de  Petra,  ut  dominus  Fiscampnensis  ;  moneatur  carita- 
tive de  salute  animge  et  dicatur  eidetii  quod  non  haheat  sperare  de  vita  temporali. 

Magister  Thomas  de  Courcellis,  ut  dominus  Fiscampnensis. 

Quitus  auditis,  domini  judices  concluserunt  fiendum  ut  ipsi  domini  delibera- 
verunt. 

Et  postea  fuit  lecta  schedula  ^  sentenlix  feroidx  9. 


I.  C  ajoute  sacra.  —  2.  Cornet  dominus.  —  i.  AC  :  Morinensis  et  Laudunensis . 
—  4.  ABC  :  esset  {sic).  —  5 .  AC  :  dies.  —  6.  En  marge  de  ABC.  —  7.  Ms.  :  Gitiller- 
mtis.  —  8.  Ms.  :  cedula.  —  9.  U,  fol.   38  vo-39  ro. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  387 

ipsum  diem  mercurii,  ad  audiendum  jus,  per  exsecutorem  citatio- 
num  in  hac  causa  a  nobis  deputatum,  prout  ex  tenore  litterarum 
nostrarum  et  relationisexsecutorislatius  constat.  Quarum  litterarum 
ténor  sequitur  et  est  ta  lis  '  : 

Tknok  citationis  ï 

«  Petrus,  miseratione  divina  Hpiscopus  Belvacensis,  et  Johannes 
Magistri,  vicarius  prœclari  doctoris,  magistri  Johannis  Gravèrent,  in 
regno  Francise  fidei  et  ha.Teticie  pravitatis  Inquisitoris  a  Saiicta  Sede 
apostolica  deputati,  omnibus  presbytcris  publicis,  ccclesiarum  3  rcctori- 
bus,  in  hac  civitate  Rothomagensi  et  diœcesi  ubilibet  constitutis,  et 
eorum  cuilibet,  prout  fuerit  requisitus,  saluteni  in  Domino.  Cum,  certis 
causis  et  rationibus  latius  declarandis,  qutedam  fœmina  Johanna,  la 
Piicelk  vulgariter  nuncupata,  in  nonnullos  errores  contra  fidem  ortho- 
doxam  relapsa,  dictos  errores  in  facie  Ecclesise  publice  abjuraverit,  in 
quibus  reincidisset,  prout,  [tam]  ex  suis  confessionibus  et  assertionibus 
quam  alias,  débite  et  sufficienter  constitit  atque  constat  :  hinc  est  quod, 
vobis  et  vestrum  cuilibet,  prout  fuerit  requisitus,  districte  praecipiendo, 
mandamus,quatenus,  unus  alium  minime  exspectans,  nec  unus  pro  alio 
se  excusans,  citetis  dictam  Johannam  ad  comparendum  personaliter 
coram  nobis  ad  diem  crastinam,  hora  octava  de  mane,  ad  locum  Veteris 
Fori,  Rothomagi,  visuram  scilicet  eam  per  nos  relapsam,  excommunica- 
tam  et  hivreticam  declarari,  cum  intimatione  sibi  facta  in  talibus  assueta. 
Datum  in  cappella  domus  archiepiscopalis  Rothomagensis,  die  martis, 
XXIX  4  mensis  maii,  anno  Domini  millesimo  CCCC.  XXXI.,  post 
t'estum  Trinitatis  Domini.  »  Sic  signala  :  «  G.  Manchon.  G.  Boscgltl- 

LAUME  >.   » 

Item  sequitur  ténor  relationis   exsecutioxts   citationis  pr.edict.e  ^ 

«  Reverendo  in  Christo  patri  ac  domino,  domino  Petro,  miseratione 
divina  episcopo  Belvacensi,  ac  7  vencrabili  et  religioso  viro,  fratrijohanni 
Magistri,    vicario    prœclari    doctoris,  magistri   Johannis  ^  Gravereiil,    in 


I.  AC  omettent  el  est  lalis.  —  2.  Hn  marge  de  ABC.  —  3.  ^  ;  earuiii.  —  4.  Q  : 
XIX.  —  ').  A  :  Boisgtiillaume.  —  6.  AC  en  marge  :  Ténor  relationis  citationis  ;  B  en 
marge  :  Ténor  citationis.  —  7-  Q  ■'  <''•  —  8.  C  omet  Magistri,  vicario  prxchri 
doctoris  magistri  Johannis. 


388  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

regtio  Francise  fidei  et  hceretica;  pravitatis  Inquisitoris  a  Saiicta  Sede 
apostolica  deputati,  vester  humilis  Johannes  Massieu,  presbyter,  decanus 
chi'istianitatis  Rothomagensis,  reverentiam  debitam,  cum  omni  obedien- 
tia  et  honore.  Noverint  reverendx-  paternitatcs  vestra^  me,  virtute  man- 
dat! vestri  mihi  prassentati,  cui  hie  '  meae  présentes  sunt  annexa;, 
citasse  personaliter  quamdam  fœminam,  vulgariter  dictam  la  Pucellc, 
ad  comparendum  personaliter  coram  vobis,  ad  hanc  diem  mercurii  post 
festum  sanctx'  Trinitatis  Domini,  pœnultimam  prœsentis  mensis  maii, 
hora  octava  de  mane,  ad  locum  Veteris  Fori,  Rothomagi,  juxta  formam 
et  tenorem  dicti  mandati  vestri,  et  secundum  quod  fieri  mandabatur. 
Quas  privmissa,  sic  per  me  facta,  reverendis  paternitatibus  vestris  signi- 
fico  per  pra^sentes,  sigillo  -  mec  sigillatas  5.  Datuni  anno  Domini,  mil- 
lesimo  CCCC.  tricesimo  primo,  die  mercurii  praedicta,  hora  septima  de 
mane.  » 

*  Deinceps,  circa  horam  nonam  de  mane  ejusdem  diei,  nobis, 
judicibus  antedictis,  exsistentibus  in  Veteri  Porc  Rothomagensi, 
prope  ecclesiam  Sancti-Salvatoris  ;  prsesentibus  et  assistentibus  : 
reverendis  in  Christo  patribus,  dominis  episcopis  Morinensi  et 
Noviomensi  ;  magistris  Johanne  de  Castellione,  Andréa  Margnerie, 
Nicolao  de  Vcnderés,  Radulpho  Rousselli,  Dionysio  Gasttnel,  Guil- 
elmo  le  Botichier,  Johanne  Alespéc,  Petro  de  Houdenc  ^,  Guillehno 
Haiton  ^,  Priore  de  Longavilla,  Petro  Mauricii,  et  quampluribus 
aliis  dominis  et  magistris,  ecclesiasticis  viris;  fuit  adducta  pr:t'dicta 
Johanna.  et  coram  nobis,  in  conspectu  populi  in  magna  nmltitu- 
dine  tune  in  eodem  loco  exsistentis  '',  supra  scafaldum  '  seu  ambo- 


*  An)w  Dotnini  millcsimo  qiiadriiigcHlcsimo  tricesimo  primo,  die  mercurii 
pcrnultima  mensis  maii,  coram  dominis  judicibus,  prope  ecclesiam  Sancli  Sal- 
vatoris  Rothomagensis,  assistentibus  reverendis  in  Christo  patribus,  dominis 
Morinensi  et  Noviomensi^  episcopis;  magistris  Johanne  de  Chasteillon, 
Andréa  Marguerie,  Nicolao  de  Venderez,  Radulpho  Rousselli,  Dionysio  Gas- 
tinel,  Guillehno  le  Bouchier,  Petro  de  Hodenco,  Guillelmo   Hecton,  Priore 


I.  AB  et  Q  :  hxc.  —  2.  C  :  signo.  —  3.  C  ;  sigillatas  signo  meo.  —  4.  C  : 
Hodenc.  —  5.  C  :  Haillon.  —  6.  Q  :  exsislenle.  —  7.  Q  :  scalfaldum.  —  8.  Ms.  : 
Novionensi. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC  389 

nem  posita.  Pro  ejus  quoque  salutari  admonitione  et  populi  asdifl- 
caiione,  fuit  fiicta  '  solemnis  pnedicatio  per  eximium  theologicX- 
doctorem,  magistmm  Nicolaum  Midi  ;  qui  in  principio  assumpsit 
verbum  Apostoli,  prima  ad  Corinthios,  xu"  capitule,  scriptum  : 
«  Si  quid  patitur  unum  membrum,  compatiuntur  alia  membra.  » 
Finita  vero  pniidicatione,  rursum  ipsam  Johannam  monuimus  ut 
saiuti  anim:v  sui\2  consuleret  et  intenderet  de  malefactis  suis,  pœni- 
tendo  et  veram  contritionem  assumendo  ;  ipsamque  exhortati  sumus 
ut  crederetconsilio  clericorumet  notabilium  virorum.quieam  doce- 
bant  et  instruebant  de  pertinentibus  ad  salutem,  et  specialiter  con- 
silio  duorum  venerabilium  Fratrum  Prx'dicatorum  juxta  eam  tune 
exsistentium,  quos  eidem  administravimus,  ut  eam  continue 
instruerent,  et  sibi  salutares  admonitiones  et  salutifera  consilia 
sedulo  impenderent.  Quibus  sic  peractis,  nos,  episcopus  et  vicarius 
pntdicti,  habito  respectu  ad  pra?missa,  per  qua^  constat  praefatam 
mulierem  a  suis  erroribus  obstinataque  temeritate  et  nefandis  cri- 
minibus  nusquam  veraciter  recessisse  ;  quin  imo  diabolicam  obstina- 
tionis  sua;  malitiam,  in  fallaci  contritionis,  pœnitentias  ac  emenda- 
tionis  calumniosa  ^  simulatione,  cum  sancti  divini  nominis  perjurio 
ac  ineffabilis  su^e  majestatis  blasphemia,  multipliciter  damnabilio- 
rem  ostendisse;  atque  per  ha."c  ut  obstinatam,  incorrigibilem  et 
hsereticam,  ac  in  iiieresim  relapsam,  omni  gratia  et  communione  per 
nos  in  priori   sententia  misericorditer  oblatis,  penitus  indignam  ; 


de  Longavilla,  Pciro  Mauricii,  Rohcrio  Gilbert,  decano  cappellœ  douiiiii  uostri 
régis,  Thoma  de  CourcelUs.  Fuit  dicta  Johaïuui  cilata  ad  illain  dieiii  ad 
andiendum  jus.  Per  decanum  fuit  etiam  adducla. 

Magister  Nicolaus  Midi,  praedicator,  incepit  prœdicatioiieni,  et  fuit  theiua  : 
^'' Si  quid  patitur  unum  nieiiibruiii,  compaiiuiitur  alia  mciuhra  »,  ad  Corin- 
thios, duodecinw  capitulo. 

Et  deiiide,  ipsa  prxDiouila  quod  pro  saliile  aninwB  suœ  crederet  dericis  et 
notabilibus  dominis  qui  eam  docerent  et  instruerent  pro  sainte  ejus  animœ,  fuit 
sententia  definitiva  lata  per  organum  domini  Belvacensis  '. 


I.  Q  omet  facta. —  2.  .-i  :  caltivipuiosa  ;  B  :  calnnifviia  (sic).  —  5.  L',  i'ol.  34,  ro. 


390  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

attentisque  omnibus  et  singulis  in  hac  materia  considerandis  ;  de 
multorum  peritorum  matura  deliberatione  et  consilio,  ad  nostram 
sententiam  definitivam  processimus  in  hune  modum  : 

«In  nomine  Domini,  amen.  Quolicns  ha;resis  pestiferum 
virus  uni  mcmbrorum  Ecclesia:  pertinaciter  inhajret  atque 
ipsum  in  mcmbrum  '  Satana;  ^  transfigurât,  diligenti  studio 
curandumcst  ne,per  rcliquas  partes  mystici  corporis  Christi, 
serpere  possit  hujus  perniciosa^  labis  nefanda  contagio. 
Sanctorum  quoque  patrum  instituta  decreverunt  hasreticos 
obduratos  potius  separari  oportere  a  medio  justorum,  quam 
illorum  viperea  pernicies  in  sinu  pix  matris  Ecclesiae,  cum 
ca[;terorum  fidelium  gravi  periculo,  foveretur.  Cum  itaquc 
nos,  Petrus,  miseratione  divina  Belvacensis  episcopus,  et 
frater  JoHANNES  Magistri,  vicarius  pra^clari  '  doctoris  Johan- 
nis  Gravèrent,  Inquisitoris  hœretica.-  prajvitatis,  et  ad  cau- 
sam  istam  specialiter  ab  eodem  deputatus,  judices  compé- 
tentes in  hac  parte,  te,  Johannam,  vulgaritcr  dictam  hi 
PuceJlc,  in  varios  errores  variaque  crimina  schismatis,  ido- 
latria;,  invocationis  da^monum,  et  alia  permulta  incidisse 
justo  judicio  decLaraverimus  ;  et  nihilominus,  quoniam 
Ecclesia  non  claudit  gremium  redcunti,  nos,  existimantes 
te  pura  mente  et  fide  non  ficta  ab  hujuscemodi  erroribus  et 
criminibus  recessisse,  dum  ccrta  die  illis  renunciasti  et 
publice  jurasti,  vovisti  atque  promisisti  nunquam  in  ipsos 
errores  aut  quamcumque  hasresim,  cujuscumque  suasu  aut 
alias  quomodolibet,  te  fore  revcrsuram  ;  sed  potius  in  uni- 
tate  Ecclesiae  catholicae  et  communione  Romani  pontificis 
jugiter  permansuram,  prout  in  schedula  ^  tua,  propria  manu 


1.  C  :  immhronnn^  —    2.    ABC  :  Salhanx.  —  3.  ABC  ajoutent   magistri. 
4.  ABC  :  scedulû. 


PROCP.S    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    DARC  39I 

subscripta,  latius  continetur  ;  deinceps  vero,  post  hujusce- 
modi  tuorum  errorum  abjurationern,  irruente  et  seducente 
cortuumauctore  schismatis  et  ha:resis,te  in  eosdem  errores 
et  in  praîfiUa  crimina,  ex  tuis  confessionibus  spontaneis  et 
assertionibus,  iterum  (proh  dolor!)  incidisse,  velut  canis 
ad  vomitum  reverti  solet,  sufficienter  et  manifeste  constat  ; 
potiusque  te  corde  ficto  quam  animo  sincero  et  fideli,  tuas 
adinventiones  crroneas  antea  verbo  tenus  abnegasse,  claris- 
simis  judiciis,  habuimus  comprobatum  :  hinc  est  quod,  te 
in  sententias  excommunicationis,  quas  primitus  incurreras, 
et  in  errores  pristinos  reincidisse  déclarantes,  te  relapsam  et 
haereticam  decernimus,  et  per  hanc  sententiam  nostram, 
quam  pro  tribunali  sedentes,  in  his  scriptis  proferimus  et 
pronuntiamus,  te,  tanquam  membrum  putridum,  ne  caetera  ' 
membra  pariter  inficias,  ab  ipsius  Ecclesiae  unitate  rejicien- 
dam  et  ejus  corpore  abscindendam  %  necnon  potestati  saecu- 
lari  relinquendam,  decernimus,.  prout  rejicimus  abscindi- 
mus  'et  relinquimus;  rogantes  eamdem  potestatem  saecula- 
rem  quatenus,  citra  morlem  et  membrorum  mutilationem, 
circa  te  suum  judicium  moderetur  ;  et  si  in  te  vera  pœni- 
lentia."  signa  apparuerint,  tibi  ministretur  pœnitentia^  sacra- 
mentum.  » 

«  In  nomine  Domini,  amen  4.  Universos  Ecclesiae  pastores, 
qui  lidelem  dominici  gregis  curam  gerere  exoptant,  summa 
ope  niti  decet  ut,  quanto  errorum  perfidiosus  sator  pluribus 
dolis  virulentisque  fraudibus  ovile  Christi  satagit  inficere, 
tanto  majori  vigilantia  et  instantiori  sollicitudine  pernicio- 
sis  ejus  conatibus  obsistere  laborent,  pra^sertim  instantibus 


I.  AC  ajoutent  Christi.  —  2.  Q  :  abscideudam.  —  ^.  Q  :  abscidiiiius.  —  4.  AC 
en  marge  :  Isla  juil  pro  majori  parte  lecta  ante  abjurationern  qiioiidatn  Johannx  ;  B 
en  marge  :   Ista  seitienlia  fuit  in  parte  promiiitiala  ante  abjurationern. 


392  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

periculosis  temporibus,quibus  plerosque  pseudo-prophetas, 
introducentes  sectas  perditionis  et  erroris,  venturos  in 
mundum  apostolica  senlentia  praedixit;  qui  variis  et  pere- 
grinis  doctrinis  fidèles  Christi  abducere  possent,  nisi  sancta 
mater  Ecclesia  sanai  doctrina:-  et  sanctionum  canonicarum 
prassidiis  eorum  adinventiones  erroneas  diligentiori  opéra 
depellere  studeret.  Cum  itaque  coram  nobis,  Petro,  misera- 
tione  divina  Belvacensi  episcopo,  et  fratre  Johanne  Magis- 
tri,  vicario  in  hac  civitate  et  diœcesi  pra:clari  doctoris  magis- 
tri  Johannis  Gravèrent,  Inquisitoris  hajreticcX:  pravitatis 
in  regno  Francia^,  et  per  eumdem  ad  causam  pra^sentem 
specialiter  deputato,  judicibus  competentibus  in  hac  parte, 
tu,  Johanna,  vulgariter  dicta  la  Pucellc,  super  quam  pluri- 
mis  perniciosis  criminibus  delata  fueris  et  in  judicium  fidei 
evocata  :  hinc  est  quod,  visis  et  diligenter  inspectis  série 
tui  processus  et  omnibus  in  codem  agitatis,  prajcipue  res- 
ponsionibus,  confessionibus  et  assertionibus  per  te  datis*; 
attentaque  percelebri  deliberatione  magistrorum  Facultatum 
theologia:  et  decretorum  in  Universitate  Parisiensi,  imo 
etiam  et  ipsius  totius  Universitatis  aliorumque  insuper 
pnulatorum,  doctorum  et  peritorum,  tam  in  sacra  pagina 
quam  in  juribus  canonico  et  civili,  in  hac  urbe  Rothoma- 
gensi  exsistentium  et  alibi  in  multitudine  copiosa,  super 
qualificationibus  et  determinationibus  tuarum  assertionum, 
dictorum  et  factorum  ;  habitisque  consilio  et  matura  deli- 
beratione cum  practicis  fidei  christianaj  zclatoribus  ;  consi- 
deratis  etiam  et  attentis  per  nos  circa  ha^c  merito  attenden- 
dis  et  considerandis,  ac  quœ  nos  et  quemlibet  recte  judican- 
tem  movere  potuerunt  et  debuerunt  :  nos,  Christum  et 
honorem  fidei  orthodoxas  pras  oculis  habentes,  ut  de  vultu 
Domini  judicium  nostrum  prodeat,  dicimus  et  decernimus 
te  revelationum  et  apparitionum  divinarum  mendosam  con 


PROCES    DE    CONDAMNATION   DE    JEANNE    d'aRC  393 

fictricem,  perniciosam  seductricem,  pracsumptuosam  ■,  levi- 
ter  credentem  temerariam,  superstitiosam  %  divinatricem, 
blasphemam  in  Deum,  Sanctos  et  Sanctas,  et  ipsius  Dei  in 
suis  sacramentis  contemptricem,  legis  divina:;,  sacra:  doctri- 
na,^  ac  sanctionum  ecclesiasticarum  praevaricatricem,  sedi- 
tiosam,crudelem,apostatricem,schismaticam  5,  in  fide  nostra 
multipliciter  errantcm,  et  per  pn\:missa  te  in  Deum  et  sanc- 
tam  Ecclesiam  modis  pra^dictis,  temere  deliquisse.  Ac  insu- 
per quia,  licet  débite  et  sufficienter,  tam  per  nos  quam 
parte  nostra,  per  nonnullos  scientificos  et  expertos  doctores 
ac  magistros,  salutem  animaj  tua:  zelantes,  sajpe  et  saspius 
admonita  fueris^  ut  de  prïedictis  te  emendare,  corrigere  nec- 
non  dispositioni,  determinationi  et  emendationi  sancta: 
matris  Ecclesi^  submittere  velles  ;  quod  tamen  noluisti 
nec  curasti  ;  quin  imo  expresse,  indurato  animo,  obstinate 
atque  pertinaciter  denegasti,  ac  etiam  expresse  et  vicibus 
iteratis  domino  nostro  Papa:,  sacro  generali  Concilio  sub- 
mittere recusasti  :  h[nc  est  quod  te,  tanquam  pertinacem 
et  obstinatam  in  prasdictis  delictis,  excessibus  et  erroribus, 
ipso  jure  excommunicatam  et  haereticam  declaramus  ; 
tuisque  erroribus  in  publica  praedicatione  propulsatis,  te, 
tanquam  membrum  Satanae-^,  ab  Ecclesia  praecisum,  lepra 
ha^resis  infectum,  ne  alia  Christi  membra  pariter  inficias, 
justitiae  saeculari  relinquendam  decernimus  et  relinquimus  ; 
rogando  5  eamdempotestatem  ut,  citra  mortem  et  membro- 
rum  mutilationem,  circa  te  judicium  suum  moderare  velit, 
et,  si  in  te  vera  pœnitentia:  signa  apparuerint,  tibi  minis- 
tretur  pœnitentiie  sacramentum.  » 


I.  A  :  prxsumpliiosam  après  tenierariatu.  —  2.  A  omet  superstitiosam.  —  ^.  A  : 
scismaticatn.  —  4.  ABC  :  Sathanœ.    —  ^.  A  :  rogantes. 


394  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

Ego  vero  GiiiUehnus  Colles,  alias  Boscguillaume,  preshyier  ',  iwiavius 
prœiwminatus^^  affirma  prœdictam  collaiioiicni  débite  eu  m  vegisiro  originali 
fuisse  factam;  et  ideo  prxsenieiu  processum,  seplies  vigiiiti  et  oelodeeiiii  5  folia 
continentem  4,  signo  nieo  manuali  signavi,  cum  duohiis  5  notariis  iufra  signatis, 
hic  me  manu  propria  subcribens.  Boscguillaume. 

Ego  ^  vero  Guillelmus  Manchon,  presbyter  Rotbomageiisis  diœcesis,  publiciis 
apostolica  et  imperiali  auctoritalibiis  ciiriœque  archiepiscopalis  Rothomagensis 
jiiratus  notarius,  et  in  prxsenli  causacum  notariis  supra  et  iufra  scriptis  scriba, 
affirma  prœdiciam  collatiauem  débite  esse  factaiu  cum  originali  regisiro  ipsius 
causœ.  Et  ideo  huic  prœseuii  processui  signum  mauuale  meum  cum  siguis  et 
subscriptionibus  dictorum  uotariorum  apposui,  hicque  propria  manu  subscripsi. 
G,  Manchon  7. 

Ego  vero,  Nicolaus  Taquel,  presbyter  Rolhomageusis  diœcesis,  public  us  auc- 
toritate  imperiali  curicvque  archiepiscopalis  Rothomagensis  notarius  juratus,  et 
ad  aliquam  partent  processus  prœdicti  vocatus,  affirma  collatiouem  hujusmodi 
processus,  cum  notariis  supra  scriptis,  fieri  vidisse  et  audivisse  cum  originali 
regisiro  dicti  processus,  bujusmodique  collatiouem  débite  fictam  fuisse.  Qua- 
propter,  cum  notariis  hujusmodi,  in  ipso  prœsenti  processu  manu  propria  me 
subscripsi,  et  signum  manuale  meum  hic  apposai,  requisHus.      N.  Taquel  ^. 


I.  C  ajoute  Rothomagensis  diœcesis.  —  2.  C  :  supriitiominatns.  —  3.  C  ;  duccnlii 
et  sex.  —  4.  C  ajoute  in  singulis  foîiis.  —  5.  C  omet  duobiis.  —  6.  C  :  Et  ego. 
—  7.5;  ...affirma  collationi  processus  prxdicti,  cum  notariis  supra  et  infra  scriptis, 
présentent  fuisse,  ipsam  collatiouem  cum  originali  registre  dicti  processus  débite  factaiu 
fuisse.  Quapropter  cum  notariis  hujusmodi  in  ipso  pra'senti  processu  manu  propria 
me  suhscripsi,  et  signum  manuale  meum  hic  apposui,  requisitus.  G.  Manclxvi.  — 
8.  En  j5C  traces  des  deux  sceaux  en  cire  rouge. 

A  seul  porte  l'empreinte  du  sceau  de  Tévêque  et  on  y  lit  encore  les  lettres  belva, 
sans  l'attestation  suivante:  Et  ego  vero,Guillermus  Colles  alias  Bosguillainne, presbyter 
Kottjomagensis  diocesis puhlicus  aucloritate  apostolica  et  in  venerabili  curia  arcliiepisco- 
pali  Rothomagensi  notarius  ac  in  présent  i  causa  sive  mater ia  cum  aliis  scriba  juratus, 
affirmo  collacionem  presentis  processus  centuin  et  undecim  jolia  continent is  débite  cum 
regisiro  originali  fuisse  factam  et  ideo  présentent  processum  in  singulis  folis  manu 
propria  signavi  et  hic  cum  duobus  aliis  notariis  me  suscripsi  nmnu  propria  in  icstimo- 
niuni  premissarum.  Bosguillaume. 

Et  ego,  Guillermus  Manchon,  presbyter  Rothomagensis  diocesis,  publicus  apostolica  et 
imperiali  auctoritatibus  curieque  archiepiscopalis  Rothomagensis  juratus  notarius,  et  in 
presenti  causa  cum  notariis  supra  et  infra  scriptis  scriba,  affirmo  predictam  coltationem 
débite  esse  factam  cum  originali  registro  ipsius  cause  et  ideo  huic  presenti  processu  si- 
gnum manuale  meum  cum  signis  et  subscriptiombus  dictorum  notariorum  apposui,  hic 
propria  manu  suscripsi.  G.  Manchox. 

Et  ego,  Nicolaus  Taquel,  presbyter  Rothomagensis  diocesis,  publicus  auctoritate  impe- 
riali curieque  archiepisôopalis  Rothomagensis  diocesis  notarius  juratus,  et  ad  aliquam 
partent  dicti  processus  vocatus ,  affirmo  collacionem  hujusmodi  processus,  cum  notariis 
infrascriptis  fieri  vidisse  et  audivisse  cum  originali  registro  dicti  processus,  hujusmodi 
collatiouem  débite  factam  fuisse.  Quia  propter  cum  notariis  hujusmodi  et  ipso  presenti 
processu  manupropria  me  subscripsi  et  signum  matinale  tneum  hic  apposui,  requisitus . 


[QUIDAM  ACTA   POSTERIUS. 


InFORMATIO,  POSTHXSECUTION'EM,  SUPER  MULTIS  FER  EAM  niCTIS  IN  ■    FIXE  SUO 
AC    IN  ^   ARTICULO    MORTIS  5. 

Item,  jovis,  septima  die  mensis  junii,  eodem  anno,  scilicet  millc- 
simo  quadringentesimo  tricesimo  primo,  nos,  judices  antedicti,  ex  offi- 
cio  nostro  fecimus  certas  informationes  super  aliquibus  +  qua;  dicta 
quondam  Johanna  dixerat  coram  fide  dignis,  ipsa  adhuc  in  carcere 
exsistente,  antequam  ducereturad  judicium. 

Et  primo  venerabiliset  >  circumspectus  vir,  magister  Nicolausde 
Vendcrcs,  licentiatus  in  jure  canonico,  archidiaconus  de  Augo  [et 
■canonicus]  in  ecclesia  Rothomagensi,  astatis  lu  annorum  vel  circa, 
testis  productus,  juratus,  receptiis  et  examinatus  dicta  die,  dixitper 
suLim  juramentum  quod,  die  mercurii,  p^enultima  mensis  maii,  in 
vigilia  festi  Eucharistias  Domini  nostri  Jhesu  Christi,  ultimo  pr^ete- 
riti,  ipsa  Johanna  adhuc  exsistente  in  carceribus,  quibus  detinebatur 
in  Castro  Rothomagensi,  dixit  quod,  attento  quod  voces  venientes  ad 
eam  sibi  promiserantquod  Hberaretur  a  carceribus  et  videbat  contra- 
rium,  percipiebat  et  sciebat  quod  fuerat  et  erat  per  eas  decepta. 

Item,  ipsa  Johanna  dicebat  et  confitebatur  quod  ipsa  viderat  et 
audierat,  propriis  ocuUs  et  aurihus,  voces  et  apparitiones  de  quibus 
ht  mentio  in  processu  ;  et  ad  h^c  prsesentes  erant,  sciHcet  nos, 
prasdicti   judices,  magistri  Petrus  Mauricii,  Thomas  de  CourcelHs, 


I.  C  omet  in.  —  2.  AC  :  et  ariiciih.  —  5.5  omet  cette  rubrique  qui  est  en 
marge  de  C.  Les  pièces  qui  suivent  sont  en  BC  écrites  de  la  même  main  que 
le  reste  des  procédures  ;  mais  elles  cessent  d'être  revêtues  de  la  signature  qui 
auparavant  se  trouvait  apposée  au  bas  de  chaque  feuillet;  elles  sont  séparées  par 
une  page  blanche  du  texte  du  procès.  —  4.  C  omet  super  aliquibus.  —  5.  C  ;  ar. 


39^  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Nicolaus  Aucupis,  frater  Martinus  Lnvenu,  Johannes  ToutnwUié  '  et 
dominus  Jacobus  Le  Camus,  cum  pluribus  aliis. 

Frater  Martinus  Laî/mw,  presbyter,  ordinisFratrum  Prasdicatorum, 
«tatis  xxxiii  annorum  vel  -  circa,  testis  prodiictus,  receptus,  juratus 
et  examinatus,  dixit  et  deposuit  quod  ipsa  Johanna,  die  qua  fuit 
contra  eam  lata  sententia,  de  mane,  antequam  duceretur  ad  judicium, 
in  prassentia  magistrorum  Pétri  Mauricii,  Nicolai  Aucupis  et  dicti 
Toi itmou lié  ejusdem  loquentissocii,  dixit  '  et  confessa  est  '^  quod  ipsa 
sciebat  et  cognoscebat  quod  per  voces  et  apparitiones  venientes  ad 
eam,  et  de  quibus  factafuerat  s  mentio  in  processu,  decepta  **  fuerat, 
quoniam  dict^  voces  promiserant  eidem  Joiiann^e  quod  liberaretur 
et  expediretur  a  carceribus  ;  et  bene  percipiebatcontrarium. 

Interrogatus  quid  "  movebat  dictam  Johannamad  hoc  dicendum  : 
dixit  quod,  dictus  ioquens,  magistri  Petrus  Mauricii  et  Nicolaus 
Aucupis,  qui  eam  exhortabantur  de  sainte  animas,  et  inquirebant  ab 
ea  utrum  verum  crat  quod  ipsas  voces  et  apparitiones  habuisset;  et 
ipsa  respondebat  quod  sic.  Et  in  illo  proposito  continuavit  usque  ad 
finem,  et  non  determinabat  proprie  (saltem  quod  audiret  Ioquens) 
in  qua  specie  veniebant,  nisi,  prout  melius  recolit,  veniebant  in 
magna  multitudine  et  quantitate  minima.  Et  insuper  ab  eadem 
Johanna  dici  et  confitcri  illo  tune  audivit  quod,  ex  quo  ecclesiastici 
tenebant  etcredebant  quod,  si  qui  essentspiritus  venientes  ad  eam, 
veniebant  et  procedebant  a  malignis  spiritibus,  ipsa  etiam  tenebat  et 
credebat  hoc  quod  dicti  ecclesiastici  ex  hoc  tenebant  et  credebant,  nec 
amplius  ipsis  spiritibus  fidemadhibere  '^  volebat.  Et,  prout  eidem  lo- 
quenti  videtur,  ipsa  Johanna  pro  tune  sana  erat  mente. 

Item  dixit  ipse  Ioquens  quod,  eadem  die,  a  dicta  Johanna  audivit 
dici  et  confiteri  quod,  licet  in  suis  confessionibus  et  responsionibus 
se  jactasset  angelum  Dei  apportasse  coronam  illi  quem  dicit  regem 
suum,  et  ipsam  Johannam  dictum  angelum  associasse,  dumipsam 


I.  AC  :  JoutmouUiè.  —  2.  AC  :  eo.  —  y.  A  omet  dixit.  —  4.  AC  :  fuil.  — 
5.  Ibid.,  idem.  —  6.  AC  omettent  decepta.  —  7-  Q  •'  qui;  ABC  :  quis.  —  %.  A  : 
exhihere. 


PROCE-S  DE  CONDAMNATION  DE  JEANNE  D  ARC        397 

coronam  deferebat  illiquemdicit  regem  suum,  cum  aliis  multis  in  ' 
processu  diutius  narratis  ;  verumtamen  sponte,  non  coacta,  dixit  et 
confessa  fuit  quod,  quidquid  dixisset  et  se  jactasset  de  dictoangelo, 
nallus  tamen  fuerat  angélus  qui  dictam  coronam  apportasset  ;  imo 
ipsamet  Johanna  fuerat  angélus  qu;\î  eidem  quem  dicit  regem  suum 
dixerat  et  promiserat  quod,  si  eam  poneret  in  opus,  ipsum  faceret 
coronare  Remis  ;  nec  fuerat  alia  corona  ex  parte  Dei  missa,  quidquid 
ipsa  dixisset  et  asseruisset,  in  deductione  dicti  processus,  de  dicta 
corona  aut  signo  dato  illi  quem  dixit  -  regem  suum. 

Venerabilis  et  discretus  vir,  .magister  Petrus  Mauricii,  sacra;  theo- 
logiiu  professor,  canonicus  Rothomagensis,  a^tatis  xxxviii  >  annorum 
vel  circa,  testis  productus,  receptus,  juratus  et  examinatus 
dicta  die,  deponit  quod,  die  qua  fuit  sententia  lata  contra  dictam 
Johannam,  ipsa  Johanna  adhuc  exsistens  in  carceribus,  ipse  loquens, 
qui  de  mane  ad  eam,  causa  exhortandi  ipsam  pro  sainte  animée  ■*, 
accesserat,  audivit  quod,  ipsam  sic  exhortando  et  petendo  ab  ipsa 
quid  esset  de  dicto  angelo,  quem  dixerat  apportasse  coronam  illi 
quem  dicit  regem  suum,  de  quo  fiebat  mentio  in  processu,  ipsa  res- 
pondit  quod  ipsamet  eratille  angélus. 

Interrogata  de  corona  quam  sibi  promittebat,  et  de  multitudine 
angelorum,  qui  associabant  eam,  etc.  :  respondit  quod  sic,  et  appa- 
rebant  sibi  sub  specie  >  quarumdam  rerum  minimarum. 

Interrogata  linaliter  per  loquentem  utrum  illaapparitio  erat  realis  : 
respondebat  quod  sic  et  quod  realiter  apparebant  sibi,  sive  essent  boni 
spiritus,  sive  mali,  dicendo  sic  in  gallico  :  «  Soient  bons,  soient  mau- 
vais esperils,  il:^  me  sont  apparus.  »  Dicebat  etiam  dicta  Johanna  quod 
audiverat  voces,  maxime  hora  Completorii,  quando  campanas  pul- 
santur  ;  et  etiam  de  mane,  dum  pulsantur  campana;.  Et  dum  per 
loquentem  diceretur  quod  bene  apparebat  quod  erant  maligni  spiritus, 
qui  eidem  promiserant  expeditionem  suam,  et  quod  erat  decepta, 
ipsa  Johanna  ad  hoc  dixit  et  respondit  quod  verum  erat  quod  ipsa 


I.  A  ajoute  dicto.  —  2.  AC  :  dicit.  —  5.  B  :  XXFIII.  —  4.  AC  ajoutent  siix. 
—  5 .  AC  :  speciebus. 


398  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

fuerat  decepta.  Et  audivit  etiam  ab  ea  quod,  an  essent  boni  an  '  mali 
spiritus,  se  referebat  viris  ecclesiasticis.  Et,  prout  sibi'videtur,  Ikuc 
dicendo,  ipsa  Johanna  erat  sana  mente  et  intellectu. 

Frater  Johannes  ToiUmoiiUé,  presbyter,  ordinis  Fratrum  Prœdica- 
torum,  «tatis  xxiiii  annorum  vel  circa,  testis  productus,  receptus, 
juratus  et  examinatus  dicta  die,  dicit  et  deponit  per  suum  juramen- 
tumquod  -,  diequafuit  sententia  latacontra  dictam  Johannam,  vide" 
licet  mercurii,  in  vigilia  festi  Eucharistie;  Christi,  ipse  loquens,  asso- 
ciando  fratrem  Martinum  Lavenii,  ejus  socium,  quiad  ipsam  Johan- 
nam, causa  exhortandi  dictam  Johannam  pro  sainte  aniuKv, 
accesserat  de  mane,  audivit  primo  a  magistro  Petro  Mauricii,  qui 
jam  ibi  erat,  quod  ipsa  dixerat  et  confessa  fuerat  quod,  de  corona, 
non  erat  nisi  fictio  qurcdam  \  et  quod  ipsamet  erat  angélus  ;  et  hoc 
referebat  dictus  magister  ^  verbis  latinis. 

Et  postea  ipsa  Johanna  fuit  interrogata  de  vocibus  venientibus  ad 
eam  et  apparitionibus.  Ipsa  respondit  quod  reaHter  audiebat  voces, 
maxime  quando  pulsabantur  campanae,  hora  Completorii  et  Matuti- 
narum  ;  quamvissibi  fuisset  protunc  dictum  per  dictum  magistrum 
Petrum  quod  aliquando  homines,  audiendo  pulsum  campanarum, 
credebant  audire  et  intelligere  aliquavcrba. 

Item  etiam  dicta  Johanna  dicebat  et  confitebatur  habuisse  appari- 
tiones,  quii;  veniebant  ad  eam,  quandoque  cum  magna  multitudine 
et  in  minima  quantitate,  sivc  in  minimis  rébus  ;  aHas  figuram  aut 
speciem  non  declarando. 

Item  dicit  quod,  illamet  die,  postquam  advenerunt  in  caméra  qua 
detinebatur  dicta  Johanna,  nos,  episcopus  prœdictus,  prjesente  domino 
vicario  domini  Inquisitoris,  diximus  eidem  Johannae  verbis gallicis: 
«  Or  ça  ',  Jehanne,  vous  nous  ave^  tons  jour  s  ^  dit  que  vos  voix  vous 
disoient  que  vous  sériés  délivrée,  et  vous  véez^  maintenant  comment  elles 
vous  ont  deceue  ;  dites  nous  maintenant  là  vérité.  »  Tune  ipsa  Johanna 
ad  hoc  respondit  :  «  Vraiement^jevoy  bien  qu'elles  m'ont  deceue.  y^  Nec 


I.  AC  :  (lut.  —  2.  O  omet  giiod.  —  3.  AC  :  qiuvdatn  fictio.   —  4.  AC  ajoutent 
Petrus,  —  5.  i?  ;  sa.  —  6.  C  :  tourjours. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JKANNE    d'aRC  399 

plus  illo  tune  audivit  ab  ea  dici,  excepte  quod  in  principio,  ante- 
quamnos,  judicesantedicti,  adveniremusaddictum  '  locum  ^  carce- 
ris,  ipsa  Johanna  fuit  interrogata  an  credebat  quod  dictas  voces  et  appa- 
ritioncsa  bonis  aut  malisspiritibus  procédèrent.  Ipsa  Johanna  respon- 
dit  :  «'/^  ne  sljhy  ;  je  m'en  '  aclens  "^  à  ma  mère  l'Eglise  »,  vel  sic  : 
«  ou  à  entre  vous,  qui  estes  f^ens  d'église  ».  Et,  prout  videtur  eidem 
loque nti,  ipsa  Johanna  erat  sana  mente;  et  hoc  etiam  quod  erat 
sana  mente,  audivit  ab  eadem  Johanna  confiteri. 

Dominus  JacobusLf  Canuts,  presbyter,  canonicus  Remensis,  ;eta- 
tis  Liiii  annorum  vel  circa,  testis  productus,  juratus  et  examinatus 
dicta  die,  dicit  et  deponitper  suum  juramentum  quod,  die  mercurii, 
in  vigilia  festi  Eucharistii\?  Christi,  ultimo  pneteriti,  ipse  loquens, 
hora  de  mane,  ivit  nobiscum,  episcopo  priedicto,  in  caméra  in  qua 
dicta  Johanna  detinebatur,  in  Castro  Rothomagensi,  et  ibi  audivit 
quod  dicta  Johanna  dicebat  et  confitehatur  publice  et  alta  voce,  tali- 
ter  quod  omnes  adstantes  hoc  audire  poterant,  videlicet  quod  ipsa 
Johanna  viderat  apparitiones  venientes  ad  eam,  et  etiam  audiverat 
voces,  et  quie  eidem  promiserant  ^  quod  liberaretur  a  carceribus  ;  et, 
per  hoc,  ipsa  bene  cognoscebat  quod  ipsam  deceperant,  et  quod,  ex 
quo  ipsam  sic  deceperant,  ipsa  credebat  quod  non  essent  borne  voces 
seu  res.  Et,  paulo  post,  ipsa  confessa  fuit  peccata  sua  cuidam  fratri 
Martino,  de  ordine  Prasdicatorum  ;  et  postsacramentum  contessionis 
et  pœnitentias,  dum  ipse  frater  vellet  eidem  Johann^e  ministrare 
eucharistie  sacramentum,  tenens  hostiam  consecratam  in  manibus 
suis,  petiit  ab  ea  :  u  Creditis  vos  quod  hic  sit  corpus  Christi  ?  »  Res- 
pondit  dicta  Johanna  quod  sic,  et  *<  hic  solusqui  me  potest  liberare; 
peto  quod  mihi  ministretur  ».  Et  postea  dictus  frater  dicebat  eidem 
Johanna;  :  «  Creditisne  amplius  in  istis  vocibus  }  »  Respondit  ipsa 
Johanna  :  «  Credo  in  soluni  Deum,  et  nolo  amplius  ridem  adhibere 
in  ipsis  vocibus,  ex  quo  me  sic  deceperunt  ^.  » 


I.  C  omet  dictiiin.  —  2.  C  ajoute  tf/c//.  —  ^.  A  :  je  me  en.  —  4.  C  :  attens.  — 
).  C  : promisentnt.  — 6.  li  et  Q  :  dccepeiint. 


400  PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

Magister  Thomas  de  Courcellis,  magister  in  artibus  et  bachalarius 
forniatus  in  theologia,  ietatis  xxx  annorum  vel  circiter,  testis  pro- 
ductus,  receptus,  juratus  et  examinatus  dicta  die,  dicit  et  deponit 
per  suum  juramentum  quod,  die  mercurii,  in  vigilia  festi  Eucliaristias 
Christi,  ipse  '  loquens,  exsistens  in  pra:;sentia  nostra,  cpiscopi  pra^- 
dicti,  in  caméra  in  qua  ipsa  Johanna  detinebatur,  in  Castro  Rotho- 
magensi,  audivit  et  intellexit  ipse  ^  loquens  quod  nos,  episcopus 
prredictus,  diximus  ipsi  Johannas  numquid  voces  su^e  dixerant  ei  quod 
liberaretur.  Et  ipsa  respondit  quod  ipsa:  voces  sibi  dixerant  quod  ipsa 
liberaretur,  et  quod  faceret  bonum  vultum.  Addiditque  dicta 
Johanna,  prout  eidem  loquenti  videtur,  in  sententia  :  «  Ego  bcne 
video  quod  fui  decepta.  »  Et  tune  nos,  episcopus  prsedictus,  prout 
deponit  dictus  loquens,  diximus  eidem  Johanna;  quod  ipsa  bene 
poterat  videre  quod  hujusmodi  voces  non  erant  boni  spiritus,  vel 
quod  non  veniebant  a  Deo  ;  nam,  si  ita  fuisset,  nunquam  dixissent 
falsuin  seu  mentiti  fuisse-nt. 

Magister  Nicolaus  Loiselleur  ',  magister  in  artibus,  canonicus 
ecclesiarum  Rothomagensis  et  Carnotensis,  a;tatis  xl  ^  annorum  vel 
circa,  testis  productus,  receptus,  juratus  et  examinatus  dicta  die, 
dicit  et  deponit  per  suum  juramentum  quod,  die  mercurii,  in  vigi- 
lia festi  Eucharistiag  Domini  ',  ultimo  pra;teriti,  ipse  loquens  qui, 
dicta  die  de  mane,  veneratcum  venerabili  viro  magistro  Petro  Mau- 
ricii,  sacras  theologias  professore,  ad  carcerem  in  quo  Johanna,  vul- 
gariter  dicta  laPucelle,  detinebatur,  causa  exhortandi  eametmonendi 
de  salute  sua  ;  requisita  ut  diceret  veritatem  de  illo  angelo,  quem 
dixerat  in  processu  suo  apportasse  unam  coronam  multum  pretio- 
sam  et  de  auro  purissimo  illi  quem  dicit  regem  suum,  nec  amplius 
veritatem  celaret,  attento  quod  non  erat  plus  ^  nisi  de  salute  animai 
suiï  cogitandum  :  ipse  loquens  a  dicta  Johanna  audivit  dici  quod 
ipsamet  Johanna  fuerat  qu^  nuntiaverat  illi  quem  dicit  regem  suum 


I.  ABC  :  ipsa  {sic).  —  2.  C  ;  dictus,  —  3.  C  ;  Loiseleur.  —  4.  A  :  qiiinquaginta ; 
sur  grattage  en  5.  —  5 .  .4  omet  Dovtiiii  ;  C  :  Christi.  —  6.  AC  :  amplius. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  4OI 

coronam  de  qua  iit  sermo  ',  et  quod  ipsamet  fuit  angélus,  necfue- 
rat  alius  angélus. 

Et  tune  fuit  interrogata  si  illi,  quem  dicit  suum  regem,  fuerat  rea- 
liter tradita  una  corona.  Respondit  quod  nihil  aliud  fuit,  nisi 
promissio  coronationis  illius  -  quem  dicit  regem  suum,  quam  fecit 
eidem,  promittendo  scilicet  quod  ipse  coronaretur. 

Dicit  insuper  dictus  loquens  quod  pluries,  tam  in  pn-escntia  pnt- 
fati  magistri  Pétri  et  duorum  fratrum  Pra^dicatorum  quam  ^  in  nos- 
tri  priesentia,  episcopi  pntfati,  et  quam  plurium  etiam  aliorum, 
audivit  a  dicta  Johanna  quod  ipsa  habuerat  realiter  revelationes  et 
apparitiones  spirituum  ;  quodque  in  hujusmodi  revelationibus 
decepta  fuerat  +  ;  et  hoc  tune  bene  cognoscebat  et  videbat,  cum  per 
hujusmodi  revelationes  fuisset  sibi  promissa  liberatio  ejus  a  carce- 
ribus,  cujus  contrarium  percipiebat  ;  et  si  illi  spiritus  erant  boni 
vel  mali,  de  hoc  se  referebat  clericis  ;  sed  illis  spiritibus  non  amplius 
fidem  adhibebat  nec  adhiberet. 

Item,  dicit  dictus  loquens  quod  ipse  exhortatus  est  eam  quatenus, 
ad  tollendum  errorem,  quem  seminaverat  in  populo,  fateretur  pu- 
bliée se  fuisse  illusam  et  se  populum  illusisse,  hujusmodi  revelatio- 
nibus fidem  pr^ebuisse  et  exhortatam  fuisse  populum  ad  credendum 
talibus,  super  hoc  veniam  humiliter  petendo.  Qu^e  Johanna  respon- 
dit quod  istud  libenter  faceret,  sed    non  sperabat  tune,  cum  opus 
esset  hoc  facere,  hujus  reminisci,  videlicet  cum  esset  in  judicio  pu- 
blico  ;  rogando  confessorem  suum  quod  istud  reduceret  sibi  memo- 
riae  et  cnetera  conferentia  ad  salutem  suam.  Et  ex  hoc  et  multis 
aliis  indiciis,  videtur  dicto  loquenti  quod  dicta  Johanna  erat  sana 
mente,  tune  exhibens  magna  signa  contritionis  5  et  pœnitentia^  de 
criminibus  per  eam  perpetratis  ;  quam    audivit,  tam  in  carcere,  in 
priesentia  quamplurium,  quam  in  publico  judicio,  cum  maxima  cor- 
dis  contritione  ^  petere  indulgentiam  ab  Angliciset  Burgundis,  quia, 
ut  fatebatur,  fecerat  eos  interfici,  fugari,  et  eosmultipliciter  damni- 
ficaverat. 

I.  C  ;  mentio.  —  2.  AC  :  ipsiiis.  —   3.  C  omet  quant.  —  4.  A  omet  fuerat.  — 
5.  C  ;  contrictionis.  —  6.  C  :  conlrictione. 

Procès  de  Jeanne  d'Arc  26 


402  PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE   D  ARC 

[II.J  ■ 

Sequiturten'OR  litterarum  quas  dominus  noster  Rex  scripsit  Imperator]  , 
Regibus,  Ducibus  et  aliis  principibus  totius  christianitatis. 

Imperatoria  vestra  celsitudo,  rex  screnissimc  et  fratcr  noster  praîcarîs- 
sime  2,  zelantissimo  afFectu  honorem  catholicss  fidei-  et  nominis  Christi 
gloriam  sedulo  efflagitare  comperta  est  ;  cujus  inclita  studia  et  strenui 
labores  in  tuitionem  populi  tidclis  et  malignantiuni  hiçreticorum  oppu- 
gnaiionem  assidue  versantur;  ingentique  gaudio  vestri  exsultant  animi, 
quotiens  exaltatio  sacrosanctiv  tidei  et  pcstilentiuni  errorum  oppressio 
audiuntur  in  terris.  Qua"  res  nos  commovit  utreccnier  cujusdam  erroneiv 
divinatricis,  in  regno  nostro  Francorum  a  paucis  erectix;  temporibus,  jus- 
tam  pro  suis  demeritis  punitionem  vestra^  serenitati  perscriberemus. 

Assurexerat  equidem  mulicr  mira- pr;vsuniptionis,  quani  vulgus  3  Puel- 
lani  appellabat,  adversus  decentiani  naturaj  habitum  sortita  virilem,  armis 
induta  militaribus,  qux  congressibus  bellicis  varias  hominum  strages  di- 
vcrsaque  prœlia  miscere  t  ausa  est.  lUuc  quoque  evasit  sua  privsumptio 
ut  se  a  Deo  missam  pro  certaminibus  prœiiorum  gerendis,  et  Michivlem, 
Gabrielem,  Citterorumque  angelorum  multitudinem  copiosam,  un»  cum 
sanctis  virginibus  Katharina  et  Margareta,  sibi  visibiliter  apparuisse  jac- 
taret.  Rxc,  per  annuni  ferme  integrum,  latos  populos  seduxit  ita  ut  ma- 
gna pars  hominum,  a  veritate  auditum  avertens,  ad  fabulas  jam  convcr- 
teretur,  quas  de  gestis  supcrstitios;v  mulieris  hujus  fere  per  univcrsum 
orbcm  rumor  vulgaris  eflerebat.  Tandem  divina  clemcntia,  miserata  pie- 
bis  suse,  quam  in  novas  et  admodum  periculosas  credulitates  ieviter  ni- 
miummoveri  prospiciebat,  priusquam,si  spiritus  ille  ex  Deocsset  >,  habc- 
retur  comprobatum,  prasfatam  mulierculam  in  nostras  manus  nostramquc 
ditionom  perduxit.  Quanquam  vero  nostram  gentem  plurimis  aftecisset 
jacturis,  permultaque  nostris  regnis  incommoda  tulisset,  et  graves  pœnas 
illico  ab  eadem  exposcere  liceret,  nequaquam  tamen  hoc  pacto  injuriam 
ulcisci  fuit  animus,  aut  sajculari  judicio  ipsam  continue  tradcre  punien- 
dam.  Requisiti  nempe  sumus  per  ecclesiasticum  prx'sulem  in  cujus  diœ- 
cesi  deprehensa  fuerat  ut  eam  jurisdictioni  Ecclesiœ  redderemus  judican- 
dam,  quoniam  adversus  fidem  orthodoxam  et  christianam  religionem  gra- 
viaet  scandalosa  crimina  patrasse  fercbatur.  Nos  quoque,  velut  christia- 


I.  ^C  ;  placent  ici  la  revocatio  Jratris  Pétri  Bosquier  (C  omet  Bosquier)  et  la 
sententia  ejnsdem  religiosi  qui  viennent  ci-après  p.  408  et  409. —  2.  AC  :  carîssune. 
—  3.C  ;  viiljo.  —  4.  B  :  misceri.  —  5.  O  omet  esset. 


I 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC  403 

num  regem  decet,  auctoritatem  ecclesiasticam  filiali  reverentcs  aiïcctu, 
confestim  antedictam  mulierem  judicio  sanctx-  niatris  Ecclesia:  et  jurisdic- 
tioni  prœfati  prx^sulis  oxpedivimus.  Qui  profecto,  cum  grandi  solemni- 
tate  et  honoranda  grayitate,  ad  Dei  honorem  et  salutarem  populi  aîdifi- 
cationem,  una  cum  vicario  Inquisitoris  h:vreticit  pravitatis  sibi  adjuncto, 
processum  celeberrimum  in  ea  re  deduxit.  Postquam  enim  pnefati  judices 
mulierem  hanc  multis  diebus  interrogaverunt,  confessioncs  et  assertioncs 
ipsius  per  doctores  et  magistros  Universitatis  Parisiensis  et  aiios  quam- 
plures  '  litteratissimos  viros  examinari  fecerunt  ;  ex  quorum  dcliberatio- 
nibus  compertum  habuerunt  eamdem  mulierem  esse  superstitiosam,  di- 
vinatricem,  idolatram,  d:vmonum  invocatiicem,  blasphemam  ^  in  Deum, 
Sanctos  et  Sanctas,  schismaticam  5  et  in  fide  Christi  multipliciler  erran- 
tem.  Verum,  ut  misera  peccatrix  a  tantis  tamque  perniciosis  criminibus 
purgaretur  et  anima  ejus  ab  extremis  sanaretur  languoribus,  fréquenter 
caritativis  exhortationibus  per  dies  multos  admonita  exstitit  ut,  cunctis 
abjectis  erroribus,  rectum  callem  veritatis  introgrederetur,  sibique  de 
gravi  corporis  et  anima;  periculo  prx'caveret  ;  sed  spiritus  superbia;  ita 
mentem  ejus  occupaverat  utsanis  doctrinissalutiferisque  consiliis  ferreum 
cor  ejus  nullo  pacte  emolliretur  ;  quin  potius  se  cuncta,  de  mandate  Dei 
et  sanctarum  virginum  sibi  visibiliter  apparentium,  peregisse  assidue  jac- 
tabat  ;  quodque  casteris  deterius  erat,  nuUum  judicem  recognoscebat  in 
terris  ;  nulli  se  submitterevolebat  praster  quam  soli  Deo  et  Beatis  in  pa- 
triatriumphantibus,  judicium  domini  nostri  Summi  Pontificis,  Concilii  o^e- 
neralis  et  universiU  militantis  Ecclesice  respuens.  Ubi  antedicti  judices 
animum  illius  tantopere  obduratum  conspexerunt,  eadem  mulier  in  con- 
spectu  populi  educta  est,  suisque  erroribus  publica  pn^dicatione  declara- 
tis  et  finalibus  monitionibus  expletis,  tandem  ipsorum  judicum  sententia 
in  ejus  condemnationem  +  proferri  cœpit  ;  verum  5,  priusquam  perlecta 
fuisset,  mutavit  pnefota  mulier  pristinam  sententiam,  et  meliora  se  dictu- 
ram  acclamavit.  Quod  cum  judices  exhilaranîi  animo  intellexerunt,  spe- 
rantes  corpus  et  animam  illius  ^  a  perditione  redemisse,  benignas  aures 
mulieri  loquenti  accommodaverunt  ;  quct-  tune  sese  ordinationi  Ecclesias 
submisit,  et  suos  errores  pestiferaque  crimina  ore  aperto  revocavit  et  ab- 
juravit,  schedulam?  hujus  revocationis  et  abjurationis  propria  manu  sub- 
scribens  ;  sicque  pia  mater  Ecclesia,  gaudens  super  peccatrice  pœniten- 
tiam  agentc,  ovemque  repertam  ad  caulas  reducens,  qu;v  per  desertum 
aberraverat,  ipsam  carccribus,  pro  agenda  salutari  pœnitcntia,  mancipa- 


I.  C  :  coniplurcs.    —  2.   A  :  Hiipbcniaiii.   —   5.  AC  :  scisvniticam.  —   4.  JE  : 
condeiiinationc. —  5..-fC  :  utruiii.  —  6.  AC  :  ipsius. —  7.  B  ;  cedulani  ;  C  :  scdiilaiii. 


404  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 

vit.  Sed  ignis  superbiae  sux,  qui  suppressus  fuisse  vidcbatur,  rursum  fla- 
tibus  dœmonicis  excitatus,  in  flammas  pestiferas  accensus  est,  rediitque 
infelix  mulier  in  errores  et  insanias  falsas  quos  antea  evomuerat.  Demum, 
prout  ecclesiasticae  sanctiones  dictabant,  ne  civtera  Christi  membra  dein- 
ceps  infîceret,  judicio  sscularis  potestatis,  qua^  corpus  ejus  igné  creman- 
dum  esse  censuit,  relicta  est.  Videns  vero  misera  sibi  propinquum  immi- 
nere  exitium,  aperte  cognovit  et  plane  confessa  est  spiritus  illos,  quos 
sibi  visibiliter  apparuisse  frequentius  asserebat,  malignos  et  mendaces  ex- 
stitisse;  liberationem  quoque  sui  ipsiusa  carcere  per  eosdeni  spiritus  fal- 
so  fuisse  promissam,  et  sese  illusani  atque  deceptam  fatebatur. 

Hic  exitus,  bic  finis  ejus  fuit,  rex  serenissime,  quem  ad  pr^esens  reserare 
duximus,  ut  rem  ipsam  certo  cognoscere.  ac  de  ejus  mulieris  egressu  cas- 
teros  informare  posset  regia  vestra  celsitudo.  Hoc  unum  enim  fidelibus 
populis  admodum  necessarium  arbitramur,  ut  per  vestram  serenitatem  et 
casteros  principes,  tum  ccclesiasticos,  tum  seculares,  sedulo  inducantur 
catbolici  populi  ne  superstitionibus  et  levitatibus  crroneis  leviter  credere 
pr^esumant  ;  pra.'sertim  bis  novissimis  temporibus,  quibus  plurimos  pseu- 
do-prophetas  et  errorum  disseminatores  per  varias  regiones  conspicimus 
exoriri,  qui,  adversus  sanctam  matrem  Ecclesiam,  impudenti  ausuerecti  ', 
universum  Christi  populum  fortassis  inficerent,  nisi  superna  miseratio  et 
ejus  fidèles  ministri  repcllendis  atque  puniendis  reproborum  hominum 
conatibus  vigiianti  diligentia  intenderent. 

Vestram  celsitudinem  ^,  rex  serenissime, ad  Ecclesia;  suas  et  christianic 
religionis  tuitionem,  per  longœvos  dies  cum  prosperitate  et  votivis  >  suc- 
cessibus  •»,  conservare  dignetur  Jhesus  Christus.  Datum  Rothomagi,  viii. 
die  junii  >,  143 1 .  » 

[III.] 

SeQUITUR  TENOR  LITTERARUM  QUAS  DOMIKUS  NOSTER  ReX  SCRIPSIT  Pr.ELATIS 
ECCLESI^,  DUCIBUS,  CoMITIBUS  ET  ALIIS  NOBILIBUS  ET  CIVITATIBUS   REGNI 

SUI  Francise  ^. 

Révérend  père  en  Dieu,  il  est  assez  commune  renommée  jà  comme  par- 
tout divulguée,  comment  celle  femme  qui  se  fesoit  appeler  Jehannc  laPu- 


I.  A  omet  erecti.  —  2.  C  :  serenitatem.  —  5.  C  ;  votihus.  —  4.  C  :  successivis. — 
5.  A  ajoute  anno  Domini.  —  6.  BC  en  marge  :  Ténor  litterarutn  doinini  noslri 
régis  traiistnissarutn  prxlatis,  ducibus,  coviilibus  (C  omet  comitihus)  et  aliis  (C  ajoute 
viris)  nohilïbus. 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC  4O5 

celle,  erronée  divinercsse,  s'estoit,  deux  ans  a  et  plus,  contre  la  loy  divine 
et  Testât  de  son  sexe  fémenin,  vestue  en  habit  d'omme,  chose  à  Dieu  ab- 
hominable,  et  en  tel  estât  transportée  devers  nostre  ennemi  capital,  auquel 
et  à  ceulx  de  son  parti,  gens  d'église,  nobles  et  populaires,  donna  souvent 
à  entendre  qu'elle  estoit  envolée  de  par  Dieu,  en  soy  présumptueusement 
vantant  qu'elle  avoit  souvent  communicacion  personnelle  et  visible  avec 
saint  Michiel  ■  et  grant  multitude  d'Angles  et  de  Saintes  de  Paradis,  comme 
sainte  Katherine  et  sainte  Marguerite  ;  par  lesquelx  faulx  donnez  à  entendre 
et  l'espérance  qu'elle  promectoit  de  victoires  futures,  divertit  pluseurs 
cuers  -  d'ommes  et  de  femmes  de  la  voye  de  vérité,  et  les  convertit  à 
fables  et  '  mensonges  *.  Se  vesti  aussi  d'armes  appliquées  pour  chevaliers 
et  escuiers,  leva  estandard  5,  et  ^  en  trop  grant  oultrage,  orgueil?  et  pré- 
sumpcion,  demanda  avoir  et  porter  les  très  nobles  et  excellentes  armes  de 
France,  ce  que  en  partie  elle  obtint,  et  les  porta  en  pluseurs  conflictz  et 
assaulx,  et  ses  frères,  comme  l'en  dit;  c'est  assavoir ung^  escu  à  champ 
d'asur  avec  deux  fleurs  de  Hz  d'or,  et  une  espée  la  pointe  en  hault,  férue 
en  une  couronne.  En  cest  estât,  s'est  mise  aux  champs,  a  conduit  gens 
d'armes  9  et  de  trait  en  exercite  '°  et  grans  compaignies,  pour  faire  et  exer- 
cer cruaultez  inhumaines,  en  respendant  le  sang  humain,  en  faisant  sédi- 
cions  et  commocions  de  peuple,  le  induisant  à  parjuremens  et  pernicieuses 
rebellions,  supersticions  et  faulse  créance,  en  perturbant  toute  vraye  paix 
et  renovellant  "  guerre  mortelle,  en  se  souffrant  adourer  et  révérer  de 
pluseurs  comme  femme  sainctifiée,  et  autrement  dampnablement  ouvrant 
en  divers  autres  '^  cas  longs  à  exprimer,  qui  toutevoies  en  pluseurs  lieux 
ont  esté  assez  congneuz,  dont  presque  toute  la  chrestienté  a  esté  fort  scan- 
dalizée.  Mais  la  divine  puissance,  aiant  pitié  de  son  peuple  loyal,  qui  ne 
l'a  longuement  laissié  en  péril  ne  souffert  demourer  en  vaines,  périlleuses 
et  nouvelles  crédulitez  où  si  légièrement ''  se  mectoit,  a  voulu  permettre, 
de  sa  grant  miséricorde  et  clémence,  que  la  dicte  femme  ait  esté  prinse 
devant  Compiengne,  et  mise  en  nostre  obéissance  et  dominacion.  Et  pour 
ce  que  dès  lors  feusmes  '4  requis  par  l'évesque  ou  diocèse  duquel  elle 
avait  esté  prinse  que  icelle,  comme  notée  et  diffamée  de  crimes  de  lèse-ma- 
gesté'S  divine,  lui  feissions  délivrer,  comme  à  son  juge  ordinaire  ecclésia- 
stique, nous,  tant  pour  révérence  de  nostre  mère  sainte  Eglise  de  laquelle 


I.  AC  :  Michel  ;  B  :  Michil.  —  2.  C  :  cueiirs.  —  3.  AC  ajoutent  à.  —  4,  C  ; 
viensoinges.  —  5.  C  :  estandart.  —  6.  C  omet  et.  —  7.  C  :  orgitel.  —  8.  C  ;  un.  — 
9.  C  omet  d'armes.  —  10.  A  :  exercice.  —  11.  AC  :  renouvellant.  —  12.  Q  omet 
.autres.  —  i^.A  :  longuement.  —  14.  AC  :  feumes. —  1$.  C  :niaiesté. 


406  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANME    d'aRC 

voulons  les  sainctes  ordonnances  préférer  ànoz  propres  faiz  et  voulontez  ', 
comme  raison  est,  comme  pour  honneur  aussi  et  exaltacion  de  nostre 
dicte  sainte  foy,  lui  feismes  baillier  la  dicte  Jehanne  afin  de  lui  faire  son 
procès  sans  en  vouloir  estre  prinse  par  les  gens  et  officiers  de  nostre  justice  sé- 
culièreaucune  vengence  ^  >ou  punicion,  ainsi  que  faire  nous  3  estoit  raisonna- 
blement licite,  actcndus  les+  grans  dommaiges  >  et  inconvéniens,  les  hor- 
ribles homicides  et  détestables  cruaultez,  et  autres  maulx  innumérables 
qu'elle avoit  commis  à^  l'encontredenostreseigncurie  et  loyal  peuple  obéis- 
sant. Lequel  évesque,  adjointavecluile  vicaire  de  l'Inquisiteur  des  erreurs  et 
hérésies,  et  appeliez  avec  eulx  grant  et  notable  nombre  de  solennelz 
maistres  et  docteurs  en  théologie  et  droit  canon,  commença  par  grant  solen- 
nité et  deue  gravité  le  procès  d'icelle  Jehanne.  Et  après  ce  que  lui  et  le- 
dit Inquisiteur,  juges  en  ceste  partie,  orent  par  pluseurs  et  diverses  jour- 
nées interroguée  la  dicte  Jehanne,  firent  les  confessions  et  assercions 
d'icelle  meurement  examiner  par  lesdiz  maistres  et  docteurs,  et  généra- 
lement par  toutes  les  Facultez  de  l'estude  '  de  nostre  très  chière  et  très  amée 
fille  l'Université  de  Paris,  devers  laquelle  lesdites  confessions  et  assercions 
ont  esté  envolées.  Parl'oppinion  etdélibéracion  desquelz,  trouvèrent  les- 
ditz  juges  icelle  Jehanne  supersticieuse,  divineresse,  vdolatre,  invoqueresse 
de  déables,  blaphémeresse  en  Dieu  et  en  ses  Sains  et  Saintes,  scismalique 
et  errant  par  moult  de  fois  en  la  foy  ■'*  Jhcsu-Crist.  Et  pour  la  réduire 
et  ramener  à  l'unité  9  et  communion  de  nostre  dicte  mère  sainte  Eglise, 
la  purgier  de  si  horribles,  détestables  et  pernicieux  crimes  et  péchiez,  et 
guérir  et  préserver  son  âme  de  perpétuelle  peinne  '°  et  dampnacion,  fu 
souvent  et  par  bien  long  temps  très  charitablement  et  doulcemei\t  admon- 
nestée  à  ce  que,  toutes  erreurs  par  elle  rejectées  et  mises  arriére,  voulsist 
humblement  retourner  à  la  voye  et  droit  sentier  de  vérité";  autrement 
elle  se  mettoit  en  grief  péril  d'âme  et  de  corps.  Mais  le  très  périlleux  et 
devisé'^  csperit  d'orgueil  et  d'oultrageuse  présumpcion,  qui  tous  jours  '3 
s'efforce  de  vouloir  cmpeschier  et  perturber  l'union  et  seurté  des  loyaulx 
chrestiens,  telement  occupa  et  détint  en  ses  liens  le  courage  d'icelle  Jehanne 
que,  pour  quelconque  saine  doctrine  ou  conseilz,  ne  autre  doulce  exhor- 
tacion  que  on  lui  admenistra,  son  cuerendurcy  et  obstiné  ne  se  volt  hu- 
milier ne  amolir;  mais  souvent  se  vantoit  que  toutes  choses  qu'elle  avoit 
faictes  estoientbien  faictes,  et  les  avoit  faictes  du  commandement  de  Dieu 


I.  AC  :  vouîente:(.  —  2.  C  :  veugance.  —  ^.  B  :  non.  —  4.  B  :  le  —  5-  C 
dommages.  —  6.  AC  :  en.  —  7.  C  omet  de  Veslude.  —  8.  AC  ajoutent  de.  —  9.  AC 
l'union.  —  10.  C  :  peine.  —  11.  O  omet  de  vérité.  —  12.  fîet  O:  divisé.  —  13.  C 
tottrjours. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  4O7 

et  desdites  sainctcs  vierges  qui  visiblement  s'estoient  à  elle  apparus,  et, 
qui  pis'  est,  ne  rccongnoissoit  ne  vouloit  recongnoistre  en  terre  fors  que 
Dieu  seulement  et  les  Sains  de  Paradis,  en  refusant  et  reboutant  le  juge- 
ment de  nostre  saint  père  le  Pape,  du  Concile  général  et  de  l'universal 
Eglise  militant.  Et  véans  les  juges  ecclésiastiques  son  dit  courage^  par 
tant  et  si  longue  espace  de  temps  endurcy  et  obstiné,  la  firent  amener 
devant  le  clergié  et  le  peuple  assemblé  en  très  grant  multitude,  en  la 
présence  desquels  furent  solcnnelment  et  publiquement  par  ung  notable 
maistre  en  théologie,  ses  cas,  crimes  et  erreurs,  à  l'exaltacion  de  nostre 
dicte  foy  [chrcstiennc],  extirpacion  des  erreurs,  édification  et  amendement 
du  peuple  chrcstien,  preschiez,  exposez  et  déclairez,  et  de  rechicf  fu  cha- 
ritablement admonnestéc  de  retourner  à  l'union  de  sainte  Eglise,  et  de  cor- 
riger 3  ses  faultes  et  erreurs  ;  en  quoy  encores  demoura  pertinacc  et  obstinée. 
Et  ceconsidérans,  les  juges  dessusdiz  procédèrent  à  prononcier  la  sentence 
contre  elle,  en  tel  eas  de  droit  introduitte  et  ordonnée.  Mais  devant  ce  que 
icelle  sentence  feust  parleue,  elle  commença  par  semblant  à  muer  son 
courage^,  disant  qu'elle  vouloit  retourner  à  sainte  Eglise  ;  ceque  volontiers  s 
et  joyeusement  oïrent  ^*  les  juges  et  clergié  dessusdiz,  qui  à  ce  la  re- 
ceurent  benignement,  espérans  par  ce  moien  son  âme  et  son  corps  estre 
rachetez  de  perdicion  et  tourment.  Adoncques  se  soubzmist  à  l'ordon- 
nance de  sainte  Eglise,  et  ses  erreurs  et  détestables  crimes  révoqua  de  sa 
bouche  et  abjura  publiquement,  signant  de  sa  propre  main  la  cédule?  de 
ladicte  révocacion  et  abjuracion  ;  et  par  ainsi,  nostre  piteuse  mère  sainte 
Eglise  soy  esjoissant'''  sur  la  pécheresse  faisant  pénitence,  voulant  la  brebis 
recouvrée  et  trouvée?,  qui  par  le  désert  s'estoit  égarée  '°  et  fourvoiée, 
ramener  avec  les  autres,  icelle  Jehanne,  pour  faire  pénitence  salutaire, 
condempna  en  chartre.  Mais  guères  de  temps  ne  fu  illec  que  le  feu  de  son 
orgueil,  qui  sembloit  estre  extaint  en  elle,  ne  se  rembrasast  en  flammes 
pestilencieuses  par  les  soufflemens  de  l'Ennemy;  et  tantost  rencheut  ''  la- 
dicte femme  maleureuse  es  erreurs  et  faulces '^  enrageries  n  que  par 
avant  avoit  proférées,  et  depuis  révocquées  et  abjurées,  comme  dit  est. 
Pour  lesquelles  choses,  selon  ce '4  que '>  les  jugemens  et  institucions  de 
saincte  Eglise  l'ordonnent,  afin  que  doresnavant  elle  ne  contaminast  les 
autres  membres  de  Jhésu-Crist,  elle  fu   derechief  preschiée  publique- 


I .  J  :  Jors.  —  2.  JC  :  conraige.  —  5.  AC  :  corrigier.  —  4.  AC  :  couraige.  — 
5.  AC  :  voulentieis.  —  6.  C  :  ouïrent.  —  7.  C  .•  scc'diile.  —  8.  C  ;  esjouissant.  — 
9.  AC  omettent  et  trouvée.  —  10.  AC  :  esgarée..  —  11.  AC  :  rencheust.  —  12.  AC: 
fauhcs.  —  15.  C  :  enragies.  —  14.  C  omet  ce.  —  i>.  A  :  pour  ce  que. 


408  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 

ment,  et,  comme  rencheue  ■  es  crimes  et  faultes  par  elle  acoustumez, 
délaissée  ^  à  la  justice  séculière,  qui  incontinent  la  condempna  à  estre 
brûlée.  Et  véant  approuchier  '  son  finement,  elle  congnut  4  plainnement 
et  confessa  que  les  esperilz  qu'elle  disoit  estre  apparus  à  elle  souventes- 
fois  estoient  mauvais  et  mensongiers,  et  que  la  promesse  que  iceulz  es- 
perilz lui  avoient  pluseurs  fo  s  faicte  de  la  délivrer  estoit  faulse  ;  et  ainsi 
se  confessa  par  lesditz  esperilz  avoir  esté  moquée  et  déceue. 

Icy  est  la  fin  des  euvrcs  ">  ;  icy  est  l'issue  d'icelle  femme,  que  présen- 
tement vous  signifions,  révérend  père  en  Dieu,  pour  vous  informer  véri- 
tablement de  ceste  matière,  afin  que  par  ^-  les  lieux  de  vostre  diocèse  que 
bon  vous  semblera,  par  prédicacions  et  sermons  publiques  et  autrement, 
vous  faictes  notiffier  ces  choses  pour  le  bien  et  exaltacion  de  nostre  dicte 
foy  et  édificacion  du  peuple  chrestien  qui,  à  l'occasion  de  /  euvres  d'i- 
celle femme,  a  esté  longuement  déceu  et  abusé  ;  et  que  pourvéez,  ainsi  que 
à  vostre  dignité  appartient,  que  aucuns  du  peuple  à  vous  commis  ne  pré- 
sument croire  de  légier  en  telles  erreurs  et  périlleuses  supersticions,  mes- 
mement  en  ce  présent  temps  ou  quel  ^  nous  véons  drécier  pluseurs  faulx 
prophètes  et  semeurs  de  dampnées  erreurs  et  foie  créance,  lesquelz,  es- 
levez  contre  nostre  mère  sainte  Eglise  par  fol  hardement  et  oultrageuse 
présumpcion,  pourroient  par  aventure'?  contaminer  de  venin  périlleux  de 
faulse  créance  le  peuple  chrestien,  se  Jhésu-Crist,  de  sa  miséricorde, 
n'y  pourvéoit;  et  vous  et  ses  ministres  qu'il  appartient,  ne  entendez  dili- 
gemment '°  a  rebouter  et  punir  les  voulentcz  et  folz  hardemens  des  hommes 
reprouchiez. 

Donné  en  nostre  ville  de  Rouen,  le  xw!!!*-'  jour  de  juing. 

[IV.].. 

SeQUITUR   REVOCATIO  CUJUSDAM   RELIGIOSI  '2   QUI   SINISTRE  LOCUTUS  FUEUAT 
COKTRA  jUDICES  QUI  JUDICAVERANT  PR.EFATAM   MULIEREM  .>. 

Révérende  in  Christo  pater  et  domine,  et  vos,  religiose  vir  et  domine  '♦, 
vicarie  religiosi  viri.»  Johannis  Gravèrent,  in  sacra  theologia  eximii  pro- 
fessoris  et  hivreticiv  pravitatis  Inquisitoris  in  toto  regno  Francia;  a  Sancta 


ï.  C  :  renchue.  — 2.  AC  :  délaissiée.  — ■  5.  C  ;  approticier .  —  4.  C  :congnust. — 
5.  C  ;  œuvres.  —  6.  C  omet  par.  —  7-  A  :  des.  —  8.  C  ;  enqiiel.  —  9.  C  ;  adventure. 
—  10.  C  :  diligeamment.  —  1 1.  Cf.  p.  402,  note  i  ;  en  5,  la  sentence  contre  Pierre 
Bosquier  est  transcrite  avant  s.\  rétractation.  —  12.  Les  mots  cujusdavi  religiosi  sur 
grattage  en  B  ;  C  :  Se^uitur  revocatio  fratris  Pétri.  —  13.  BC  omettent  qui  sinistre 
locutus  filerai  etc..    —  14.  B  porte  en  marge  la  lettre  A.  —  l'y.  A  :  magistri. 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  409 

Sede  apostolica  specialiter  deputati,  ego,  frater  Petrus  Bosquier  ',  reli- 
giosus  ordinis  Fratrum  Prx'dicatorum  -,  miser  peccator  et  subditus  ves- 
ter  in  hac  parte,  cupiens,  ut  bonus  et  vcrus  catholicus  3,  sanctie  matri  mené 
Ecclesia;  et  vobis,  judicibus  in  hac  parte,  cum  omni  humilitate  et  devo- 
tionc  (et  ad  hoc  teneri  me  confiteor),  omnibus  et  per  omnia  obedire  ;  quia, 
per  informationem  de  mandato  vestro  factam,  reperistis  me  culpabilem  in 
his  qu:v  sequuntur  :  videlicet,  in  eo  pr;vsertim  quod,  die  pasnultima  men- 
sis  maii,  in  vigilia  sancti  sacramenti,  ultimo  proïteriti,  dixi  quod  vos  et 
hi  qui  judicaverant  quamdam  mulierem,  johannam  La  Piicelle  vulgari- 
ter  dictani,  maie  feceratis  et  fecerant  ;  quse  siquidem  verba,  attente  quod 
dicta  Johanna  fuerat  posita  coram  vobis,  judicibus  prasdictis,  in  materia 
fidci  et  judicio  vestro,  maie  sapiunt  et  sentire  videntur  fautoriam  hasreti- 
cx  pravitatis  ;  et  quiv  rêvera  (si  4  Deus  me  adjuvet),  postquam  repertum 
•est  quod  ea  '■>  sic  protuli,  fuerunt  per  me  minus  deliberate  et  inadverten- 
ter  ac  post  potum  dicta  et  prolata  :  confiteor  in  hoc  me  graviter  peccas- 
se  ;  et  de  his  ^  a  dicta  nostra  sancta  matre  Ecclesia  et  vobis,  judicibus  et 
dominis  meis  metuendissimis,  genibus  flexis  et  manibus  junctis,  veni- 
am  peto  et  requiro,  me  emendationi,  correctioni  atque  7  punitioni  vestris 
humillime  submittens,  misericordiam  Ecclesi:t,  postposito  rigore,  humi- 
lius  postulando. 

[V.] 

SeQUITUR  '^*     SENTEXTIA     EJUSDEM    RELIGIOSI   9. 

In  nomine  Domini,amen.  Cognito  per  nos,  Petrum'°,  miseratione  di- 
vina  episcopum  Belvacensem,  et  fratrem  Johannem  Magistri,  prasclari 
doctoris  "  ]o\\M\ms^ Gmverent ,  Inquisitoris  hceretic;t  pravitatis  in  toto 
regno  Franciie  auctoritate  apostolica  deputati,  in  hac  civitate  et  diœcesi 
Rothomagensi,  etiam  quoad  infra  scripta,  per  eumdem  dominum  Inqui- 
sitorem  specialiter  deputatum  et  commissum,  de  meritis  causas  fidei  mo- 
tag,  et  pendente  '^  coram  nobis  contra  religiosum  viruni,  fratrem  Petrum 


I.  B  omet  le  nom  et  le  prénom  du  religieux,  qui  d'abord,  écrits,  furent  ensuite 
grattés  ;  C  omet  Bosquier.  —  2.  BC  omettent  les  mots  ordinis  Fratrum  Prxdica- 
torum  grattés  en  B.  —  5.  .-/  ;  religiosiis.  —  4.  AC  :  sic.  —  5.  JC  ajoutent  quœ. 
—  6.  AC  :  bits.  —  7.  AC  :  ac.  —  8.  En  B,  grattage  qui  n'a  pas  été  surchargé.  — 
9.  5  ajoute  qui  sinistre  locutus  fuerat  contra  judices  qui  judicaverant  prxjatani  mu- 
lierem. B  porte  en  marge  la  lettre  B.  —  10.  B  :  P.  — ■  11.  BC  :  viagisiri. — 
12.  C  : depeiidente . 


410  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 

Bosquier  ',  in  ipsa  causa  delatum;  visaque  certa  informatione  de  et  super 
sibi  impositis,  de  mandato  nostro  facta  et  nobis  reportata  ;  quia  per  die- 
tani  informationeni  adquam  se  retulit  ipse  delatus  2,  nobis  légitime  cons- 
titit  atque  constat  dictum  delatum  in  certo  loco,  paucis  ibidem  adstan- 
tibus,  dixisse  et  protulisse,  satis  cito  postquam  qucedam  mulier,  Johanna 
la  Pucelle  vulgariter  dicta,  fuit  per  nos  et  nostram  sententiam  definiti- 
vam  3,  tanquam  hasretica,  jurisdictioni  sasculari  derelicta,  quod  maie  fece- 
ramus  et  omnes  hi  qui  eam  judicaverant  maie  fecerant  (quiv  quidem  1 
verba  sapere  viderentur  >  fautoriam  ipsius  Johanniv),  et  per  hoc  ipsum 
graviter  peccasse  et  errasse  :  nihilominus  tamen,  quia  idem  frater  Petrus 
cupiens,  ut  asseruit  corani  nobis,  velut  bonus  et  verus  catholicus,  sanctaj 
matri  nostra;  Ecclesiie  et  nobis,  judicibus  suis  in  bac  parte,  cum  omni 
humilitate  et  devotione,  prout  ad  hoc  se  teneri  professus  est,  in  omnibus 
et  per  omnia  obedire,  seque  super  hoc  emendationi  et  correctioni  nostris 
liberaliter  se  submisit,  nostris  etiam  promptus  parère  mandatis  :  Nos, 
misericordiam  rigori  prieferre  volentes,  attenta  pnesertim  persona^  suje 
qualitate,  et  quod  ea  dixit  et  prolulit  post  potum,  prout  dicit  et  affirmât  ^', 
a  sententiis  quas  propter  hoc  incurrit  eum  absolventes,  ad  cœtum  catho- 
licum  aggregamus,  et  ad  suani  bonam  famam,  si  ^  et  prout  opus  est, 
restituimus.  Ipsum  tamen  ad  tenendum  carcerem  cum  pane  et  aqua  usque 
ad  diem  Paschce  ^  proximum,  Rothomagi,  in  domo  j-ratrum  Pnvdicato- 
rum  '',  per  banc  nostrani  sententiam  dcfinitivam  '",  quam  pro  tribunal! 
sedentes  ferimus,  in  his  scriptis,  gratia  et  moderatione  nostris  semper 
salvis,  condemnamus.  Actuni  Rothomagi,  viii.  die  augusti,  143 1  ". 

[VI.] 

Copia  i.ittf.karum    Un'Ivhrsitatis    Parisiknsis  missaklm    domixis  Pap.i-, 
Imperatori  et  Coli.egio  Cardinai.ium. 

Eo  diligentius  elaborandum   opinamur,  beatissime   pater,  ne  pseudo- 
prophetarum  et  rcproborum  hominum  pestiteri  conatus  Hcclesiam  sanc- 


I.  A  ajoute  ordiiiis  frcilruui  Prxdicatorum  ;  B  omet  Pelnnii  Bosipiier  et  porte 
un  grattage  plus  long  que  ces  deux  mots  ;  C  omet  Bosquier.  —  2.  Le  copiste  de  C 
avait  d'abord  écrit /»r«/a/M^.  —  3.  AC  :  deffinitivam.  —  4.  AC  :  siquident.  — 
$.  A  :  l'identur.  —  6.  Les  mots  prout  dicit  et  affirmât  sur  grattage  (plus  long  que 
ces  mots)  en  B.  —  7.  AC  omettent  si.  —  8  C  .'  Pachx.  —  9.  C  omet  Fratnim  Pnv- 
dicatortim.  —  10.  AC  :  diffinitivam.  —  11.  A  :  die  VIII  tnensis  augusti anno  Douiitii 
millesimo  CCCC°  XXX 1°  ;  le  mot  augusti  et  le  millésime  sur  grattage  en  B  ;  C  : 
VIII  die  uiensis  aususti  anno  Doinini... 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC  4II 

tam  variis  contaminent  erroribus,  quo  fines  sœculorum  propinquius  ins- 
tare  videntur.  Futura  enim  novissimis  diebus  tempora  periculosa  doctor 
gentium  praidixit,  quibus  homines  sanani  doctrinam  non  sustinebunt  ; 
sed  a  veritatc  aLulitum  avertcnt,  ad  fabulas  autein  convertontur.  Veritas 
quoque  ait:  «  Surgent  pseudo-Christi  et  pseudo-prophctas,  et  dabunt 
signa  magna  et  prodigia,  ita  ut  in  errorem  mittantur,  si  tîeri  potest,  etiam 
clecti.  »  Dum  igitur  novellos  prophetas  assurgere  videmus,  qui  revela- 
tiones  a  Deo  et  Beatis  in  patria  triumphantibus  sese  jactant  accepisse, 
futura  et  humanc-c  mentis  aciem  transcendentin  nuntiantes  hominibus 
novaque  et  insolita  patrare  audentes  ;  pastoralem  soliicitudinem  obnixius 
intendere  decet  ne  populos,  novarum  rerum  nimium  credulos,  peregrinis 
aspergant  doctrinis,  priusquam,  si  spiritus  illi  ex  Deo  sint,  habcatur 
comprobatum.  Facile  enim  plebem  catholicam  inficere  possent  falsarum 
adinventionum  callidi  et  perniciosi  disseminatores,  si,  absque  sanctc'e 
matris  Ecclesiai  approbatione  et  consensu,  quisque  supernas  revelationes 
sibi  pro  libito  '  tingere  linqueretur,  atque  Dei  et  Reatorum  auctoritatem 
usurpare.  Merito  itaque  commendanda  videtur,  beatissime  pater,  accu- 
rata  diligentia  quam  reverendus  in  Christo  pater,  dominus  episcopus 
Belvacensis,  et  vicarius  domini  Inquisitoris  ho^reticas  pravitatis,  pro 
regno  Francorum  a  Sancta  Sede  apostolica  deputati,  ad  tuitionem  chris- 
tianc'e  religionis  nuper  contuleruni.  Hi  etcnim  quamdam  mulierculam, 
intra  limites  Belvacensis  direceris  deprebensam,  habitu  virili  pariter  et 
armis  utentem,  de  revelationum  -  divinarum  mendosa  effictione  et  gra- 
vibus  adversus  fidem  orthodoxam  criminibus  coram  ipsis  judicialiter 
accusatam,  sedulo  examinare,  ac  suorum  gestorum  plenam  veritatem 
comprobare  curaverunt;  et,  quoniam  processum  adversus  eam  deductum 
nobis  communicaverunt,  requirentes  ut  super  articulis  per  eam  assertis 
dcliberationem  nostram  redderemus,  ne  silentio  contingat  operiri  quod 
ad  exaltationem  orthodoxie  fidei  geritur,  eadem  qua;  nos  accepimus  ves- 
trc-e  beatitudini  duximus  aperire.  Sicuti  enim  nos  antedicti  domini  judices 
edocuerunt,  prc-efata  mulier,  qua;  Johannam  Puellam  sese  nominabat, 
quam  plurima  in  judicio  sponte  confessa  est,  quibus  diligenti  libratis  exa- 
mine et  per  quam  plurimos  praslatos,  doctores  ac  alios  juris  divini  et  hu- 
mani  peritos  maturius  perspectis,  habita  etiam  super  bis  deliberatione  et 
determinatione  nostne  Universitatis,  compertum  habucrunt  hanc  mulie- 
rem  censendam  esse  superstitiosam,  divinatricem,  malignorum  spirituum 
invocatricem,   idolatram,  blasphemam  5   in  Deum,  Sanctos    et  Sanctas, 


I.  C  :  pr^libito.  —  2.  ABC  :  révélât ione.  —  ■>,.  A  :  hhisphemam. 


412  PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    DARC 

sehisniaticam  ■  et  in  fide  Christimultiplicitererrantem.  Dolentes  autem  et 
ingemiscentes  animam  miserc'e  peccatricis  tantorum  criminum  perniciosis 
laqueisesse  irretitam,  per  fréquentes  admonitiones  et  caritativas  exhorta- 
tiones  operam  dederuntutab  errore  vix*  sux  convertereturet  judicio  sanct.t 
matris  Ecclesii^  sese  submitteret.  Verum  ita  cor  ejus  occupaverat  spiritus 
ncquitiae  ut,  longo  tempère,  salutaria  monita  obduratis  respueret  animis, 
nulli  hominum  ^  viventium  in  terris,  quantacutnque  dignitate  fulgeret, 
imo  nec  sacre  generali  Concilie  se  submittens,  nullum  sub  Dec  judicem 
recognescens.  Tandem  tamen  pnvfatorum  judicum  persévérant!  labore 
paulisper  imminuta  est  illius  pra;sumptio,  et,  sanioribus  acquiescens  con- 
siliis,  pra^sente  grandi  populorum  copia,  sues  errores  ore  proprio  revo- 
cavit  et  abnegavit,  schedulamque  >  abjurationis  et  revocationis  manu 
propria  subscripsit  ac  signavit.  Sed,  paucisexhinc  elapsis  dicbus  *,  rursus 
in  pristinas  insanias  niulier  infelix  delapsa  est,  revecatisque  iterum 
adh^esit  erreribus.  Quani  ob  causam,  prasnominati  judices  ipsam 
tanquam  rclapsam  et  ha;reticam  definitiva  5  sententia  condemnaverunt, 
et  saecularis  potestatis  judicio  reliquerunt.  Ubi  vere  corperis  interitum 
illa  propinquare  cognovit,  multis  cum  gemitibus  aperte  confessa  est  sese 
ab  illis  spiritibus,  quos  sibi  vcrisimiliter  dicebat  apparuisse,  illusam  atque 
deceptam  exstitisse,  peccatorumque  suorum,  ut  apparebat,  in  ipso  mortis 
articule  pœnitens  et  a  cunctis  veniam  expetens,  migravit  a  siecule. 
Qua  ex  re  apertius  cuncti  cegnovcrunt  quam  periculosum,  quamque  for- 
midandum  esset  novis  adinventionibus  quales  non  modo  pnvfata  mulier, 
verum  etiam  aliiv  complurcs  '',  per  bec  regnum  christianissinium,  ante 
dies  paucos  disseminaverunt,  leviter  nimium  credulitatem  adbibere  ;  uni- 
versique  religionis  christiannc;  cultores  tam  spectabili  exemple  admoneri 
debent  ut  non  cite  a  sensu  sue  meveantur,  potiusque  doctrinis  Kcclesix 
et  praslatorum  suorum  pra:?ceptis  quam  superstitiesarum  mulierum  fa- 
bulis  intendant.  Qued  si  aliquando,  nestris  demeritis  exigentibus,  illuc 
pervenerimus  ut  divinatrices,  falso  vaticinantes  in  nomine  Domini,  cum 
ipse  non  miserit  eas,  potius  audiat  levitas  populorum  quam  pastores  et 
doctorcs  Hcclesia;,  ad  quos  olim  Christus  ait  :  «  Ite,  docete  omnes 
gentes  »,  cenfestim  peribit  religio,  fides  corruet,  Kcclesia  conculcabitur, 
et  Satanœ  "  iniquitas  universo  dominabitur  orbi.  Q.UcX'  omnia  prohibere 
et,  sub  vestras  beatitudinis  felici  directione,  gregem  suum  illibatum  atque 
incontaminatum  prieservare  dignetur  Jhesus  Christus. 


I.   AC  :  scismaticavi .   —  2.  ABC  et  Q  :  homini.   —  3.  AC  :  scedulamqiie.   — 
4.  A  omet  diebus.  —  5.  AC  :  diffinitiva.  —  b.  A  :  pluies.  —  7.  ABC  :  Sathanœ. 


PROCES    DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC  413 

[VII.J 
Pro  Collegio  Cardixalium  '. 

Quod  audivimus  et  cognovinius,reverendissimi  patres,  de  condemna- 
tione  scandalorum  par  quamdam  mulierculam  hoc  in  regno  patratorum, 
sanctissimo  domino  nostro  Summo  Pontifici,  in  favorem  fidei  et  reli- 
gionis  christiance  duximus  aperire,  scribentes  suae  sanctitati  sub  hac 
forma  :  «  Eo  diligentius,  etc.  »  Et  quoniam,  reverendissimi  patres,  in 
sublimi  spécula  Sanctas  Sedis  apostolica;  vestras  reverendissimas  paterni- 
tates  constituit  Dominas,  ut  cuncta  prospiciant  quas  per  universum  or- 
bem,  prcesertim  de  rébus  integritatem  fidei  concernentibus,' aguntur, 
minime  decere  putavimus  ut  res  ista  eisdem  vestris  paternitatibus  inco- 
gnita  maneret.  Vos  enim  estis  lux  mundi  quam  nuUa  débet  latere  veri- 
tatis  agnitio,  ut  cuncti  fidèles,  de  his  qua?  fidei  sunt,  a  vestris  reverendis- 
simis  paternitatibus  eruditionem  recipiant  salutarem  ;  quas  ad  salutem 
Ecclesi«  suie  sanctse  féliciter  conservct  Altissimus. 


I.  A  donne  ces  pièces  dans  un  ordre  différent  :  IV,  Sequilur  revocatio  Pétri 
Bosquier  ;  V,  Seqiiitur  senteticia  cjusdem  religiosi  ;  II,  III,  VI,  VII  (même  rubrique"). 


TABLE 


Pages 

NoTu;i';  critique i-xxxii 

PROCESSUS    PR.liPARATORIUS    VEL    OFFICIO 

lucipit I 

Séance  du  9  janvier  1 4  3 1 3 

Lettre  de  l'Université  de  Paris  au  duc  de  Bourgogne 5 

Lettre  de  l'Université  de  Paris  à  Jean  de  Luxembourg 6 

Lettre  du  vicaire  général  de  l'Inquisiteur  au  duc  de  Bourgogne 8 

Sommation  de  l'Iivêque  de  Beauvais  au  duc  de  Bourgogne,  à  Jean  de  Luxem- 
bourg et  au  bâtard  de  Wandomme 9 

Sommation  par  l'Evèque  de  Beauvais  pour  1  ;  livraison  de  la  Pucelle 10 

Lettre  de  l'Université  de  Paris  à  FEvêque  de  Beauvais 11 

Lettre  de  l'Université  de  Paris  au  roi  d'Angleterre 12 

Lettre  du   roi  d'Angleterre  à  l'Evèque  de  Beauvais  sur  la  livraison   de  la 

Pucelle 13 

Lettre  du  chapitre  de  Rouen  à  l'Evèque  de  Beauvais  sur  la  question  du  terri- 
toire   15 

Lettre  de  commission  pour  le  promoteur 17 

Lettre  de  commission  pour  les  notaires 19 

Lettre  de  commission  pour  le  conseiller 19 

Lettre  de  l'Evèque  pour  l'exécution  des  mandements 20 

Séance  du  1 5  janvier 20 

Séance  du  23  janvier. 21 

Séance  du  1 3  février 22 

Séance  du  14,  i  s  et  16  février 25 

Séance  du  19  février 25 

Séance  du  20  février 25 

Lettre  du  vicariat  de  Jean  Le  Maistre 26 

Lettre  de  l'Evoque  de  Beauvais  à  l'Inquisiteur 27 

Séance  du  2 1  février 28 

Lettre  de  citation 29 

Lettre  d'exécution 31 

Pétition  du  promoteur 131 

Première  comparution  de  la  Pucelle • 32 

Séance  du  22  février 35 

Séance  du  24  février 42 

Séance  du  27  février 5 1 

Séance  du  i^''  mars 60 

Séance  du  5  mars 69 

Séance  du  5,  6,  7,  8  et  9  mars 86 

Séance  du  10  mars 87 

Séance  du  1 2  mars .  ." 95 

Lettre  de  commission  de  l'Inquisiteur 96 

Séance  du  1 3  mars 105 

Lettre  du  vicaire  général  de  l'Inquisiteur  pour  Jean   d'Estivet 106 

Lettre  du  vicaire  général  de  l'Inquisiteur  pour  Jean  Massieu 108 

Séance  du  14  mars 117 

Lettre  du  vicaire  général  de  l'Inquisiteur  pour  Jean  Taquel 118 

Séance  du  1 5  mars 13° 

Séance  du  1 7  mars 1 40 


41 6  PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    d'aRC 

Séance  du  1 8  mars 154 

Séance  du  22  mars 1 5  S 

Séance  du  24  mars 156 

Séance  du  25  mars 1 57 

PROCESSUS    ORDINARIUS 

Séance  du  26  mars 159 

Séance  du  27  mars 1 60 

Séance  du  28  mars  [les  80  articles] 165 

Lettre  de  la  Pucelle  aux  Anglais 198 

Lettre  du  Comte  d'Armagnac  à  la  Pucelle 202 

Réponse  de  la  Pucelle  au  Comte  d'Armagnac , 205 

Séance  du  2,  5  et  4  avril 269 

Séance  du  5  avril 270 

Rédaction  des  XII  articles  d'accusation 270 

Délibérations  des  juges 278 

Séance  du  18  avril 3^4 

Séance  du  2  mai •  yio 

Séance  du  9  mai 3^5 

Séance  du  1 2  mai. 5^8 

Séance  du  19  mai 329 

Lettre  de  l'Université  de  Paris  au  roi  d'Angleterre 532 

Lettre  de  l'Université  de  Paris  à  l'Evêque  de  Beauvais 334 

Avis  de  l'Université  de  Paris 33S 

Avis  de  la  Faculté  de  Théologie 338 

Avis  de  la  Faculté  de  Décret 340 

Délibération  des  juges  de  Rouen 344 

Séance  du  2 5  mai 3  S  ^ 

Séance  du  24  mai 362 

Teneur  de  l'abjuration 366 

Première  sentence • 3^9 

CAUSA    RELAPSUS 

Séance  du  28  mai 373 

Séance  du  29  mai 377 

Séance  du  30  mai 386 

Teneur  de  la  citation 387 

Teneur  de  l'exécution  de  la  citation 387 

Deuxième  sentence 39° 

ACTES  EXTRA-JUDICIAIRES 

Information  après  l'exécution 395 

Lettre  du  roi  d'Angleterre  à  l'Empereur,  aux  rois,  ducs  et  autres  princes  de 

la  Chrétienté 402 

Lettre  du  roi  d'Angleterre  aux  prélats  de  l'Eglise,  aux  ducs,  comtes  et  autres 

nobles  ainsi  qu'aux  cités  du  royaume  de  France 404 

Révocation  de  Pierre  Bosquier 408 

Jugement  de  ce  religieux 409 

Lettre  de  l'Université  de  Paris  au  Pape,  à  l'Empereur,  au  collège  des  Cardi- 
naux   410 


MAÇON,  PROTAT  FRERES,  IMPRIMEURS. 


INDEX  RERUM,  PERSONARUM  ET  LOCORUM. 


Abessor  Ricardus,  inag.  iu  aitibus;, 
P-  342. 

Adelie,  Adelis,  niag.  in  theologia, 
p.  304*,  305. 

Ad-Ensem  Joh.,  lie.  in  civili  jure,  can. 
Ecclesias  Rothomagensis,  p.  29,  36,  43, 
51,  6i,  160,  166,  288-289,  3ir,  330, 
330*,  351,  351*,  363*,  364.  378,  383, 
388. 

Agnes,  matrina  Johannœ,  p.  34. 

Alenconii  dux,  p.  92,  235,  238. 

Alespée  Joh.,  p.  160,  vide  Ad-Ensem 
Joh. 

Amici  Nicolaus,  doctor  in  theologia,  p.  69. 

Amouret  Thomas,  frater,  p.  347. 

Andelot  praepositura  de,   p.   171. 

angélus  qui  tradidit  signum  régi  Fran- 
cis, p.  94,  98,  iio,  112,  113-114,  115, 
396,  397.  400-401. 

angeli,  p.  54,  55,  56,  loi,  113,  141,  148, 
179,  211,  222,  223,  225,  233,  234,  235, 
239,  246,  263,  271,  286,  317,  338,  353, 
367,  368,  397,  405- 

Anglia,  p.  105,  192,  210. 

Angli.e  Cardinalis,  vide  Beaufort 
Henricus. 

Aiiglici,  p.  48,  59,  63,  73,  83,  105,  119, 
120,  121,  131,  132,  145,  170,  191,  192, 
193,  196,  198-199,  208,  209,  214,  220 
221,  222,  241-242,  249,  305,  355,  401. 

Anglici  justiciarii,  p.  15. 

Anglicis  litterae,  p.  41,  62-63,  197,  198-199. 

Anglicus,  scriba  episcopi  Lexoviensis, 
p.  198. 

angliciun  idioma,   p.   64,   222,   303,   356. 

Anguy  Radulphus,  lie.  in  canonico,  adv. 
curie  Rothomagensis,  p.  29,  36,  43,  51, 
60,  69,  293,  311,  331,  331*,  348. 

aqua  benedicta,  p.  74,  75. 

arbre  des  fées,  p.  271,  vide  Fatales  ; 
Domremy. 

Arc  Johanna  d'. 
absconditas  res  scit,  p.  354. 
admonita  saepe,  p.  393. 


adorata  publiée  quasi  sancta,  p.  77,  134, 

167,  169-170,  240-241,  304. 
aetas,  p.  34,  38. 

angélus,  id  est  Johanna,  p.  397. 
animalia    ad    prata    ducebat    Johanna, 

p.  49- 

annuli  Johannœ,  p.  65,  78,  151-152,  195, 
196,  197. 

apostatrix,   p.    167,   340,    358,    371,    393. 

apparitiones,  p.  298,  359  ;  vide  revela- 
tiones. 

arma  Johannœ,  p.  146,  204,  249,  250,  275, 
355,  367,  368,  405. 

armata,  p.  14,  40,  181,  182. 

assertiones  Johannœ,  p.  297. 

blasphéma  in  Deum  et  sanctos,  p.  167, 
184,  225,  264,  280,  338,  339,  354,  355, 
367,  371,  393,  403  ;  —  in  sanctas  Ca- 
thariuam  et  Margaretam,  p.  339. 

capilli  tonsi  Johannœ,  p.  316,  340,  372, 
367,  368. 

caput  guerrœ,  p.  241-242. 

capta  in  diocesi  Belvacensi,  p.  10,  14,  16, 
17,  30,  32,  166,  232  ;  —  capta  armata, 
p.  14,  91. 

carcer  Johannœ,  p.  35,  70,  102,  132,  141, 
150,  157,  26X,  266,  293,  351,  372,  373, 
377,  395,  397,  40o  ;  —  e  carcere  spes 
liberationis,  p.  124,  274,  296,  396,  399, 
400,  401  ;  —  compedes  ferreœ  in  carcere, 
P-  374  ;  —  carcerem  gratiosum  requi- 
rit,  p.  374  ;  —  Galli  nisi  sunt  liberare 
eam,  p.  5  ;  redimere,  p.  6-8. 

causa    matrimonii,  p.  99,  100,   176,  180. 

christiana  bona,   p.   310. 

consiliarios  fontis  habet,  p.  243,  244.  Vide 
Domrgrny. 

contemptrix  Sacramenti  Del,  p.  393. 

contumax,  p.  161, 

conjuration  es,  p.  195. 

credentia  sua,  p.  34  ;  —  requisita  ut 
diceret  Pater  noster,  p.  34,  102  ;  — 
suum  credo,  p.  38.  Vide  fides. 

crudelis,   p.  339,  355,  368,  393,  403. 

custodes  Johannœ,  p.  35. 


4i8 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    D  ARC 


daemones  et  malignos  spiritus  invocat, 
p.  10,  17,  169,  193,  228,  230,  339;  —  dœ- 
monum  illusiones,  p.  299  ;  —  dœino- 
iium  invocatrix,  p.  357,  390,  403. 

defectuosa,  p.  312. 

denegationes  Johannae,  p.  224-225. 

desperatio  Johanuœ,  p.  220,  263,  339,  356. 
Vide  Bcaurevoir. 

dicta  Puella,  p,  i,  10,  11,  63,  334,  368, 
402  ;  —  dicta  La  Pucelle,  p.  5,  8,  9,  12, 
14,  15,  17,  30,  95,  117,  i66,  198-199, 
291,  332,  336,  338,  367,  370,  373.  3^7, 
388,  390,  392,  400,  409,  410  ;  —  Joha- 
netta  in  partibus  suis,  p.  34  ;  —  cogno- 
ininata  d'Arc  seu  Rommée,  p.  157  ;  — 
cognomen  nescit,  p.  34  ;  —  dicta 
filia  Dei,  p.  102,  157  ;  —  filia  Ecclesiœ, 
filia  au  granl   cœur  per  voces,  p.  181. 

diffamata,  p.  17. 

divinationes,  p.  169,  191,  213,  318,  323. 

cUvinatrix.  p.  338,  334,  370,  393,  403,  405. 

divitiae  JohaniicT,  p.  91,  92.  Vide  Fratres 
johannœ. 

dogmatisans  false,  p.  14. 

dolosa,  p.  355. 

Ecclesias  detemiiiiatio,  p.  130,  131,  134 
141,  143,  203,  258,  266,  267,  268,  269 
278,  291,  292,  293,  296,  299,  302,  307 
324  ;  —  Ecclesiam  vult  sustinere,  p.  310 
327,  364-365,  367  ;  —  contra  determi 
nationem  Ecclesiœ,   p.    281,    282,  319 

enipta,  posita  est  in  manibus  régis  An 
gliœ,  p.  10,  II,  119. 

ensis,  j).  58,  248;  ensis  Valliscoloris,  p.  56 
ensis  existens  in  ecclesia  Sanctœ  Catha- 
rinîe  de  Fierboys,  p.  56,  57  ;  ensis  queni 
portavit  johanna  post  insultuni  Fari- 
siensem,  p.  57  ;  ensis  quem  habebat 
quando  fuit  capta,  p.  58  ;  ensis  Bur- 
gundi,  p.  58,  262  ;  ensis  revelatus,  p. 
303. 

equi  Johannas,  p.  91. 

errans  in   ûde,  p.    393,  403.    Vide   fides. 

erronea,  p.  281,  317,  338,  340,  353,  364. 

evasio,  p.  35,  206,  209,  243,  244.  Vide 
carcer. 

excommunicanda,  p.  292,  294  ;  excom- 
municata,  p.  393. 

fastuosa,  p.  248. 

fictiones  Johanna;,  p.  280.  Vide  corona  ; 
voces. 

fides  Johannae,  p.  47,  130,  134,  141,  165, 
168,  171,  172,  226,  308,  310,  319-321, 
357-358,  399  ;  —  fidem  orthodoxam 
lœdet   Johanna,   p.  2,' 8,   ii,   15,   161, 


170,  264,  280,  340,  354,  355,  356,  357, 
358,  371. 

futura  scit  Johanna,  p.  354. 

habitus,  p.  70,  282,  292  ;  habitus  virilis, 
p.  71,  104,  146,  158,  181,  182,  183,  184, 
185,  186,  187,  188,  189-190,  219,  230- 
231,  257,  258,  271,  274,  303,  315,  317, 
321,  322,  340,  354,  355,  367,  372,  373, 
373*.  374.  374*.  380,  380*  ;  dissolutus,  p. 
368. 

hœretica,  p.  167,  168,  170-171,  264,  282, 
283,  290,  344,  380,  382,  383,  389,  391, 
393.  412. 

hainesium  suuni,  p.  57  ;  —  album,  p.  146, 
251. 

homicida,  p.  14,  367. 

idolâtra,  p.  5,  9,  167,  280,  319,  339,  354, 
357.  367,  390,  403- 

illitterata,  p.  305. 

illusiones,  p.  268,  375. 

imagines,  p.  75. 

impudica,  p.  15,  167,  242,  368. 

impia  in  parentes,    p.  355. 

impaenitens,  p.  384. 

incorrigibilis,  p.  389,  393. 

infantes  levât,  p.  jy,  78. 

infirma,  p.  305,  306  ;  infirma  grave,  p.  403. 

inhonesta,  p.  282. 

jactans,  p.  303. 

jejunium,  p.  52. 

laDsa,  p.  59. 

libertate  hurnanii  arbitrii  (do)  maie  sen- 
tions, p.  356. 

magicis  artibus  ùnplicita,  p.  167. 

maledictioncs,  p.  84,  126. 

malefiria,  p.  12,  167,  169,  171. 

malignos  spiritus  invocat,  p.  169,  193, 
199,  228,  250  ;  malignis  spiritibus  gu- 
bernata,  p.  262,  303  ;  malignorum  spi- 
rituum  revelationes,  p.  206,  253,  396, 
398,  399.  400. 

mendosa,  p.  262,  280,  303,  326,  338,  339, 
340.  353,  356,  370,  392. 

missa  a  Deo  Johanna,  p.  14,  76,  198,  200, 
201,  272,  275,  340,  353,  375,  375*.  402. 

missa;  in  honorem  Johannae,  p.  76. 

nata  in  villa  de  Dompremi,  p.  34  ubi  fuit 
baptisata  ;  in  villa  de  Grus,  p,  171. 

uovitates  erronese  Johannae,  p.  299. 

obstinata   diabolice,  p.   389. 

orationes  in  favorem  Johannae,  p.  76  ; 
orationes  catholicorum  vult  Johanna, 
p.  310. 

pacis  turbativa,  p.  167,  192. 

panoncelli  Johannae,  p.  73,  196.   ■ 

patrini  et  matrinae,  p.  34,  71. 


INDEX 


419 


peccata  sua,  p.  216-217,  218. 

pertinax,  p.  187,  393. 

prœsumptuosa,  p.  207,  233,  241,  318,  326, 

338,  353,  355,  356,  405. 
inoditrix,  p.  355. 
l>romissiones   Johannaj,  p.  246. 

pseudo  prophetissa,  p.  167,  243,  262,  318. 

imeruni    suscitât    Johauna,    p.    79-80. 

pusillanimitas  Johannae,  p.  356. 

lelapsa,  p.  381,  382,  383,  384,  385,  391. 

revelationes,  p.  44,  63,  214,  215,  246,  282, 
292,  294,  315,  352-353,  357,  366,  367, 
369,  370,  375.  376,  376*  ;  revelationes 
ex  parte  Dei,  p.  33,  260,  268,  280,  308, 
322  ;  revelationes  pulchra;,  p.  41  ; 
revelationes  malignorum  spirituum, 
p.  206,  304,  338,  400  ;  revelationes 
tangentes  regem,  p.  46,  52,  53,  54. 

sacramentum  eucharistiae  in  festo  Pas- 
cha?  recipiebat,  p.  38  ;  sacramenta 
recipiebat,  p.  79,  219  ;  sacraniento 
eucharistia)  caret,  p.  280,  294,  316,  341  ; 
sacramentum  eucharistias  requirit  in 
infirmitate,  ji.  306,  310  ;  ia  virili  habitu 
sacramentum  recepit,  p.  354  ;  sacra- 
mentum contemnit,  p.  368,  371  ;  sacra- 
mentum eucharistiœ  promissum,  p.  374, 

399. 
sacrilega,  p.  167. 
sanguinis    humani     sitibunda    Johanna, 

p.  167. 
sarracena,  p.   309. 
scandalosa,   p.   5,   12,    17,    167,   261-262, 

280,  281,  293,  302,  316,  355,  367. 
schismatica,  p.  167,  280,  282,    289,  302, 

339,  340,  358,  367,  371,  390,  393- 
scribere  an  sciebat,  p.  xxvii. 
scutum  Johannœ,  p.  91,  105. 
seditiosa,  p.  107,  281,  293,  355,  371,  393. 
seductrix    populi,   p.   14,   167,   261,    318, 

353,  370,  393,  402. 

signa  Johannœ,  p.  226. 

signum  quod  Johanna  dédit  régi,  p.  67, 
68,  92-95,  98,  109,  109-116,  204,  205, 
206,  228,  234,  236-239,  252,  272,  302, 
303,   396-397. 

signum  crucis,  p.  303,  322,  368. 

sorceria,  p.   167. 

sortilega,  p.  9,  17,  167,  169,  251,  264. 

spiritus  subtilis  Johannœ,  p.  297. 

superba,  p.  404. 

superstitiosa,    p.  14,  338,  353,  354,  356. 

suspecta  de  errore  in  fide,  p.  44,  280,  281, 
293,  302  ;  suspecta  vehementer  de 
hœresi,  p.  30,  167,  265,  280,  297,  341. 

superstitiosa,  p.  393. 


temeraria,  p.  302,  318,  393. 

tormenta,  p.  327,  328-329. 

vestimenta  viri,  p.  2,  14,  40,  41,  55.  Vide 
habitus  virilis. 

vestis  muliebris,  p.  50,  72,  132-133,  144, 
157,  158,  186,  187,  188,  189-190,  204, 
272,  294,  321,  341,  372,  377,  377*,  380, 
380*. 

vestis  exsecratio,  p.  354. 

vexillum,  p.  59,  72,  78-79,  90-91,  147, 
148,  149-150,  154,  195,  196,  248-251, 
405. 

virginitas  sua,  p.  99,  100,  125,  150,  228, 
276,  356. 

visiones,  p.  33,  100,  227,  299,  302,  303, 
304. 

vox  quaj  venit  a  Deo  in  œtatis  xiii  anno- 
rum,  p.  38,  48  ;  vox  venit  a  Deo,  p.  46, 
64,  177,  178  ;  vox,  p.  45-46,  47,  52,  64, 
89,  136,  170,  178-179,  181,  183,  192, 
193,  214,  216,  218,  228-229,  254  ;  vox 
in  nemore,  p.  178  ;  claritas  cum  voce, 
P-  38,  39,  47,  56,  147,  178,  234-235  ; 
voces  fréquenter  habebat  Johanna, 
p.  40  ;  vocis  jussus,  p.  39-40  ;  vocis 
promissiones,  p.  42,  65-66,  222-223, 
276  ;  per  vocem  cognovit  Rob.  de  Bau- 
dricuria,  p.  39.  Vide  revelationes, 
sanctœ,    Catharina   et   Margareta. 

voces,  p.  327,  375-376,  395-395*,  397" 
398,  398  ;  vocibus  decepta,  p.  396,  397- 
398,  399,  400,  401.  Vide  revelationes, 
sanctœ    Catharina  et   Margareta. 

Arc  Isabellis  d',  Johannae  mater,  p.  33, 
34,  65,  100,  loi,  103,^157,  171,  175, 
177,  179,  195,  275,  280,  355,  —  didi- 
cit  credentiam  filiae  suae,  p.  34. 

Arc  Jacobus  d',  Johannae  pater,  p.  33, 
34,  38,  39,  65,  100,  loi,  103,  104,  171, 
175,  177,  179,  180,  195,  275,  280,  355. 

—  Johannae  avunculus,  p.  39. 

—  Johannae  fratres,  p.  58,  91,  92,  242- 
243. 

archiepiscopi,  p.  268. 

Armigniaci    cornes,   p.  61,    62,  201-203. 

Arras  Franquetus  d',  vide  Franquetus. 

Attrebatum,  p.  72,  75,  189,  240-241,  269. 

.■\uBERY  le  maire,  p.  49. 

.\ucupis  Nie,  can.  in  ecclesia  Rotho- 
magensis,  mag.  in  artibus  et  bac.  in 
theologia,  p.  xxvi,  4,  21,  22,  23,  25, 
43,  51,  61,  69,  86,  156,  159,  279,  326, 
328,  328*,  329*,  330,  330*,  350,  350*, 
78,  385,   385*,   396,    400-401. 


420 


PROCES   DE   CONDAMNATION    DE   JEANNE   D  ARC 


AuDŒNi  abbas  Sancti,  lie.  in  utroque 
jure,  p.  42,  60,  310,  363,  363*,  377, 
382,  382*. 

AuGO  archidiaconus  de,  vide  Venderès 
Nie. 

AuLON  Jean  d',  p.  i.x. 

AuRELiANENSis  dux  Carolus,  p.  40-4 II 
104-105,  114,  210,  213,  239. 

Aurelianensis  civitatis  obsidio,  p.  39,  41, 
58,  59,  76,  102,  114,  171,  178,  191,  197, 
198,  199,  208,  239,  241-242,  248  ;  bas- 
tilla  Saneti  Lupi,  p.  59  ;  bastilla  Pontis, 

P-  59- 
Autissiodorensis  villa,  p.  40,   182. 
Baiocensis  ecclesia,  p.  107. 
Baluze  Et.,  p.  viii. 
Barberii  Robertus,  lie.  in  utroque  jure, 

can.    ecclesie     Rothomagensis,     p.     4, 

29,  36,  43,  51,  60,  160,  163*,  166,  287- 

288,  311,  328,  328*,  330,  364. 
Bareton     Joh.,     presbyter    in     ecclesia 

Rothomagensi,  testis,  p.  280. 
Baroust  Joh.,  eustos  carceris  Johanna;, 

p.  106. 
Barrey  Joh.,  mag.  in  artibus,  p.  342. 
Barrey  Joh.,  patrinus  Johannœ,  p.  34. 
Basseti  Joh.,  lie.   in   canonico,  officialis 

Rothomagensis,    p.  29,  36,  51,  60,  160, 

162*,  166,  282-283. 
Bastis  Joh.  de,  presbyter,  p.  311. 
Baudribosco     Guillermus    de,     bac.    in 

theologia,  p.  43,  51,  60,  69,  378,  385, 

385*. 
Baudricuria    Robertus    de,    capitaneus 
Valle  Coloris,  p.  39,  40,  100,  104,  177, 
178,  180,  181,  182,  183,  191,  192,  227, 

275,  355- 
Beaufort   Henricus,   cardinalis   Angliae, 

P-  363.  363*. 
Beaulieu,  p.  205. 

Beaupère  Jean,  vide  Pulchripatris  Joh. 
Beaurepaire  Charles  de,   p.  xxxi. 
Beaurevoir  castrum  de,  p.   71,   189,  190, 

205,  215,  269  ;  turris,  p.  83,  119,  128- 

129,  131,  137,  219,  220-221,  224,  225, 

263,  276,  296,  318,  355. 
Beaurevoir  domina  de,  p.  71,  72. 
Becco  Helluini  abbas  de,  p.  363. 
Bedfordi^  dux,  p.  62,  197,  198,  199, 
Behemmoth,  p.  338. 
Belial,  p.  338. 

Bellus  locus,  p.   131.  Vide  Beaurevoir. 
Belvacensis  diocesis   ubi  capta  Johanna, 

p.  I,  2,  10,  14,  16,  17,  32,  95,  r66. 
Belvacensis  ecclesia,  p.  107. 
Benedictus  XIV,  papa,  p.  202-203. 


Benoist  XIV,  p.  202,  vide  Benedictus 
XIV  papa. 

Bereth  Martinus,  mag.  in  artibus,  p.  343. 

Bertin  Nieolaus,  p.  373,  378*. 

Berwoit  Joh.,   eustos    Johannae,   p.   35. 

Bibliothèque  de  la  Chambre  des  Dépu- 
tés, p.  VI. 

Billorini  Martinus,  vicarius  generalis 
Inquisitoris,  p.  2,  8-9. 

Boiselli  Gueroldus,  vide  Gueroldus 
Boisselli. 

BONDOIS   (P.),  p.   XXXII. 

BoRBONio  Carolus  dux  de,  p.  42,  92,  113, 

214,  235,  238,  322. 
B01SGUILLAUME,      Bosguillaume,      vide 

Colles. 
BosQuiER   Petrus,  G.  F.   P.,  p.  408-409. 
Boucher  François,  p.  xxxii. 

BOUCHERII,       BOUCHIER,       Le      BOUCHIER 

Guillelmus,  doctor  in  theologia,  p.  29, 
36,  43,  51,  60,  155,  160,  163*,  165,  278,  . 
304*,  305,   309*,   310,   330,   330*,   345, 
•  345*.   363,   378,   382,   382*,   388,   388*. 

Bouesgue  Joh.  de,  doctor  in  theologia, 
elemosinarius  Fiscampnensis,  p.  289-290. 

BouRRiLLETi  Joh .  dictus  Franciscus, 
presbyter,  notarius,  p.  343. 

Bourlemont  (l'arbre  charmine  faé  de), 
p.  172. 

Bourlemont  Petrus  de,  p.   174. 

BoussAC,  dominus  de,  p.  322. 

Brolbster  Guillermus,  presbyter  Lon- 
dinensis  dioc.,  p.  158,  i6i,  166. 

Brulloti  Joh.,  lie.  in  jure  canonico, 
cantor  et  canonicus  ecclesie  Rotho- 
magensis, p.  29,  36,  51,  61,  285,  311, 
330. 

BUCHON  J.  A.,  p.  X. 

Burellus  de  Cormeliis,  adv.  curie 
Rothomagensis,  lie.  in  civili  jure,  p.  43, 
69,  293,  311,  331. 

Burgundi,  p.  38,  65,  84,  90,  100,  170,  191, 
195,  276,  208,  217,   227,  246,  356,  401. 

Burgundi^  dux  [Philippe  le  Bon],  p.  2,  3, 
5-6,  8-9,  II,  16,  82,  191,  192,  245. 

Burgundi^  dux  [Jean  sans  Peur],  p.  150. 

Burgundorum  pars,  p.  48,  49,  217. 

Burgundus  unus  in  Domremy,  p.  48. 

Burgundi  ensis,  p.  58. 

Busco  Laurencius  de,  adv.  curie  Rotho- 
magensis, lie.  in  canonico,  p.  29,  36, 
43,  60,  293,  311,  331,  331*,  348. 

Calot  Laurent,  p.  xxvi  n. 

Ca.mera  Guillelmus  de,  doctor  in  medi- 
cina,  p.  xxvi  et  n.,  69,  160,  166,  311, 
330*,  378,  386,  386*. 


INDEX 


421 


campanae,  p.  397,  398. 

Campis  ^gidius  de,  lie.  in  civili  jure, 
can.  ecclesia;  Rothoniagensis,  p.  29, 
36,  43,  51,  61,  163*,  286,  311,  330. 

Camus  Jacobus,  p.  373,  378,  396,  399. 

cardinales,  p.  268. 

cardinaliiun  collegio  cpistolœ  Univer- 
sitatis  Parisiensis,  p.  410-412,  413. 

Caritas  supra  Ligerim,  p.  82,  83,  116, 
136,  207,  217,  245,  246,  247. 

Carolus  VII,  rex  Franciœ  et  Johannœ, 
p.  33,  41,  46,  50,  52,  54,  56,  58,  65,  66, 
67,  68,  70,  75,  78,  81,  91,  92-95,  98,  109, 
110-115,  133,  139,  140,  143,  150,  154, 
177,  182,  183,  190-191,  192,  199,  204, 
205,  213-214,  217,  226,  227,  233,  234, 
235,  236-239,  246,  248,  254-257,  271, 
272-273,  275,  276,  317,  323,  353,  355, 
359,  360,  396,  397,  400. 

Carpentarii  Joh.,  doctor  in  theologia, 
P-  43,  51,  279,  310. 

Carré  Petrus,  p.  293  ;  vide  Carrelli. 

Carrelli,  Carré,  Petrus,  lie.  in  civili 
jure,  p.  43,  51,  293,  311,  331*,  348, 
378,  385,  385*. 

Castellione,  Chasteillon,  Joh.  Huloti 
de,  doctor  in  theologia,  p.  28,  36,  43, 
51,  60,  69,  155,  159,  160,  163*,  165, 
289,  310,  312,  313*,  313-319,  325,  330, 
330*,  345,  345*,  352,  361*,  363,  363*, 
377,  382,  382*,  388. 

Castrum  Theodorici,  p.  78. 

Cateleu  Eustachius,  presbyter,   p.   311. 

Catharina  sancta,  p.  59,  84,  105,  109, 
110,  120,  122,  128,  135,  136,  152,  208, 
210,  219,  220-221,  236,  295,  296,  302, 
303,  308,  317. 

Catharina  et  Margareta  sanetœ,  p.  53, 
55,  59,  63,  64,  65,  67,  68,  69,  70,  88,  90, 
93,  98,  99,  105,  122,  123,  126,  135,  136- 
140,  144,  145,  148,  152-153,  172-173, 
177,  179,  190,  206,  208,  209,  211-213, 
216,  218,  221-222,  222-223,  223-224, 
224,  225-227,  228-230,  230-233,  234, 
238-239,  244,  245,  248,  249,  250,  255, 
256,  263,  264,  268,  271,  272,  273,  276, 
277,  280,  317,  319,  322,  339,  352,  353, 
354,  356,  357,  367,  368,  375,  375*,  376, 
376*,  402. 

Catharina  Sanctaî  Rothoniagensis,  Guil- 
lelmus  abbas,  doctor  in  utroque  jure, 
p.  29,  36,  43,  51,  60. 

Cauchon  Petrus,  ep.  Belvacensis,  p.  vi, 
VII,  XX,  XXI  et  n.,  xxiii,  x.wii,  xxviii, 
XXIX,  I,  2,  3,  6,  8,  9-10,  II,  11-12,  13, 
13-15,  15,  17-18,  20,  23,  24,  25,  27-28, 


28,  29-30,  31,  33,  42,  44,  46,  51,  65, 
85,  86,  87,  95,  97,  102,  105,  106,  107, 
109,  123,  150,  147,  151,  154,  155,  157, 
159,  160,  161,  164*,  166,  209,  253,  270, 
279,  283,  294,  298,  299,  300,  305,  311- 
313,  313,  330,  331,  331*,  332,  334-335, 
358,  360,  362,  363*,  366,  367,  369,  370, 
373*,  387-388,  389,  389*,  390-391,  391- 

393,  399,  400,  401. 

Caval  Nie,  lie.  in  civili  jure,  can.  eccles. 
Rothoniagensis,  p.  51,  61,  160,  166, 
287,  311,  330,  378,  385,  385*. 

Cave  ?  Petrus,  lie.  in  civili  jiire,  vide 
Carrel  Petrus. 

Chasteillon  Joh.  de,  p.  163,  vide  Cas- 
tellione Joh.  de. 

Châtelain  Emile,  p.  xxxi. 

Chaumont  en  Bassigny,  baillivatus,  y).  171. 

Cha vannes  de,  p.  vin. 

Chinon  castrum  de,  p.  41,  56,  iio,  ni, 
113,  192,  193,  233,  237,  353. 

chirothecœ,  p.  78. 

civitatibus  regni  Franeiœ  epistolœ  Hen- 
rici  VI,  p.  404-408. 

Clemens  VIII  papa,  p.  202,  203. 

Climent  VIII  papa,  p.  202-203.  Vide 
Clemens  VIII. 

Cochon  Petrus,  presbyter  notarius  curiae 
Rothomagensis,  p.   295. 

Colles  Guillermus  dietus  Bosguillaume, 
BoisGuiLLAUME,  prcsbyter,  notarius 
causae,  p.  vi,  vu,  viii,  xxvi,  2  n.,  4, 
19,  22,  28,  30,  108,  119,  281,  294,  387, 

394,  394*. 

C0LUMBELLI  Joh.,  lie.  in  canonico,  adv. 
curie  Rothomagensis,  p.  29,  36,  43,  51, 
60,  69,  160,  166,  293,  311,  331,  331*, 
348,   364,   378.   385,  385*. 

comitibus  Francias  epistolœ  Henrici  VI, 
p.  404-408. 

Compendii  civitas  ubi  fuit  capta  Johanna, 
p.  14,  87,  88-91,  170,  195,  201,  203,  209, 
216,  220-221,  224,  262,  356,  404  ;  Com- 
pendii gentes,  p.  84,  119,  120,  121,  224, 
246,  276;  acies  ducis  Burgundiœ,  p.  n. 

coneilii  generalis  determiaatio,  p.  291, 
299,  300,  324,  338,  403,  412  ;  conci- 
lium  récusât  Johanna,  p.  393. 

Constantin,  p.  97. 

Constantiensis  episcopus  Philibertus, 
p.  295-297. 

consuetudines  Franciae  invocatae,   p.   10. 

Coppequesne  Nie,  bac.  in  theologia, 
p.  4,  21,  22,  23,  29,  36,  43,  51,  60,  154, 
155,  166,  279,  311,  328,  328*,  329,  330, 
330*,   349,   349*,   363,   378,   384,   384*- 


422 


PROCES    DE     CONDAMNATION    DE   JEANNE   D  ARC 


CoRMELiis  Guillelraus  de,  abbas,  doctor 
in  utroque  jure,  p.  29,  36,  43,  51,  60, 
69,  299-300,  310,  330,  330*,  345,  345*, 
348,  363- 

CoRNELii  sancti  de  Compendio  abbas, 
P-  325- 

corona,  p.  iio,  m,  112,  113,  115,  234- 
235,  236-237,  257,  273,  317,  325,  327, 
353,  376,  376*,  396,  397  ;  corona?  fictio, 
p.  398,  400-401. 

corylus,  p.  66. 

Coulenges-les-Vigneuses,  p.  57. 

CouRCELLis  Thomas  de,  bac.  in  theolo- 
gia,  p.  V,  VI,  xxi-xxii,  xxiii,  xxvii,  22, 
25,  43.  51,  60,  69,  86,  147,  154,  156,  157, 
159,  163,  267,  279,  311,  328,  328*,  329*, 
330,  330*,  350,  350*,  363,  371,  371*. 
373,  378,  378*,  386,  386*,  388*,  395, 
400. 

Crespeyum   in    Valesio,   p.   87. 

Crotay    Gaufïridus    de,    vide    Crotevo. 

Croteyo  castrum  de,  p.  67. 

Croteyo  Gauffridus  de,  lie.  in  civili  jure, 
adv.  curie  Rothomagensis,  p.  29,  36, 
43,  51,  61,  69,  160,  162*,  166,  293,  311, 
330*.  348.  378,  385,  385*. 

Davus  Simo,  presbyter,  not.  curie  Rotho- 
magensis, p.  295. 

daemones  transfigurati,  p.  318. 

Delorme  Nicaise,  p.  vii. 

Denifle,  le  Père,  p.  xxxi. 

Deserto  Guillelmus  de,  can.  ecclesix 
Rothomagensis,    p.    378,    384,    384*. 

Deus,  p.  loi,  102,  109,  122,  124, 129, 134, 
135,  136,  138,  141,  142,  145,  146,  148, 
149,  150,  168,  177,  182,  185,  186,  187, 
189,  191,  192,  198,  200,  201,  203,  204, 
205,  206,  207,  208,  209,  215,  217,  218, 
224,  226,  227,  228,  239,  240,  247,  248, 
249,  250,  257,  258,  259,  262,  263,  267, 
268,  269,  272,  275,  276,  277,  278,  280, 
296,  301,  306,  307,  308,  310,  314,  315, 
317,  355,  356,  357,  359,  36i,  365,  369, 
372,  375,  375*,  413  ;  Johanna  dicta 
filia  Dei,  p.  102  ;  Deus  judex  Johannx, 
p.  314,  323,  327  ;  contemptrix  Dei 
Johanna,  p.  338,  354. 

Diabolus  instigator  Johannae,  p.  220, 
234,  297,  301,  312,  327,  380,  380*  ; 
Diaboli  auxiliura,  p.  244. 

Dierrevo  Petrus  de,  sacra;  theologiif 
professer,  p.  342. 

DiONYSius  sanctus,  apparuit  unquam 
Johanna),  p.  99. 

Dionysius  Sanctus  in  Francia,  p.  42,  58, 
78,  146,  194,  215,  251. 


Dionysius  sanctus,  le  cry  Fraiiciae,  p.  251. 

domina  alba,  p.  80,  81,  82. 

Dompremi  vide  Domremy, 

Domremy,  p.  34,  48,  65,  171,  195,  217; 
arbor,  p.  49,  50,  65,  153,  172,  173,  271  ; 
arbor  dominarum  fatalium,  p,  50,  172  ; 
fagus,  p.  174  ;  fons,  p.  49,  172,  173, 
271  ;  fontis  consiliarii  duo,  p.  244,  245  ; 
mandragora  prope  villam,  p.  66,  175  ; 
imago  béate  Marie,  p.  49,  174  ;  insula, 
p.  49,  176  ;  nemus  quercosura,  p.  50  ; 
nemus  canutum,  p.  174. 

Dubois,  abbé,  p.  x. 

ducibus  christianitatis  epistolae  Henrici 
VI,  p.  402-404. 

ducibus  Franciœ  epistolaî  Henrici  VI, 
p.  404-408. 

Ducis   Laurencius,   presbyter,    p.    311. 

Duclair,  p.  311. 

DuLcis  Johannes,  lie.  in  utroque,  adv. 
curie  Rothomagensis,  p.  29,  43,  51,  60, 
69,  160,  163*,  166,  293,  311,  328,  328*, 
329*,  330,  331*,  348,  364,  378,  385,  385*. 

DuvAL  Johannes,  bac.  in  theologia,  p.  43. 

Ebroicensis  archidiaconus,  p.  286,  vide 
Castellione  Joh.  de. 

Ecclesia,  p.  357-358,  358,  359,  360,  364- 
366,  368,  369,  372,  374,  390  ;  Ecclesia 
Dei,  p.  268  ;  Ecclesia  militans,  p.  258- 
261,  267,  268,  278,  296,  309,  310,  315, 
319-321,  324,  325,  329,  358,  361,  403  ; 

Ecclesiae  romanae  determinatio,  p.  300, 
315,  316. 

Ecclesia  triumphans,  p.  258-261. 

Emengart  Erardus,  doctor  in  theologia, 
p.  43,  51,  60,  69,  155,  160,  163*,  165, 

278,  310,  330,  330»,  345,  345*,  377,  382, 
382*. 

Erardi  Guillelmus,  doctor  in  sacra  theo- 
logia, canon,  ecclesiae  Lingonensis,  p. 
325,  328,  328*,  351,  352,  361*,  363, 
364,    375,    375*,    378,    381,    381*. 

Escales  Thomas  sire  d',  p.  198. 

Estiveto  Joh.  de,  ecclesiae  Bajocensis  et 
Belvacensis  can.,  promotor  generalis 
in  causa,  p.  4,  18,  22,  31-32,  106,  io6- 
108,  158,  161,  162,  164*,  167,  362. 

EuDE  Joh.,  bac.  in  theologia,  p.  311. 

Evrardi  Guillelmus,  doctor  in  theologia, 
p.  69. 

Fabre  Joseph,  p.  xx.xii. 

Fabri  Joh.,  doctor  in  theologia,  p.  x.x  «., 
29,  36,  43,  51,  60,  155,  160,  163*,  165, 

279,  3IO,    330,    330*,    347,    347*.    363. 
378,  384.  384*. 

Fano  Joh.  de,  doctor  m  theologia,  p.  51. 


INDEX 


423 


fatales  domine,  p.  49,  50,  144,  145,  153, 
171,  172,  173.  174,  271. 

festuin  Béate  Marie,  p.  117  ;  festuin 
Nostrœ  DomiiiiE,  p.  248. 

Feuilleti,  Feuillet,  Geraidus,  doctor  iii 
theologia,  p.  22,  23,  25,  29,  36,  43,  51, 
60,  69,  87,  97,  102,  106,  118,  119,  130, 
140,  147,  154,  155,  156,  159.  160,  163*, 
165,  267,  279,  304*,  305,  309*. 

FeVRE-Ç    de    FoNTETTE,    p.    VIII. 

fides  catholica,  p.  5,  6,  6-8,  11,  12-13. 

Fierbois  villa  Sanctœ  Katharinae  de,  p.  41, 
56-57,  187  ;  Ecclesia  Sancte  Catharinœ, 
p.  56,  57,  146,  193,  194- 

Fiesvet  Thomas,  doc.  in  decreto,  p.  95, 
97,  102. 

FiscAMPNENSis,  /Egidius  Sancta;  Tri- 
nitatis  abbas,  doc.  in  theologia,  p.  3, 
20,  2ij  22,  23,  28,  36,  43,  51,  60,  69, 
154,  160,  163*,  165,  283,  330,  330*,  344, 
344*,  363,  363*,  377,  381,  381*,  382, 
383,  384,   384*,   385,  385*,  386,   386*. 

FiscAMPNENsiselemosinarius,  vide  Bou  ES- 
GUE  Joh.  de. 

Flosouet  Julianus,  p.  373,  378*. 

Fonte  Joh.  de,  mag.  in  artibus,  lie.  in 
jure  can.,  commissarius  in  causa,  p.  4, 
20,  21,  22,  23,  29,  36,  43,  51,  60,  86,  87, 
97,  98,  102,  103,  106,  118,  119,  125,  130, 
140,  147,  154,  155,  136,  159,  160,  162*, 
166. 

FoucHiER  Johannes,  doctor  in  theolo 
gia,  p.  310,  330,  330*,  348,  348*,  363, 

FoviLL.'V  Nicolaus  de,  canonicus  Rotho- 
magensis  ecclesia),  p.  43. 

Francia,  p.  33,  34,  38,  40,  50,  54,  55,  104, 
109,  139,  142,  145,  150,  174,  177,  178, 
198,  199,  200,  209,  237,  238,  354. 

Franouetus  d'.A.rras,  p.  126,  127,  218. 

Fueilleti  Gerardus,   vide  Feuilleti. 

Gabriel  sanctus,  p.  64,  70,  148,  227, 
2^i,  250,  257,  270,  277,  295,  326,  327, 
402. 

Galli,  p.  63,  122,  142,  145,  209,  214,  222, 
274,  296  ;  Galli,  adversarii  régis  An- 
gliœ,  qui  tentaverunt  liberare  Johanuam 
e  carcere,  p.  5- 

gallicum  idioma,  p.  64,  356. 

Gardinis  Guillelmus  de,  doctor  in  medi- 
cina,  p.  36,  51,  69,  160,  i66,  311,  378, 

385,  385*. 

Gastineau  Marcel,  p.  xxxii. 

Gastinelli,  Gastinel,  Dionysius,  lie. 
in  utroque,  p.  29,  36,  43,  31,  60,  160, 
163*,    166,    281-282,    311,    328,     328*, 


3-29*,  330,  330*,  346,  346*,  363,  378, 
383,   383*,   388,   388*. 

Gemeiicis  Nicolaus  de,  abbas,  doct.  in 
utroque  jure,  p.  3,  29,  36,  43,  51,  60, 
299-300,  310,  330,  330*,  363. 

Georgii  Sancti,  abbas,  lie.  in  utroque 
jure,  bac.  in  sacra  theologia,  p.  43,  69. 

Gerardus,  magister,  p.  163.  Vide  Feuil- 
leti Gerardus. 

Gergolii  capitaneus,  p.  59  ;  villa  p.  74, 
80,  193,  244. 

Gerson  Joh.  de,  p.  .xi. 

GiLEBERT  Robertus,  sacraa  theologia; 
doctor,  decanus  capella;  régis  Angliœ, 
p.  381,  389*. 

Gouda  Petrus  de,  mag.  in  artibus,  rector 
Univ.  Paris.,  p.  336,  341,  342. 

Gravèrent  Joh.,  inquisitor  Franciœ, 
p.  I,  10,  13,  17,  24,  26-27,  36,  37,  96, 
97,  106-108,  147,  161,  279,  387,  390- 
391,  391-393,  408-409,  409-410. 

Gravestain  Joh.,  prof,  in  sacra  pagina, 
P-  342. 

Graville  Anne  de,  p.  x. 

Gra VILLE  Louis  Mallet  de,  p.  -x,  xi. 

Greux,  principalis  ecclesia,  p.  34  ;  Johan- 
na  oriunda  e  villa  de  Grus,  p.  171. 

Gris  Johannes,  scutifer  corporis  Henrici 
Régis  Angliœ,  custos  Johannœ,  p.  35, 
63,  106,  147,  209,  267,  373. 

Groucheto  Ricardus  de,  bac.  in  theo- 
logia, p.  x.xi  n.,  29,  36,  51,  60,  69,  301, 
311,  330,  330*,  349,  349*,  363-  378, 
385,  385*. 

Grus,  vide  Greux. 

GuERiNi,  Guarini,  Garini  Joh.,  can., 
doctor  in  jure,  p.  29,  36,  43,  51,  60, 
160,  162*,  166,  290,  311,  330,  378,  383. 

GuEROLDUs  BoissELLi  decauus  Fac.  De- 
cretorum,  p.  341,  342,  343. 

GUEROULDI  R.,  p.  17,  292. 

GuESDON  Jacobus,  O.  M.,  doctor  in  theo- 
logia, p.  29,  36,  43,  51,  60,  69,  155,  160, 
163,  165,  284,  310,  330,  330*,  348,  348*, 
378,  384,  384*. 

haeresis,  p.  390. 

Haiton  Guillermus,  bac.  in  theologia, 
p.  21,  22,  23,  29,  36,  43,  51,  60,  153, 
160,  166,  267,  279,  304*,  305,  311,  325, 
329*,  330,  363,  373,  378,  382,  382», 
388,  388*. 

Hanton  Joh.  de,  presbyter,  p.  161,  166. 

Haya  Joh.  de,  presbyter,  testis,  p.  280. 

Hebertus  Michael,  presbyter,  p.  9,   12, 

13,  334,  335,  343- 
He.nricus  VI  rox  Fraucoruni  et  Anglia', 


424 


PROCES    DE    CONDAMNATION    DE    JEANNE    D  ARC 


:        p.     VI,     2,     9,      lO,      12-13,      13-15.      17.      30,     32, 

62,    166-167,     198-199,    206,    332-334, 

402-408  ;    magnum    consilium    Henrici 

VI,  p.  15. 
HoLLE  Gerolfus  de,  magister  in   artibus, 

p.  342. 
HouDENC,    HoDENG,  Pctrus,    doctot    in 

theologia,  p.  29,  36,  43,  51,  60,  69,  155, 

279.   310,   330,   330*,   347,   347*,   363, 

383,  383*,  388,  388*. 
HuBENTO   Nie.  de,   scriptor  litt.   apost., 

p.  95,  97,  103,  119,  130. 
HuLOTi   DE   Castellione,  vidc   Castel- 

LIONE  J  DE. 

Iraperatori  litterœ  Universitatis,  p.  410- 

412  ;   Imperatori  epistolae    régis  Hen- 
rici VI,  p.  402-404. 
Inguerrandus     de     Campo    Rotundo, 

of&ciaUs  ConstcUiciensis,  p.  156. 
inquisitores      fidei,     vide     Gravèrent, 

Magistri. 
inniinicus,  p.  407,  409. 
IsLAN  Thomas  d',  p.  vin. 
Jhesus,    p.    117  ;   Jhesus   Maria,   nomina 

super  vexillum,  p.  58,  248  ;  in  litteris 

Johannac,  p.  150,  197,  200,  296,  355  ; 

cum  cruce,  p.  62,  197,  198,  203,  207, 

275  ;  in   annulo,   p.   65,    195,  196-197  ; 

in  pannoncellis,  p.  74. 
JoHANNA,  matrina  Johannœ,  p.  34. 
JOHANNA,  uxor  Majoris  Alberici,  p.  49, 

174  ;  matrina  Johannœ,  p.  34,  49,  173. 
JosiAci     archidiaconus,     p.     311.     Vide 

PiNCHON  Joh. 
Journal    du   siège    d'Orléans,    p.    ix. 
JuvENis   Reginaldus,   presbyter,   p.   311. 
La  Bâtie,  p.  vin. 
Labrosse  (H.),  p.  XXXII, 
Ladvenu  Martinus,  O.  F.  P.,  p.  xxx,  25, 

330*.   347,   347*.   378,   385,   385*,   396, 

396-397.   398. 
La    Poule    Guillaume    (William     Pôle), 

p.  198. 
La   Rochelle    Katharina  de,   vide   Ru- 

PELL^   Katharina. 
La   Rousse,   mulier  Novi  Castri,   p.   38, 

175.  176,  177- 
Latigniacum,  p.  58,  79-80,  127,  218,  262. 
Laudo,  prior  de  Sancto,  lie.  in  utroque 

jure,  bac.  in  sacra  theologia,  p.  43,  60, 

69.  310,  330,  330*,  363- 
Lavenu  Martinus,  vide  Ladvenu. 
L'Averdy  de,  p.  viii,  ix,  xxxii. 
Le  Bateur,  presbyter,  p.  362. 
Le  Bouchier  GuUlelmus,   p.    163.   Vide 

B0UCHERI1. 


Le  Camus  Jacobus,  p.  378*.  Vide  Camus 

Jacobus. 
Le     Cauchois     Guillelmus,      presbyter, 

p.  311. 
Le   Cras   Guillermus,    presbyter    Rotho- 

magensis,  not.,  p.  295. 
Le  Fèvre  Jean,  voir  Fabri. 
Le  Fourbeur,  p.  9. 

Legrant  Guillelmus,  presbyter,   p.   311. 
Le  Grand  Léon,  p.  xx.xii  n. 
Lehuno,  prior  de,  p.  351.  Vide  Quercu 

Bertrandus  de. 
L'Ermite  Guillermus,  bac.  in  theologia, 

p.  36,  43- 
Le  Tonnelier,  presbyter,  p.  311. 
LExoviENSisepiscopus,  Zano,  p.  298-299. 
Le  Vautier  Joh.,  bac.  in  theologia,  p.  51, 

60. 
Lexovium,  p.  298. 
LiNGUÉ    Johannes,    patrinus      Johannœ, 

P-  34- 

L1VET0  Guillermus  de,  advoc.  curiœ  Ro- 
thomagensis,  p.  293,  311,  330,  331*, 
348,  378,  385,  385*. 

Loiseleur  Nie,  vide  Aucupis  Nie. 

LoNGAViLLA  GiFFARDi  Pctrus  de  Mige- 
cio,  prior  de,  doctor  in  theologia,  p.  4, 
28,  36,  43,  51,  60,  69,  154.  155.  160, 
163*,  165,  279,  310,  330,  330*,  346, 
346*.  363,  377,  382,  382*,  388,  389*. 

LOTHARINGI/E    duX,    p.    40,    182. 

LucRATORis  Ricardus,  bac.  in  theologia, 

P.  43- 

LuDOVicus  XII  rex  Franciœ,  p.  x,  xi. 

LuTREA  Baemundus  de,  principalis  bedel- 
lus  Nationis  (Angliœ),  p.  342,  343. 

Luxemburgo  Johannes  de,  miles,  domi- 
nus  de  Beaurevoir,  p.  2,  3,  6-8,  9-10, 
16,  90,  170,  190. 

Luxemburgo  domicella  de,  p.  71,  72, 
190. 

Macv  Aimond  de,  p.  xxvi  n.,  xxviii  et  n. 

Magistri,  bac.  in  theologia,  vicarius 
inquisitoris,  O.  F.  P.,  p.  vi,  i,  24,  25, 
26,  26-27,  28,  29,  36,  43,  60,  95,  96,  96- 
97,  106,  106-108,  109,  117,  118,  119, 
125,  130,  140,  154,  155.  156,  159,  160, 
161,  166,  279,  298-299,  329*,  358,  360, 
367,  369.  370,  371,  371*,  373*,  379,  387, 
390-391,  391-393- 

Magistri  Guillermus,  bac.  in  theologia, 
p.  43,  69. 

Mahommet  Joh.,  presbyter,  p.  311. 

Mailliaco  Nie.  de,  baillivu=;  Viroman- 
diœ,  p.  II. 

Maleissye  C.  de,  p.  xxvii  n. 


INDEX 


425 


maligiius,  p.  304.  Vide  Malus,  innbnicus. 

Mallet   de   Graville,    vide   Graville. 

Malus,  inniinus  inferni,  p.  5. 

Manchon  Guillelmus,  presbyter,  nota- 
rius  causœ,  p.  v,  vi,  vu,  viii,  xiv,  xx, 
XXI,  XXIV,  XXVI,  XXVII,  XXVIII,  5,  19, 
28,  30,  86,  108,  ir8,  119,  156,  280,  281, 
294,  387,  394.  394*- 

mandragora,  p.  66,  67,   175. 

Mara  Simo  de,  mag.  iii  artihus  et  iu 
medicina,  p.  343. 

Marcel  Jean,  p.  xxvi  n. 

Marcey,  vide  Maxey. 

Marescalli  Philippus,  lie.  in  canouico, 
p.  60. 

Margareta  sancta,  p.  53,  55,  59,  63,  64, 
65,  67,  68,  69,  70,  88,  90,  93,  98,  99,  105, 
122,  123,  126,  135,  136,  136-140,  144, 
145,  148,  152-153,  177,  179,  190,  206, 
208,  209,  211,  213,  216,  218,  221-222, 
222-223,  223-224,  225-227,  228-230, 
230-2331  234,  238-239,  244,  245,  248, 
249,  250,  255,  256,  263,  264,  268,  271, 
272,  273,  276,  277,  280,  295,  296,  302, 
303,  308,  317.  Vide  Catharina    sancta. 

Marguerie  Andréas,  lie.  in  civili  jure, 
p.  29,  36,  43,  60,  159,  160,  163*,  166, 
311,  325,  328,  328*,  330,  330*,  345, 
345*.  352,  361*,  363*.  364,  378,  383. 
388,  405. 

Martial  d'Auvergne,  p.  vi. 

Martinus  frater,  O.  P.,  confessor  Puel- 
lae  in  careere,  p.  399. 

Martin  Quint,  p.  202.  Vide  Martinus 
V,  papa. 

Martinus  V,  papa,  p.  202. 

Massieu  Joh.,  presbyter,  decanus  Chris- 
tiaaitatis  Rothomagensis,  mandatorum 
executor,  notarius,  p.  xx,  xxvi,  5,  20, 
22,  30,  30-31,  87,  106,  108,  140,  326, 
388. 

Maugier  Joh.,  eanonicus  Rotlaoraagensis, 
bacealarius  in  theologia,  p.  284-285, 
311,  330*,  349,  349*,  378,   384*,  386. 

Maulini  Nieolaus,  lie.  in  civili  jure,  p.  43, 
51,  61,  69. 

Mauricii  Petrus,  doetor  in  theologia, 
p.  22,  23,  29,  36,  43,  51,  60,  69,  86,  147, 
154,  155,  156,  157,  159,  160,  163*,  165, 
267,  279,  310,  330,  330*,  350,  350*, 
352,  352-361,  363.  378,  379*,  384.  384*, 
388,  389*,  395,  396,  397-398,  398,  400. 

Maxey,  p.  48. 

May  le  beau,  p.  49,  174. 

Medici  Nieolaus,  bac.  in  theologia,  p.  43  ; 
doetor,  p.  51. 


Mdeduni  civitas,  p.  88,  89,  210. 

N^icHAEL  sanctus,  p.  54,  67,  69,  70,  loi, 
102,  135,  137,  138-139,  140-141,  148, 
^77,  179.  190',  205,  212-213,  221,  226, 
227,  233,  250,  256,  257,  262,  263,  270, 
272,  273,  277,  280,  295,  296,  302,  353, 
357,  402,  405. 

MicHAELis  IN  PERicuLo  Maris  abbas 
saneti,  p.  363,  363*. 

Midi  Nieolaus,  doetor  in  sacra  theologia, 
p.  XXVI  n.,  22,  23,  25,  28,  36,  43,  51,  60, 
69,  86,  87,  97,  102,  106,  ri8,  119,  130, 
140,  147,  154,  155,  156,  157,  159,  160, 
163*,  165,  266,  278,  304,  309*,  330, 
330*,  332,  334.  342,  346,  347*.  352, 
361*,  363.  363*,  371.  371*,  389,  389*. 

MiLET  Adam,  secretarius  regius,  p.  158, 

MiNERii,  Le  Minier,  Petrus,  bac.  in 
theologia,  p.  29,  36,  51,  60,  69,  301,  311, 
330,  331*,  349.   349*.  363- 

Minet  Johannes,  sacerdos  qui  bapti- 
savit  Johannam,  p.  34. 

Monteclere  prœpositura   de,   p.    171. 

Montcfalconis  villa,  p.  80,  244. 

MoRELETi,  MoRELLi,  Robertus,  lie.  in 
Jure  canonico,  eanonicus  ecclesias  Ro- 
thomagensis, p.  43,  51,  61,  160,  292- 
293,  311.  378,  385.  385*. 

MoRELLi  Aubertus,  lie.  in  canonico,  p.  29, 
43,  51,  60,  69,  164*,  325,  328,  328*, 
329*,  331,  348,  364. 

MoRiNENSis  episcopus,  p.  352,  361*,  363, 
363*,  379*.  388,  388*. 

M0RTUOMARI  Guillelmus,  doetor  in  theo- 
logia, p.  XXII,  279,  330,  330*,  348,  348* 

363.  377,  384.  384*- 
MuTONis  Guillelmus,  p.  267. 
NiBAT  Johannes  de,  doetor  in  theologia, 

p.  36,  43.  51,  60,  69,  155,  160,   163*, 

165,  279,  310,   330,   378,   384,  384*. 
nobilibus   Franci»   epistolae   Henrici   VI, 

p.  404-408. 
NoRwicENSis    episcopus,    p.    363,    363*, 

379*. 
Novum  Castrum,  p.  38,  175,  176. 
NovioMENsis    episcopus,    p.    352,    361*, 

363.  363*,  388,  388*. 
NuTRiTORis    Jacobus,    mag.    in    artibus, 

P-  343- 
Ogier  N.,  seriba,  p.  97,  107. 
ordinarii,  p.  365. 
Orient  Pierre,  p.  158. 
Orléans,  p.  vi.  Vide  Aurelianensis  civitas. 
Orsel  Ludovicus,  clericus,  p.  362. 
Oscohart   Guillelmus,   mag.   in   artibus, 

P-  343- 


426 


PROCÈS   DE   CONDAMMATION    DE   JEANNE    D  ARC 


Paniscole  (Peniscola),  p.  202. 
pannoncelli  gentium  armorum,  p.  72,  73, 

74- 
Papa,  p.  410-412,  413  ;  Papa,  vicarius 
Dei,  p.  151,  359,  369;  Papa  romanus, 
p.  61,  62,  168,  201,  202  ;  Papa  noster 
dominus,  p.  268,  324,  365  ;  Papam 
récusât  Johanna,  p.  393.  Vide  Summus 
Pontifex. 
papiliones,  p.  78. 

Parisiensis  civitas,  p.  12,  13,  42,  61,  116, 

117,  123,  127,  136,  146,  199,  201,  203, 

207,    215,    217,    246,    342  ;    Parisiensis 

insultus,  p.  57,  219,  247,  251. 

Parisiensis  clerus,  p.  44,  253. 

Parisiensis,   magister  hospitii  ad  ursum, 

p.  127,  218. 
Parisiensis  ofîicialis,  p.  244. 
Parvi  Caleti  archidiaconus,  vide    Mar- 

GUERIE  And. 
Pasouier  Etienne,  p.  vi. 
Pasquerius    de    Valu  bus,     doctor    in 
decreto,  p.  95,  97.  103,  330,  330*.  346, 
346*,  378,  383.  383*. 
Pelé  Andréas,  mag.  in  artibus,  p.  343. 
Petra  Isambardus  de,  O.  F.  P.,  p.  xxi, 
xxii-xxiii,  95,  119,  130,  140,  147,  156^ 
161,  279,   311,   328,   328»,  329*,  331*, 
350,    350*,    362,   372,   373.    378,    378*. 
386,  386*. 
Petrus  sanctus,  p.  367,  369. 
Philippe    le    Bon,    duc    de    Bourgogne, 

voir  Bi'RGUNDi^  dux. 
Picardia,  p.  170. 

Pictavium,    p.    53.     185  ;    Ecclesia    Pic- 
taviensis,   p.    324  ;   Pictavii  registrum, 
p.  54,  70. 
PiGACHE  Joh.,  bacclialarius  in  theologia, 
p.  29,  36,  60,  69,  301,  311,  330,  330*, 
349.  349*.  386,  386*. 
PiNCHON  Joh.,  lie.  in  canonico,  p.  36,  43, 
51,  60,  160,  162*,  166,  311,  330,  330*, 
346,  346*,  363,  364.  378,  381,  381*. 
Pons  Episcopus,  p.  117,  246,  247. 
PousTELLi  Guerouldus,  adv.  curie  Rotho- 

magensis,  p.  293,  311,  331,  348. 
Pratellis,  abbas  de,  lie.  in  utroque  jure, 
bac.  in  sacra  theologia,  p.  36,  43,  51, 
60,  69,  330,  363. 
Prati     Ricardus,     doctor    in    theologia, 

p.  29,  36,  43,  279,  310. 
prœlati,  p.  268. 
praelatis  ecclesiae  Franciœ  epistolae  Hen- 

rici  VI,  p.  404-408. 
Pressy  Joh.  de,  miles,  p.  11,  72,  190., 


principibus  Christianitatis  epistolaj  Hen- 
rici  VI,  p.  402-404. 

Processus  Johannœ. 
Processus    quo  tempore   redactus  fuit, 

p,    V-VI,     XXII. 

Processus  an  fideliter  in  latinum  trans- 
latus,  p.  xix-xxiii  ;  transîatio  antiqua 
processus,  p.  x-xiv  ;  Processus  frag- 
menta in  manuscripto  dicto  d'Urfé, 
p.  viii-x,  xiv-xix  ;  Processus  minuta 
in  gallico,  p.  vi,  vu,  viii,  xiv-xix  ; 
Responsiones  Johannae  verbis  gallicis, 
p.  156  ;  Processus  quinque  expedi- 
tiones,  p.  v-vii  ;  Processus  prœparato- 
rius  vel  officio,  p.  i  ;  Processus  ordi- 
narius,  p.  159  ;  Processus  longus,  p. 
333  ;  processus  justus  et  gravis,  p.  333  ; 
Processus  celeber,  p.  334  ;  processus 
celeberrimus,   p.   403  ;   niateria   ardua, 

P-  336- 

Johaima  reddita  Johanne  de  Luxem- 
burgo  régi  Anglia;,  p.  3,  i6. 

Johanna  requisita  ut  diceret  veritatem, 
p.  37.  43.  69,  98,  252-258  ;  Johanna 
requisita  ut  praestaret  juramentum, 
p.  33.  37.  44.  51.  61,  87,  165,  252-258  ; 
jurât,  p.  44  ;  Johanna  confessionem 
petit,  p.  34,  102  ;  Johanna  confessio- 
nem requirit  in  infirmitate,  p.  306  ; 
missam  audire  requirit,  p.  133.  i43, 
157.  158.  187,  188  ;  consilium  offertum 
Johannœ,  p.  306,   308. 

Johanna  monita,  p.  35 1  ;  admonita 
publiée,  p.  310,  352-361  ;  prœdicata 
publiée,  p.  379,  379*.  403  ;  processio 
pro  Johanna,  p.  310. 

abjuratio,  p.  xiv,  xxiv,  xxviii,'  366-369, 
379.  379*.  380,  380*,  390-391  ;  abju- 
ratio quasi  proditio,  p.  375.  377- 

articuli,  p.  156-168,  266;  duodecim  arti- 
culi,  p.  xxiii-xxiv,   269,  270-278. 

causa  relapsus,   p.  373-393- 

conclusio  in  causa,  p.  362. 

confessiones  lectae,  p.  380. 

consultationes  doctorum,   p.   335. 

exhortatio  caritativa,  p.  304. 

determinationes  Facultatis  Decretorum, 
p.  340-341. 

determinationes  Facultatis  Theologiae    p. 

338-339- 

informationes  lectœ  sunt,  p.  20-21. 

informatio  post  executionem,  p.  xxviii- 
XXX,  395-401. 

interrogatorium  duplum  requisitum  Jo- 
hannae, p.  123. 


INDEX 


427 


justicia?  sii'culaii  Johaiina  débet  leliiiqui, 
p.  344,  381,  383. 

relapsa  et  ha;retica  Johaiina,  p.  390-391. 

seutentia  débet  dari,  p.  345.  Prima  sen- 
tentia,  p.  362  ;  excommunicationis 
sententia,  p.  162,  391  ;  sententia  post 
abjurationem,  p.  369-371  ;  scntcncia 
definitiva,   p.   366,   390-393. 

tormenta,  p.  326. 

Promotor  in  causa,  p.  362.  Vide  Esti- 
VETO  Johannes  de. 

pseudo  prophetœ,   p.   369,   404,   411. 

Puella  de  neinore  canuto,  p.  174. 

PuLCHRiPATRis  Joh.,  doct.  iii  theologia, 
p.  22,  23,  25,  28,  36,  37,  39,  43,  45,  51, 
53,  56,  60,  69,  86,  147,  154,  155,  156, 
i57>  I59>  160,  163*,  165,  266,  278,  330, 
330*,  332,  334,  342,  346,  346*,  352, 
361*,  363,  363*. 

QuEMiNO  Joh.  de,  lie.  in  canonico,  p.  43, 
51,  60,  69,  160,  163*,  166,  292-293,  311, 
330*,  331.  348,  364- 

QuENivET  iEgidius,  doctoi"  in  medicina, 
p.  69. 

QuERCU  Beitrandus  de,  decretoniiu  doc- 
tor,  decanus  de  Lehuno  in  Sanguine- 
terso,  O.  Cl.,  p.  351. 

QuESNEio  Mauricius  de,  doctor  in  theo- 
logia, p.  29,  36,  43,  51,  60,  69,  155,  160, 
163*,  165,  279,  304*,  305,  309*,  310, 
330,  330*,  347,  347*,  363,  363*. 

QUICHERAT  Jules,  p.  V,  VI,  VII,  VIll,  l.\, 
X,    XVII,    XXX-.XXXII. 

QuiNCY  Thomas  de,  p.  xxiv  n. 

Raulin  Nie,  vide  Rolin. 

regibus    christianitatis    epistol.i-    Heuiici 

VI,  p.  402-404. 
regina  Johaimœ,  uxor  Caroli  VII,   p.  71, 

72. 
Régis   Joh.,    can.    Rothomagensis   eccle- 

sia?,  p.  36,  43. 
REMErrsis    archiepiscopus,     p.    92,    iio, 

113,  235,  238,  273,  322,  327,  353- 
Remensis  civitas,  p.  68,  77,  78,  —  ecclesia, 

p.  78,   154,   248,  249,  251,  —  corona- 

tio,  p.  68,  191,  233,  235,  397- 
Ricardus  frater,  p.  75,  77,  79,  81,  240- 

241,  245. 
RiCHER  Edmond,   p.   vu. 
RiNEL  Johannes  de,  p.  15. 
RoLiN  Nie,  cancellarius  Burgundia',  p.  11. 
RoMA,  p.  VI,  9,  62,  365. 
Rommée,  p.  157. 
RosAVO    Joh.    de,    curatus    de    Duclair, 

p.  311. 


KosiivRics  M.  tic,  p.  18. 

Rothomagense  Casirum,  p.  43,  87,  97,  119, 
157,  225,  266,  399,  400  ;  caméra 
paramenti,  p.  35,  51  ;  caméra  prope 
magnam  aulam,  p.  160,  310  ;  capeUa 
regia,  p.  31  ;  carceres  Johannœ,  p.  35  ; 
caméra  prope  locuin  carceris  Johan- 
nx,  p.  351  ;  grossa  turris,  p.  325. 

Rothomagensis  urbs,  p.  4,  15,  16,  17,  24, 
25,  26,  27,  28,  30,  36,  28,  41,  86,  95, 
97,  I07,  108,  123,  154,  155,  159,  370, 
392,  408,  410  ;  doraus  consilii  régis, 
p.  3  ;  domus  habitationis  episcopi, 
p.  328  ;  capclla  domus  archiepiscopalis, 
p.  280,  284,  293,  329,  377,  387  ;  cœmi- 
terium  abbatiœ  Sancti  Audœni,  p.  363, 
379*  ;  vêtus  forum,  p.  387,  388,  388*. 

Rothomagensis  clerus,  p.  44,  253. 

Rothomagensis  curia,  p.  17,  293. 

Rothomagensis  ecclesia-  capitulum,  p. 
3,  15-17,  27,  29-30,  291-292,  — Ecclesia 
Sancti  Salvatoris,  p.   388. 

Rothomagensis  officialis,  p.  282. 
Vide  Basseti  Joh. 

RoussELLi  Radulphus,  thesaurarius  eccl. 
Rothomagcnsis/doctor  in  utroque  jure, 
p.  4,  29,  36,  43,  51,  60,  154,  155,  159, 
160,  165,  300-301,  311,  328,  328*,  330, 
330*,  344,  344*,  388,  388*. 

RuBÉ  Joh.,  can.  Rothomagensis,  domus 
iibi  commorat  Petrus  Cauchon,  p.  18. 

RUPELL.1Î  Katharina  de,  p.  80-83,  92,  93, 
235,  244-246. 

Rvs  Johannes,  p.  378. 

Sabrevavs,  Sabreuvas,  Dionysius  de, 
doctor  in  theologia,  p.  43,   51,  60,  69. 

sacerdos  concubinarius,  p.   116. 

Sagv,  prior  de,  lie.  in  utroque  jure,  p.  43. 

Saint  Estienne,   cardinal  de,   p.   202. 

Saint-Victor  manuscriptus  dictus  de,  p.  i.x 

Salicibus,  Sauls,  Ricardus  de,  adv. 
curie  Roth.,  lie.  in  utroque,  p.  60,  293, 
3",  330,  331*,  348- 

Saintigny,  p.  297. 

Sanctœ,  vide  Catharina  et  Margareta. 

Satanas,  p.  338  ;  Satanée  meinbrum 
Johanna,  p.  -^g-^.Vide  Malus,  innimicus. 

Sauvaige  R.,  p.  304.  Vide  Silvestris 
Radulphus. 

Scales    lord,    vide    Escales. 

Scotus,  p.  75,  240. 

ScRiPTORis  RoIIandus,  doctor  in  medi- 
cina, p.  69 

scyphus  perditus,  p.  116. 

Secardi,  Secard,  Joh.,  advocatus,  p.  87, 


428 


PROCÈS    DE    CONDAMNATION    DE   JEANNE    d'aRC 


sedes  sancta,  p.  24. 

SiBiLLA,  matriiia  Johannae,  p.  34. 

SiLVANECTENSis  baillivus,  p.  126. 

SiLVANECTENSIS     CpisCOpUS,     p.     79,      127, 

128,  219. 

SiLVESTRis  Joh.,  lie.  in  theologia,  p.  279. 

SiLVESTRis  Radulphus,  bac.  in  theo- 
logia, p.  29,  36,  43,  60,  69,  301-304, 
3".   330,   330*,   349.   349*,   363- 

.SoQUET  Joh.,  prof,  in  sacra  pagina,  p.  342. 

Suessoniensis  villa,  p.  84,  225  ;  capita- 
neus,  p.  84,  225. 

SuFFOLK,  vide  La  Poule. 

Summi  Pontifices  très,  p.  62,  201-203, 
413;  Summi  Pontificis  determinatio, 
p.  291,  292,  299,  304,  320-321,  338, 
365.  403- 

Tabernarii  Joh.,  adv.  curie  Rothoina- 
gensis,  p.  293,  311,  348. 

Talbot  Willermus,  custos  Johanna\ 
P-  35- 

Talebot  Jean,  sire  de,  p.  198. 

Taquel  Nicolaus,  p.  v,  vi,  .x.xvi,  x.xvii  «., 
117-119,    394,    394*. 

TiFAiNE    Joh.,    p.    166.    Vide   Tiphaine. 

TiPHAiNE  Joh.,  doctor  in  medicina,  p. 
160,  166,  311,  378,  385,  385*. 

TouTMOULLiÉ  Johannes,  p.  396,  396*, 
398-399,  413- 

Trecensis  civilas,  p.  75,  77,  240,  241. 

Trecenses  cives,  p.  yj. 

Trecis  Johannes  de,  vice  gerens  decaiii 
Facultatis  Theologia',  p.  337,  341. 

Tremoilla  (lominus  de,  p.  92,  113,  235, 
238,  323- 

Triquellot,   publions   tabellio,   p.    11. 

Trophardi  Joh.,  mag.  in  artibus,  p.  343. 

Tullensis  civilas,  p.  99,  100,  103,  176- 
177,  180. 

TuRONiA,  Turonensis,  Jacobus  de,  doc- 
tor in  theologia,  p.  22,  23,  25,  28,  36, 
43,  51,  60,  69,  86,  147,  154,  155,  159, 


160,  163*,  165,  266,  278,  304*,  305, 
309*,  332,  334,  342- 

Turonensis  civilas,  p.  56,  193. 

Turonensis  mercator  armorum,  p.  57,  194. 

Tybout  Henricus,  mag.  in  artibus  et 
in  medicina,  p.  342. 

Universitas  Parisiensis,  p.  2,  5-6,  6-8, 
9,  10,  11-12,  12-13,  14,  288-289,  290- 
291,  295,  300,  331,  331*,  332,  332-343, 
344,  344*,  344-351,  352,  358,  359,  37o, 
378,  392,  403,  406-407,  410-413. 

Universitatis  Parisiensis  congregatio  in 
Sancti  Maturini  capella,  p.  13  ;  apud 
Sanctum  Bernardum,  p.  334,  335,  336- 

Universitatis  Facultas  Decretorum,  p. 
331.  336,  337,  340-343,  370;  Facultas 
Theologiae,  p.  331,  336,  337,  338-339, 
370. 

Universitatis  Nationcs,  p.  336. 

Universitatis  Parisiensis  rector,  p. 
X2,  333.  Vide  Gouda  Petrus  de. 

Urbani  Sancti  villa,  p.  40,  182. 

Urfc  inaiiuscriptus  dictus  d',  p.  vu,  viii- 

X,    XIV-.XIX. 

Urfé  Claude,  p.  viii. 
Urfk  Honoré,  p.  viii. 
Vacheret     Joh.,      principalis     bedellus 

Facultatis  TlieologicP,  p.   342,   343. 
Valée,  frater  Joh.,  O.  F.  P.,  p.  161. 
Valence  (royaume  de),  p.  202. 
Vallecolnris  oppidum,  p.  39,  40,  56,   103, 

178,  180,  190,  192. 

VaLLEÏ  de  ViRIVILLE,   p.   XXXII. 

Vandonne,  vide  Wandomme. 

Vaucoulour,  p.  178.  Vide  Vallccoloris. 

Venderès  Nie.  de,  archidiaconus  de 
•Augo,  lie.  in  can.  jure,  can.  ecclesie 
Rothomagensis,  p.  xxvii,  4,  21,  22,  23, 
29,  36,  43,  51,  60,  154,  155,  159,  160, 
162*,  285-286,  311,  325,  328,  328*,  330, 
330*.  344,  344*,  352,  361*,  363*,  364, 
373,  378,  380,  380*,  388,  388*,  395- 
396. 

Wandomme  bastardus  de,  p.  9,  10. 


ERRATA 


P.  VII,  1.  51  :  Lire  Nicolas  Taquel  au  lieu  de  Pierre  Taquel. 

P.  XXVI  :  Guillaume  Evrard  lire  Erard,  1.  17,   27,  n.  2. 

P.  61,  1.  2:  Petro  Cave  qu'il  y  a  lieu  sans  doute  de  corriger  Pierre  Carré. 

P.  117,  1.  1 1  :  Supprime^  la  virgule  après  Jhesu . 

P.  295,  1.  15  :  Liseï  Simone  Davi. 


.maçon,    PROTAT    FRERES,    IMPRIMEURS 


f^^' 


\^ 


/        7     '/*»'    '■ 


./#; 


'^ 


%W 


-/^ 


/- 


/ 


i% 


t: 


V 


m 


V, 


U'*f 


>nt^ 


^' 


%/iFr7i^ 


X. 


,^ 


■^iks^ 


yS\'%MjM 


.  m:^ 


■^ 


^J 

^ 


/f/ 


^ 

^ 


9  ^-!   :  -I      (r.